قازاقستان حالقى پرەزيدەنت شەشىمىن وسىلاي باعالاپ وتىر
گازەتىمىزدىڭ كەشەگى نومىرىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە جانە “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا ارناۋى جاريالاندى. وندا مەملەكەت باسشىسى ءوزىنە تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەل باسى تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى قابىلداعان زاڭدار كەلىپ تۇسكەنىن, سول زاڭدارعا قول قويۋدان باس تارتاتىنىن ايتا كەلىپ, وسى ۇستانىمىن دۇرىس ءتۇسىنۋدى وتىنگەن بولاتىن. اتالعان ماسەلە كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ كەزەكتەن تىس پلەنارلىق وتىرىستارىندا دا ارنايى قارالىپ, وندا ارناۋدى ەسەپكە الۋ جونىندە قاۋلى قابىلداندى.
ءبىز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنان پرەزيدەنت شەشىمىنە بايلانىستى پىكىر بىلدىرۋلەرىن سۇراعان بولاتىنبىز.
حالىق يگىلىگى بارىنەن بيىك
قازىرگى تاڭدا قازاقستان حالقى ەلىمىزدىڭ كەشەگى, بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى بارلىق تابىستارىن تىكەلەي تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتىمەن بايلانىستىرادى. بۇل دەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن, ەلىمىز ءۇشىن باياعىدان ۇلت كوشباسشىسى ەكەنىنىڭ دالەلى. ال ەندى كەشەگى قابىلداعان شەشىمى دە ەلباسىنىڭ مەملەكەت جاعدايىن, حالىق جاعدايىن بارىنەن بيىك قوياتىن شىن مانىندەگى ۇلت ليدەرى ەكەنىنىڭ تاعى ءبىر كورسەتكىشى بولدى.
نۇرلان نىعماتۋلين, “نۇر وتان” حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
كىسىلىكتىڭ دە, كىشىلىكتىڭ دە كورىنىسى
ءار كۇنىمە سەنىمدى بولۋدى جاستايىمنان قالىپتاستىرعان ەدىم. بۇگىندە مەملەكەت ءۇشىن قاجەتتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىمدە سول سەنىمىم نىعايا ءتۇستى. ويتكەنى, مەنى قورعايتىن, قولدايتىن ەلباسىم بار. رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىندا پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىكتەرى ايقىن كورسەتىلگەن. سولاردى وقىپ وتىرعاندا باستى بايقاعانىم – سول وكىلەتتىكتەردىڭ ءبارى مەن ءوزىمدى ءبىر تامشىسى سەزىنەتىن قازاقستان حالقىن قورعاۋعا, قولداۋعا قىزمەت ەتەدى ەكەن.
ەلباسىنىڭ حالىققا, پارلامەنتكە, “نۇر وتان” پارتياسىنا ارناۋىن وقىعاندا ەلباسىنا دەگەن سەنىمىم ارتىپ, وزىمە بارىنشا ەتەنە كورەتىن بولدىم. قازاقتىڭ “ ۇلىق بولساڭ – كىشىك بول” دەگەن دانالىعى بار. سول دانالىقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بارىنشا ايقىن تانىتىپ ءجۇر. بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلار وسىنداي بولسا ءجون ەدى.
ءبىز كوپ ءىس اتقارىپ, ۇلكەن تابىستارعا جەتتىك. كەيبىرەۋلەر سونى ارقا تۇتىپ, قازاقستان باي دەگەندى ايتىپ جۇرەدى, اناۋ-مىناۋ شىعىندارعا ەشتەڭەسى كەتپەيدى دەگەندەي سىڭاي تانىتادى. جوق, ويتۋگە بولمايدى ەكەن, مۇنى ەلباسىمىزدىڭ ارناۋىنان ايقىن اڭعاردىق. بىزگە, قازاقستانعا كوپ نارسە قاجەت, كوپ ەلدەن ۇيرەنۋىمىز كەرەك.
پارلامەنت دەپۋتاتتارى ايتىلعان زاڭ جوباسىن جاقسى نيەتپەن ۇسىنعان بولار. بالكىم, مۇنداي زاڭ كەرەك تە شىعار. بىراق ونداي زاڭ بولماسا دا مەن ءوزىمدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەرىك جاقتاسىمىن دەپ سانايمىن.
عاليا ءماجيتوۆا, “الىمبەت” شەكارالىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ كىشى باقىلاۋشىسى.
اقتوبە وبلىسى.
ءبىز ءۇشىن ەلباسى بولا بەرەسىز
اسا قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى!
ءسىزدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنە, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا ارناۋىڭىزدى وقىپ, ۇلتىمىزدىڭ وسىنداي ەل باسى بار ەكەندىگىنە ايرىقشا قۋاندىق. ءسىزدىڭ ارناۋىڭىز الماتى وبلىسىنداعى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ جۇرتشىلىعىن جىگەرلەندىرىپ, بۇدان بۇرىن ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرىمىزدىڭ اقيقاتتىعىنا كوزىمىز جەتە ءتۇستى.
ءسىز ءوز ارناۋىڭىزدا قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكانىڭ وزىندىك ۇلگىسىن قالىپتاستىرعانى تۋرالى, ەلىمىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىق جونىندە, اۋقىمدى ينتەگراتسياعا ۇمتىلىسىمىز تۇرعىسىندا, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جونىندە ايتا كەلىپ, “مەن كۇردەلى كەزەڭدە ەلدىڭ كوشىن باستاۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. سوندا سىزدەردىڭ ناقتى قولداۋلارىڭىزدى, ىنتا-جىگەرلەرىڭىزدى, قاجىر-قايراتتارىڭىزدى ءاردايىم ايقىن سەزىندىم. بۇل – وراسان باقىت. بۇدان وزگە ماعان ەشتەڭە قاجەت ەمەس. بويداعى قۋات, بىلىك پەن تاجىريبە مۇمكىندىك بەرسە, مەن حالقىم جۇكتەگەن قاستەرلى مىندەتتى ورىنداۋ ماقساتىندا ءالى دە قاجىماي قىزمەت ەتە بەرەمىن”, دەپسىز. وسى سوزدەر ءبىزدىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىزدى ارتتىرا تۇسەدى. ويتكەنى, ءبىز قازاقستاننىڭ بولاشاق دامۋىن, وركەندەۋىن, 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيامىزدىڭ ورىندالۋىن تىكەلەي سىزبەن, ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن بايلانىستىرامىز.
ءسىزدىڭ سىندارلى ساياساتىڭىزدىڭ ارقاسىندا ەلۋدەن استام ەتنوس وكىلدەرى مەكەندەيتىن, ءۇش ءجۇز مىڭعا جۋىق حالقى بار ەڭبەكشىقازاق اۋدانى كورسە كوز قۋانىپ, كوڭىل مارقاياتىن دەڭگەيدە ءوسىپ-وركەندەۋ ۇستىندە. ەل اراسىندا ساياسي تۇراقتىلىق, دىنارالىق كەلىسىم نىعايا تۇسكەن. اۋدانىمىزدىڭ ەلدى مەكەندەرىندە, اۋدان ورتالىعىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەڭسەلى, جاڭا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت عيماراتتارى بوي كوتەرگەن. ەسىك قالاسى مەن ەلدى مەكەندەر اراسىندا كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن, نە بولماسا جاڭادان سالىنعان اۆتوموبيل جولدارى سايراپ جاتىر.
وسىنداي باقىتقا جانە قۋانىشقا قول جەتكىزۋىمىز, تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ الەم ەلدەرى اراسىندا ابىرويلى ورىن الۋى, ءسوز جوق, ءسىزدىڭ قاجىماس قايراتىڭىزدىڭ, ەل قولداعان ساياساتىڭىزدىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر. سوندىقتان دا, اۋدان تۇرعىندارى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت, ەل باسى تۋرالى زاڭنامالارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋىن ءبىراۋىزدان قولداعان بولاتىن.
ءبىز وسى پىكىرىمىزدە قالامىز. ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءسىز ءاردايىم ەلباسى بولىپ تۇراسىز!
جولدان يمانقۇلوۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى;
ءماريام تۇرعانوۆا, كسرو حالىق مۇعالىمى;
ساعىنىش ەسبەرگەنوۆ, ەڭبەك ارداگەرى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
الماتى وبلىسى, ەسىك قالاسى.
ءبارىمىز دە ويلانايىق
ەلباسى تۋرالى دەپۋتاتتار بۇرىنعى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ جاتقاندا كەيبىر باپتارى كوڭىلىمە جاقپاعانىن جاسىرعىم كەلمەيدى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جەكە باسىنا قول سۇقپاۋ, قىلمىستىق ماسەلەلەر قوزعاماۋ دەيتىن تۇجىرىمدار جۇرتتىڭ اراسىندا ءارتۇرلى وي تۋعىزدى. بىرەۋلەر مۇنى كورشى ەلدىڭ باسشىسى قۇساپ باسقا جاققا كەتپەۋى ءۇشىن قاجەت دەپ جاتسا, ەندى بىرەۋلەر “دەپۋتاتتاردىڭ مۇنىسى نەسى؟” دەپ تۇسىنبەستىك ءبىلدىردى.
ەلباسىمىز ءوزىنىڭ ارناۋىندا بارىنشا سىپايىلىقپەن جاۋاپ بەردى. ەگەر بازبىرەۋلەر كۇيەۋ بالاسى ر.اليەۆ تۋرالى ايتقىسى كەلسە, ارناۋدى قايتالاپ وقىپ شىقسىن, سوندا تۇسىنەدى. ءبىزدىڭ دەموكراتيالىق قوعام ءۇشىن بارلىق ماسەلەنىڭ اشىق بولعانى ءجون. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دا ەشتەڭەنى جاسىرماستان, ءبارىن اشىق ايتتى.
مەنى پرەزيدەنت ارناۋىنداعى شىنايىلىق قاتتى ريزا ەتتى. بۇرىنعى كۇيەۋ بالاسىنىڭ ىرىتكى ءىسىن ايتا كەلىپ, “ماعان جانە مەنىڭ وتباسىما وراسان قاسىرەت بولدى” دەگەنى, “بۇل تەك مەنىڭ جاقىندارىما عانا ەمەس, مەملەكەتىمىزدەگى بيلىك باسىندا جۇرگەن بارشا ازاماتتار ءۇشىن قاتاڭ ساباق بولدى” دەگەنى تولقىتتى. ءيا, ءبارىمىز دە ويلانايىق.
رەسپۋبليكانىڭ جۇرتشىلىعى قازاقستان پرەزيدەنتىن بارىنشا بىلەتىن بولدى. حالىق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنە ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن بەرىپ, پارلامەنت زاڭداستىرماسا دا قاشاننان بەرى “ەلباسىمىز” دەپ كەلەدى. ال باسقاشا وكىلەتتىكتەر قاجەت بولسا, ونى پرەزيدەنت بىلايشا ءتۇسىندىردى: “ەگەر بولاشاقتا ەلدىڭ دامۋى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتىڭ ءمۇددەسىنە قاتەر توندىرەتىن الماعايىپ زامان تۋسا, مەن قوسىمشا وكىلەتتىكتەر سۇرايمىن جانە بۇلتارتپاس دالەلدەر ارقىلى حالىقتىڭ قولداۋىنا تولىق يە بولارىما كۇمانىم جوق”.
مەكەنباي اتاباي ۇلى, “بالمۇحان” شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى, ماقتاارال اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
قاراعاندى ايرىقشا قۇرمەتتەيدى
جاسىمىز سەكسەنگە جەتسە دە قوعامدىق ءومىردىڭ قىزۋ ورتاسىندا جۇرگەندەيمىز. دەپۋتاتتاردىڭ زاڭ جوباسىنا باستاماشى بولعانىنان, ونى جۇرتتىڭ قىزۋ قولداعانىنان حاباردارمىن. بۇگىنگى جۇردەك ۋاقىتتا قىم-قۋىت وزگەرىستەر بولىپ جاتقاندا پارلامەنت ءمۇشەلەرىنىڭ قازاقستانعا وراسان زور ەڭبەگى سىڭگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارتىقشىلىقتار بەرۋ جونىندەگى باستاماسىنا دا ءتۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون. ەل باسقارۋشىلاردىڭ كەيىنگى تاعدىرلارى كەيدە وكىنىش, كەيدە الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ جاتقاندا, مۇنداي زاڭ جوباسىنىڭ جاسالىپ, تالقىلانىپ, پرەزيدەنتكە قول قويۋعا ۇسىنىلۋىنان ەشقانداي ەرسىلىك كورمەيىك.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن جاقسى بىلەمىن. ءبىر كەزدەرى قاراعاندى شاحتالارىندا قيىندىقتار بولىپ, كەنشىلەر ەرەۋىلگە شىققاندا, ەشكىمگە دەس بەرمەي تۇرعاندا سولاردىڭ ءبارىن ساباسىنا ءتۇسىرىپ, جۇمىس ورىندارىنا قايتارعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بولاتىن. ەلدى توقىراۋ جاعدايىنان الىپ شىعىپ, بۇكىل وندىرىسكە جان بىتىرگەن دە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بولاتىن. بىلە بىلسەك, مۇنداي تۇلعالار ۇلتتىڭ اتاسى اتانۋعا ابدەن لايىق.
زاڭدارعا قول قويۋ قۇزىرەتى پرەزيدەنتكە بەرىلگەن. جانە بۇل زاڭ پرەزيدەنتتىڭ وزىنە قاتىستى بولىپ وتىرسا, تۇسىنىستىكپەن قابىلداۋ كەرەك.
ماعان ەلباسىنىڭ جۇمىس ءستيلى وتە ۇنايدى. باسقا بيلىك تۇتقاسىنداعىلار, ءوڭىر باسشىلارى سول ستيلدەن ۇلگى السا بولار ەدى. قازىرگى كەزدە جيىنقۇمارلىق, جينالىس ءوتكىزۋشىلىك قاپتاپ بارادى. بۇل ءوزى جامان ادەتكە اينالىپ كەتپەسىن. كابينەتتەن شىقپاۋشىلىقتى, ونە بويى بيلىك ورىندارىندا جۇرۋشىلىكتى توقتاتقان ءجون بولار ەدى. مينيستر دەگەنىڭىز دە وبلىس اكىمدەرى سەكىلدى ءوندىرىس ورىندارىندا ءجيى بولىپ, اپاتتاردىڭ, ىندەتتەردىڭ الدىن الىپ جۇرگەنى ءجون.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارناۋىن مۇقيات وقىعاندار مۇنى تۇسىنەدى دەگەن ويدامىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى حالىقتىڭ قۇرمەتىنە, حالىقتىڭ سەنىمىنە ۇنەمى سولاردىڭ اراسىندا جۇرگەندىكتەن, سولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن شەشە العاندىقتان يە بولدى. ال حالىق بارلىعىنا دا باعا بەرەدى, بارلىعىنا دا تورەشى بولا الادى. مۇنى ەشقاشان ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
قاسىم كورپەباەۆ, بۇرىنعى شاحتا ديرەكتورى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى.
قاراعاندى.
ەڭ ماڭىزدىسى – ەل مۇددەسى
مۇنداي ماڭىزدى شەشىمدەردى ازىرلەگەندە اۋەلدەن 2-3 نۇسقا قاراستىرىلاتىنى ءسوزسىز. جانە ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ارتىندا پرەزيدەنتتىڭ ماڭايىنداعى بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ تۇرۋى دا مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, وسى مالىمدەمە ارقىلى پرەزيدەنت بيلىك جۇيەسىندەگى شەشىم قابىلدايتىن جالعىز ساياساتكەر ەكەنىن كورسەتتى.
ۇشىنشىدەن, بىلتىر وسى ۇلت كوشباسشىسى تۋرالى سۇراعاندا, بۇل فورمالدى قۇقىقتىق لاۋازىم ەمەس, بۇل الەۋمەتتىك جانە قۇبىلمالى قۇبىلىس ەكەندىگىن ايتقان ەدىم. ال ول مويىنداۋ دەگەن ۇعىممەن بىرگە جۇرەدى. مىسالى, تاريحتاعى ءبىزدىڭ بيلەرىمىزدى ءفورمالدى تۇردە سايلاۋ ارقىلى ەشكىم سايلاماعان, كەرىسىنشە, ءادىل شەشىم شىعاراتىن ادامعا اركىم كەلىپ جۇگىنىپ, بىرتە-بىرتە ونى مويىندايتىن ادامدار كوبەيە بەرگەن. پرەزيدەنت ارناۋى وسىنى ايعاقتاپ تۇر.
تورتىنشىدەن, بۇل ارناۋ ارقىلى ەلباسى “نۇر وتان” پارتياسى مەن پارلامەنتتىڭ ساياسي سۋبەكتىلىگى تومەن ەكەنىن, ياعني ولاردىڭ دەربەس ينستيتۋتقا اينالماعانىن دا كورسەتىپ تۇر. بەسىنشىدەن, ەگەر بۇل زاڭعا قول قويىلسا, وندا استانادا وتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىرعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ بولۋ ىقتيمالدىعى كۇرت تومەندەيتىن ەدى. ونى پرەزيدەنت ءسوزسىز تۇسىنەدى.
التىنشىدان, قازىر ءبىزدىڭ ەلدەگى ەڭ باستى ماسەلە – ساياسي رەفورمالار. ەگەر پرەزيدەنت نازارباەۆ ءوزى باسقارىپ تۇرعان كەزدە تەرەڭ ساياسي رەفورمالاردى جۇرگىزسە جانە ونىڭ باعىتى بىرتە-بىرتە پارلامەنت, ءماسليحاتتار ءرولىن كوتەرىپ, ءوزىن-ءوزى تەپە-تەڭدىككە ۇمتىلدىراتىن جۇيە جاساسا, بۇل قازاقستاننىڭ كەلەسى پرەزيدەنتىنىڭ بۇگىنگى تۇڭعىش پرەزيدەنتتەگىدەي وكىلەتتىلىككە يە بولمايتىنىنا الىپ كەلەر ەدى. بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاق تۇراقتىلىعىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. مەن بۇل ويدى وسىدان 5-6 جىل بۇرىن پرەزيدەنتكە ايتقاندا, ول كىسى: ء“يا, مەن دە ءوزىم وسى تۋرالى ويلانىپ ءجۇرمىن”, دەگەن بولاتىن. ياعني, كەلەسى پرەزيدەنتتە مۇنداي وكىلەتتىلىك بولماۋى تۋرالى.
قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى نە؟ ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى – قازاقستاننىڭ مۇددەسى. بۇگىندە بيلىكتىڭ ماڭايىندا 15-20 جىلدا ميللياردتاعان قارجىنى قالتاسىنا باسىپ العان الپاۋىت توپتار بار. ولار ەشقاشان قازاقستاننىڭ مۇددەسىن ويلامايدى. ولار ءاردايىم وزدەرىنىڭ ءتۇرلى زاڭسىز جولدارمەن جيعان قاراجاتتارىنىڭ امان ساقتالۋىن عانا ويلايدى. بيلىك اۋىسار كەزدە ولار ەلدى دۇرلىكتىرىپ, ءوزارا قىرقىسقا بارۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە قازىر وكىلەتتى ورگانداردىڭ ءرولىن كوتەرەتىن زاڭدار قابىلدانىپ, مىقتى ساياسي رەفورما جۇرسە, وندا ولار ءبىر لاۋازىم ءۇشىن كۇرەستە ەلدىڭ تاعدىرىن قيىن-قىسپاققا سالماس ەدى.
ءاليحان بايمەنوۆ, “اق جول” دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى.
استانا.
نۇكتە قويىلعانى ءجون بولدى
پرەزيدەنتتەن مۇنداي شەشىمدى كوپتەن بەرى كۇتكەن ەدىم. اسىرەسە, ماسەلە پارلامەنتتە قارالا باستاعان كەزدە-اق “بۇل ماسەلەنى تالقىلاپ اۋرە بولماڭدار, مەنىڭ وكىلەتتىگىم وزىمە جەتەدى” دەپ تىيىپ تاستاعانى ءجون ەدى-اۋ دەپ ويلاعان ەدىم. ونى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە ايتىپ وتىر: “سونىمەن قاتار, مەن ەل باسى مارتەبەسىن تەك زاڭدارمەن, دەكرەتتەرمەن نەمەسە وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەرمەن بەلگىلەۋگە بولمايدى دەپ ەسەپتەيمىن”, دەگەنى بۇعان دالەل.
بالكىم, پرەزيدەنت بۇل ماسەلەگە جۇرتشىلىقتىڭ, ءتىپتى پارلامەنت سياقتى رەسمي ورىنداردىڭ كوزقاراسىن بىلگىسى كەلىپ, ونىڭ ءبىراز تالقىلانعانىنا جول بەرگەن شىعار. جوعارىدا مۇنداي شەشىمدى ەرتەرەك جاساۋى كەرەك ەدى دەگەندى ايتتىم عوي, بىراق “ەشتەن – كەش جاقسى” دەگەن بار, پرەزيدەنتتىڭ بۇل شەشىمى قۇپتارلىق. ءالى دە جۇرت اراسىندا “ەل”, “ۇلت” دەگەن ۇعىمدارعا ناقتى انىقتاما بەرىلىپ بولماي جاتقان كەزدە, قوعامدا “ەل باسى” دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ءارتۇرلى پىكىر تۋدىرعان ايتىس-تارتىسقا نۇكتە قويعانى دۇرىس بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. ونسىز دا ايتىس-تارتىس, ارتىق ءسوز جەتكىلىكتى.
حاسەن قوجاحمەتوۆ, “وتاندى قورعاۋ ۇلتتىق مايدانى” قوزعالىسىنىڭ توراعاسى.
الماتى.
پاراسات جەڭىسى
ون التىنشى عاسىردا (1530-1596) جان بودەن دەگەن فرانتسۋز ساياسي ويشىلى, الەۋمەتتانۋشىسى, قۇقىقتانۋشىسى ءومىر سۇرگەن. ول “تاريحتى وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ جەڭىل ءادىسى”, “مەملەكەت تۋرالى التى كىتاپ” دەگەن ەڭبەكتەرىمەن ايگىلى. سولارىندا مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ تۇتاستىق ءپرينتسيپىن نەگىزدەپ بەرگەن, ۇلتتىق بىرلىك يدەياسىن قورعاعان. ونىڭ ساياساتتانۋدا قاعيداعا اينالعان دەرلىك “حالىق نەمەسە مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعاندار ەگەمەن جانە ماڭگى وكىمەتتى ەشقانداي شارت قويمايتىن ءبىر ادامنىڭ قولىنا ۇستاتا الادى... ەگەمەندى تاقسىر ءبارىنەن بيىك قازى بولۋ ورنىنا ءوز پارتياسىن قۇرار بولسا, ول سول پارتيانىڭ عانا كوشباسشىسى بولىپ شىعادى... ءبىر سەكتاعا بۇيرەگى بۇرىپ, ەكىنشى سەكتانى (“پارتيا” دەپ تە وقۋعا بولادى – ن.و.) ولەردەي جەك كورەتىن تاقسىر, ءسوز جوق, سوڭعىسىن, تەك قۇداي ساقتاپ قالماسا, كۇش قولدانباي-اق, كوندىرمەي-اق نەمەسە ەشقانداي زورلىق جاساماي-اق جويىپ جىبەرە الادى. ءويتكەنى, جاۋجۇرەك ادامداردىڭ رۋحى وزدەرىنە قارسى كۇرەس كۇشەيگەن سايىن تاباندى بولا تۇسەدى دە, قارسىلىق بولماسا, جۇمسارادى” دەيتىن ءسوزدەرى بار. “ەلباسىنا “ۇلت كوشباسشىسى” اتاعىن بەرەيىك” دەگەن يدەيا جاھانعا جاريا ەتىلگەندە مەنىڭ ويىما وسى سوزدەر ورالىپ ەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا كوتەرىلىپ, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى قولداعان “پرەزيدەنت ءبىر پارتيانىڭ باسشىسى بولماۋعا ءتيىس, ول بۇكىل ەلدىڭ, ەشقانداي جىككە ءبولمەي, قامىن جەۋگە ءتيىس” دەگەن پرينتسيپ تە ويعا ورالعان. امال نەشىك, بۇل پرينتسيپ كەيىنىرەك بۇزىلدى. “پرەزيدەنت بۇكىل ەلدىڭ باسشىسى” دەگەن قاعيدا كونستيتۋتسيادا جازىلعانىنا قاراماستان, پارلامەنتتىك جۇيەدە قولدانىلاتىن پارتيالىق پرينتسيپ بەل الا باستادى. اۋەلى رەسەيدە ء“بىرتۇتاس رەسەي” پارتياسى قۇرىلىپ, ول ۆ.ءپۋتيندى ءوزىنىڭ كوشباسشىسى دەپ جاريالادى. بىزدە “وتان” (كەيىن “نۇر وتان”) پارتياسى قۇرىلىپ, ءوزىن “پرەزيدەنتتىك پارتيا”, “بيلەۋشى پارتيا” دەپ اتاي باستادى. “ۇلت كوشباسشىسى” يدەياسى پارلامەنتتە كوتەرىلىپ, ونىڭ ەكى پالاتاسى دا سول يدەيانى قولدايتىن زاڭ قابىلدادى. حالىق ءارى-ءسارى كۇيگە ۇشىرادى. تالداپ جاتۋ ارتىق, قىسقاسى, “بولدى دا پارتيا, ەل ءىشى ءب ۇلىندى”.
مىنە, سول ءارى-سارىلىكتى كەشە باسپاسوزدە جاريالانعان “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ساياسي بيۋروسىنا” نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ, ەل پرەزيدەنتىنىڭ ارناۋى نۇكتە قويدى. “جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلارعا بايلانىستى, قۇرمەتتى سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, ماعان جىبەرىلگەن زاڭدارعا قول قويۋدان باس تارتۋ جونىندەگى ۇستانىمىمدى دۇرىس تۇسىنۋلەرىڭىزدى وتىنەمىن”, دەدى. بۇدان انىق ايتۋ مۇمكىن دە ەمەس. بۇل ەلباسىنىڭ تالاي تىعىرىقتان الىپ شىققان پاراساتتىلىعىنىڭ جەڭىسى!
وسى ورايدا تاعى ءبىر پىكىردى ايتپاي كەتۋ وبال. ناق اتالمىش يدەيامەن توركىندەس پىكىرلەر بۇرىن دا ءبىر-ەكى رەت ايتىلعان, زاڭ دا قابىلدانعان, بىراق ەلباسى بەكىتپەگەن, قول قويماعان. سوعان قاراماستان, كەيبىرەۋلەر, ءارى ايتەۋىر بىرەۋلەر ەمەس, بيلىكتىڭ ءبىر تۇتقاسى بولماسا دا, ءبىر تۇتقاسىندا جۇرگەندەر سولاردى جاڭاشا ءبىر كيىندىرىپ, قايتا ۇسىنا بەرەتىنى بار. كەشە عانا “قويىڭدار” دەگەن ءسوزدى ەستىپ الىپ, ەرتەڭىنە تاعى قايتالاۋدىڭ نە ءجونى بار؟ ولاي بولسا, ناق سوندايلار بيلىكتىڭ ءبىر تارماعىنا قالاي جارماسىپ العان؟
نۇرماحان ورازبەك, جۋرناليست.
الماتى.