ادام قولىنا ەرىككەننەن قالام المايدى. ۇلت زيالىسى, جاراتىلىسىنان جورنالشى, ويشىل قالامگەر جومارت ابدىحالىق سوندايدىڭ سويىنان ەدى. ايتىپ, جازاتىنى قيالى مەن كۇمبىر كەۋدەسىندە مەلدەكتەپ تۇرعانى وڭىنەن دە, كوزىنەن دە ۇشقىنداناتىن. اۋىزەكى جەتكىزسە, بابىمەن تارامداپ, بيپاز قامشىلاپ, ۇعىنىقتى جۇتىندىرىپ, ءار بايلامىن تالعاممەن تۇيىندەپ, زەرەك زەيىنىمەن ءتانتى ەتەر. ونداي اڭگىمەنىڭ ق ۇلى بولماسسىڭ با؟
القيسسا, جانىن شىجعىرىپ جازعانىنا ۇڭىلسەك شە؟ قاي دۇنيەسى دە كولەمىنە قاراماستان, تابيعي رەڭكىمەن, تۇرلەنىپ, تارانىپ تۇرار. مولتەك سىر, تەرەڭ پايىم ارقىلى قوعامنىڭ , ادامنىڭ پارقى مەن نارقىن بەزبەندەپ بەرەر. ءار ءسويلەمى قاققان قازىقتاي. شىمىر, نىق. بوسبەلبەۋلىكتەن ادا. وي مەن ساناعا شۇعىلالى ساۋلە شاشادى. ماسەلەنكي, ونىڭ “شاربولات سەنىم” اتالاتىن فيلوسوفيالىق-پۋبليتسيستيكالىق كىتابىن وقىپ كورىڭىز. تۇشىمدى دۇنيە. وندا بۇگىنگى قوعام مەن ادام پروبلەمالارى تاريحي جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن ناقتى ءومىر اياسىندا شەبەر قيۋلاستىرىلعان.
ودان قالدى, جومارتتىڭ الەمدىك جانە قازاقستاندىق فيلوسوفيانىڭ قازاق تىلىندەگى كوپ تومدىق جوباسىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, سونىڭ العاشقى قارلىعاشى – حح عاسىر بەدەرىندەگى “وي-قازىنا انتولوگياسىن” پاراقتاپ, سارالاپ كورىڭىز. ايىزىڭىز قانادى. بۇل الەم ويشىلدارىنىڭ مۇراسىندا ءوزى اۋدارماشى رەتىندە دە ەرەن قىرىنان دارالانادى. ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگى سول, مادەني-رۋحاني ومىرىمىزدەگى العاشقى دا ايتۋلى قادام ەدى. ءاتتەڭ, ۇزىن-سونار ماۋەلى ويىن ەندى قاۋزاي باستاعاندا, قولىنان قالامى سۋسىپ ءتۇستى عوي...
ويشىل ادام ورمان تەكتەس. سىرىن وڭايلىقپەن الدىرمايتىن الەم. قۇپياسى بولجامسىز. زاۋىمدە تۇڭعيىعىنان ءشولىڭدى باسقىزار-اق, بىراق شىڭىراۋىنان شىڭىنا ورمەلەۋ – الاوكپە قىپ دىڭكەلەتەرى حاق. ءتوزۋ پارىز. قۇندىلىققا قۇمارتۋ – قاپىسىز, ءمىنسىز قۇنداقتالعان ويدىڭ ءىنجۋ-مارجانىن ءسۇزبەلەۋمەن پارا-پار تەگەۋرىندى تىرلىك. وسىعان دەن قويساڭىز, جومارتتىڭ كەلەسى ءبىر كەلەلى ءسوز تورەسى – “101 تولعام, 1001 ءتۇيىن” تازا فيلوسوفيالىق كىتابىنا اڭسارىڭىز اۋسا, قانەكي. وكىنبەيسىز. ومىلدىرىكتى, ءومىرشەڭ ەڭبەك. ادام, قوعام, زامان تورەلىگىن تاپ باسىپ بەدەرلەگەن, تاريحي تاعدىر, وركەنيەت اياسىنداعى بولمىس تۋرالى يدەيالىق دايەگى مول, الۋان استارلى ءدۇر دۇنيە. كوزمايىن تاۋسىپ ەدى, ءوزى قۋانىشىن كورە الماي كەتتى. ءوزگەنىڭ كادەسىنە جاراعان كادەلى ەڭبەك – جومارتقا دەگەن ىسسى ىڭكارلىكتى جەڭبەك!
... قاي زاماندا دا قانداي ويشىل, ۇلى جازۋشى دا جانى قالاعان ادامىمەن حاتتاسۋعا بەيىلدى بولعان. رابايسىز تىرلىك, جازۋ تەپەرىشى, ءومىر وكسىگى, تۇرمىس تاۋقىمەتى, ت.ب. كىربىڭ-كەتىكتەر سول اشىق سىرلاسۋعا, كوڭىل كىرىن شايقاپ كەتىرۋگە مولىنان تۇنىپ جاتىر. بارىنىكى كىلەڭ اققاپتال تىرلىك ەمەس-ءتى... ال, جومارتتىڭ كورنەكتى جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆقا جازعان مىنا حاتىنان “ادام باعىنىڭ” تەرەڭ قىرتىستى قاتپارلارىنا زور اڭسارمەن ءۇڭىلۋدىڭ ىنتىزار كوڭىل-حوشى اۋەزدى ءھام اۋەندى بيپازدالىپتى.
قادىرلى ازاعا!
حات پەن كىتابىڭىزدى الىپ, ءوزىڭىز تۋرالى تۇسىنىك-تۇيگەنىمدى كەڭەيتە, تياناقتاي ءتۇستىم. ەكى الىپ تۇلعامىز – مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆ تۋرالى “ەكى ەستەلىك” – ايتسا-ايتقانداي-اق, بارىمىز بەن نارىمىزعا ىزگىلىك ءىلتيپاتپەن, ادال دا اينىماس قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ ءبىر ايتار ەسكەرتكىشى ەكەن.
جاقسىدا ء“مىن بولمايتىنداي” تابىنىپ ونىڭ جاڭساق كورىنىپ تۇرعان تۇستارىنىڭ ءوزى “جاراستىلىققا” جورىلىپ جاتاتىنى سياقتى قابىلداۋ-تۇسىنىكتەر كەڭ پەيىلدى, كەشىرىمدى مىنەزىمىزدى تانىتقانىمەن, سىرت جۇرت كەيبىر ماسەلەلەرگە مۇرىن شۇيىرە قاراۋدان دا ادا ەمەس.
بۇل نەلىكتەن دەسەم, ءبىزدىڭ ءوز ءىشىمىزدەگى تۇسىنىك-قۇرمەتتە ادالدىق, بىرىزدىلىك جوق ەكەن. ال ونىڭ بولماۋى نەلىكتەن؟ وسى جەر ەڭ ءبىر ءشيلى تۇسىمىز...
ارينە, كوپ نارسە زەردەمىزدىڭ جەتكەن جەرىنە كەلىپ تىرەلەدى. وي-سانانىڭ “بيىگىندە” جۇرگەندەي-اق كورىنەتىن بىرقاتار “تاۋىرلەرىمىزدىڭ” ءىسى مەن ىستەپ جۇرگەن قىلىعىندا قىرۋار الشاقتىق بار. ولار ايدالادا تۇرىپ-اق جانىڭدى كەيىتەدى, جىگەرىڭدى جاسىتادى! (بۇلار كىمدەر دەگەندە – اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەدى دەپ ەسەپتەڭىز. – ءسىز باعامداپ جۇرگەن توڭىرەكتەن ونشا الىس كەتپەسپىن).
بۇل – ءاردايىم تۇيتكىل ويعا باتىراتىن, كوڭىلدەگى ءبىر الاڭ جاي. شىن ادامگەرشىلىك مەيىرىممەن, ۇلى مۇددە, ۇلكەن ءىس تۇرعىسىنان ويلاپ, ءبىر-بىرىمىزگە كەشىرىمدى, ءتوزىمدى بولۋ تاكاپپار ەمەس, تالىمگەر بولۋ كىسىلىگىمىز جەتىسپەي ءجۇر-اۋ, ءاز-اعا!؟
مەن ءبىر نارسەگە ايرىقشا سەكەممەن قارايمىن: وسى استانالىق ءومىر جاعدايىندا تىرشىلىك كەشكەن ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ ءبىرقاتارىنىڭ اراسىندا كىسىگە ارلى جۇزبەن قاراي المايتىن سىرداڭ, سۋسىما مىنەزدى پاتۋاسىزدىق بار. بۇل دا تۇپكە جەتەتىن كەسەل. اسىرەسە, تۆورچەستۆولىق توپقا قوسىلعانداردىڭ كوبى – ابىروي, ار-ۇياتتان اتتاپ, وتە ءبىر كەلەڭسىز جولعا ءتۇسكەندەر. ولاردىڭ شالا-جانسار ونەرپازشىلدىعىن بىلاي قويعاندا, وتانشىل دا, پارتياشىل دا, پاتريوت تا وزدەرى سياقتى, بىراق تۇپتەپ كەلگەندە, ولار مۇنداي قاسيەتتىڭ ءبىردە-بىرىنەن جۇرداي. ال كەيبىرەۋلەرگە تاق بەرىلىپ, “باق” كەلگەن سوڭ, مۇلدەم “ەستەن ايىرىلعان” عۇمىر كەشەتىندەرىن قايتەرسىز. مۇنى كەيبىر ساياسي جەتەكشىلەرىمىزدىڭ دە رۋحاني, “ازاماتتىق” كورسوقىرلىعىنان كامىل اڭعارۋعا بولادى. سوندا “قىلمىسكەر, قانىپەزەر جۇرەكسىزدىڭ حالىقتىق (پارتيالىق) قىزىل ۇستەل باسىندا وتىرىپ سانات شاقىرۋعا قانداي حاقىسى بار؟ جاۋىزدى دەر كەزىندە جازالاۋعا قالىڭ ەل قاشان دا دارمەنسىز-اۋ...
“ۋاقىت ءبارىنىڭ بەت پەردەسىن اشادى” دەيدى, – ارينە, بۇل – ءالسىزدىك ءۇمىتى, شاراسىزدىڭ شىنتاعىن شايناعانى دەپ بىلەمىن. تايا سوعىپ, تايقىپ سويلەپ, شىندىققا جاناسقان بولامىز, جارماسقان بولامىز. اقيقات دەر كەزىندە تىزگىن ۇستاتپايدى: قۇبىلعان زامان, ب ۇلىنگەن ادام... ادامگەرشىلىگىمىز دە ءالجۋازدانىپ بارادى. وسىنداي زاڭدىلىقتاردىڭ جىگىن ىزدەيسىڭ: “تاپتىم!.. تاپتىم!..” دەپ ايتار شىندىقتىڭ دا شىرقى جەتىسىپ تۇرعان جوق, – “قاتا تيمەسە باتا ءتيىپ, بۇيرەكتەن سيراق شىعار” جايى بار.
دەگەنمەن, قايتا قۇرۋ ءورىسى بىرسىدىرعى ءۇن-اۋەننىڭ ەستىلۋىنە دەس بەرىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارى ءىس ءجۇزىندەگى ۇيىمداستىرۋ شارالارىمەن, ونىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋمەن دايەكتەلمەسە, ارينە, مۇرىن استىنان شىققان مىڭگىردىڭ اسەر-قۇنى قانشا؟.. ءسوزبۇيدا ساياساتىمىزعا ايداردان جەل ەسىپ تۇرعانداي “ەس تانىپ” قاراۋ سورىمىزعا سور جاماماي قايتەدى؟.. تايساقتىق, جالتاقتىق, سايىپ كەلگەندە, قورقاقتىق نەدەن تۋىندايدى؟..
ازاعا, وسىنداي توپشىلاۋ ويلارىمدى ەمەۋرىندەپ ايتا وتىرىپ, ءسىزدىڭ “باسىڭىزدى قاتىرعاندا” ماقسات بىرەۋ: ول – مەندەگى وي ىندىنى, تۆورچەستۆولىق بەتالىسى ومىرلىك پوزيتسيانىڭ اڭسارىنان حابار بەرۋ. وسىنشا “كىجىنىپ” قۇلىنداعان داۋىس قۇراققا شىققاندا, مەنىڭ ءوز تاراپىمنان رۋحاني دامۋىمىزعا قوسقان ۇلەس, بىتكەن ءىس بولماي جاتقانىن ۇيات بولسا دا جانە ايتۋ.
ەندى بۇل سىردى سىزگە انىعىراق اشۋعا تۋرا كەلدى دەپ ويلايمىن. ۇزاق جىلدان بەرى مەن “ادام باعى” دەگەن اتپەن ءبىر يدەيانىڭ شىلاۋىندا ءجۇرمىن. بۇل كوركەم دۇنيە ەمەس, بىراق قاجەت كىتاپ بولۋعا ءتيىس.
مەن ءوز تۇرعىلاستارىمنىڭ (جالپى العاندا اعالاردىڭ دا, ءبىزدەن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دا) ءبىر وسالدىعىن بايقايمىن: ولار جەتىلگەن ديالەكتيكالىق ويلاۋ ءتاسىلىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن وتە از پايدالانادى. سوندىقتان دا كوپ جاعدايدا ءومىردەگى, قوعامداعى قايشىلىقتاردىڭ ءتىنىن تاۋىپ, تەرەڭ بويلاپ ءىس ءورىستەتە المايدى, –ويلاۋ كەلتە بولعان سوڭ قانشا ۇزايدى. مول ءمالىمەت, كوپ دەرەك, قىرۋار تاريحي, تابيعي وقيعالاردان حاباردار, سول بىلگەندەرىن جاقسى اڭگىمەلەپ بەرە الاتىن كىسىلەردىڭ ءوزى ارقانداۋلى ات ءتارىزدى ونشا الىسقا ۇزامايدى. كوپ شىرمالادى.
دەگەنمەن, تانىم پروتسەسىندەگى ء“ومىردىڭ, پراكتيكانىڭ...” قۇدىرەتتى كۇشى ءبىراز جايدى ۇقتىرعاننان كەيىن بارىپ ىلۋدە ءبىر ادامداردىڭ ناعىز تۆورچەستۆولىق كوبىرەك كوزى اشىلادى, داڭعىل سارا جولعا تۇسەدى, ءسويتىپ ولاردىڭ ارەكەتشىل ويى قايتكەن كۇندە دە ءىس بولىپ تىنباي, تىنىم تاپپايدى. مۇنداي باعى جانعانداردىڭ مىسالىنا, بالكىم, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ, ىبىراي جاقاەۆ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ... ءتىپتى قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ... تاعى-تاعى ءار سالادان وسىنداي ونداعان ادامدار جاتادى. ال ءبىزدىڭ جازۋشى اعايىنداردان “تازا” ءومىردىڭ عانا ساباعىمەن سومدالعاندارعا سابەڭ, عابيدەن اقساقال... ودان كەيىنگى لەكتەن, ۋنيۆەرسيتەتتىك ءبىلىم العانىڭىزبەن, ءسىزدى دە وسى ەرەكشە توپقا جاتقىزۋعا بولادى. مۇنداي تۇلعالار قاي زامان, قاي جۇرتتا دا بارشىلىق.
ەندى نە كەرەك دەيسىز عوي؟
كەرەگى: وسىنداي ازداعان شوعىر ەمەس, نەعۇرلىم كوپ ادامدى نەعۇرلىم العاشقى ءومىر كەزەڭدەرىنەن باستاپ دۇرىس تانىمعا نەگىزدەلگەن تىرشىلىك ارەكەتىنە كوشۋىنە كومەكتەسۋ, ولاردىڭ ازاماتتىق مىنەز, ءبىتىمدى تۇلعا قالىپتاستىرۋىنا جاردەمدەسۋ.
بۇل ەڭبەكتىڭ ماقساتى – قايتكەن كۇندە دە ادامنىڭ باعىن جاندىرۋعا قول ۇشىن بەرۋ مۇراتى.
سونىمەن “ادام باعى” – ءبىرىنشىدەن, ادامزات اۋلەتىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ, ءتىرشىلىك كەشۋ, يگىلىككە جەتۋ كۇرەسىنەن, ءىشىنارا تاريحىنان قاداۋ-قاداۋ ماۋەلى باققا ۇلاسقان ءبايتەرەكتەردى كوزگە شالدىرسا, ەكىنشىدەن, ءار ادام ءۇشىن باعى جاناتىن جۇيەلى تانىم جولىن مەڭزەۋ. بۇل – ويلاۋ مۇمكىندىكتەرىن اشۋ ارقىلى عانا باياندى بولاتىن ءىس.
ال مۇنىڭ جاڭالىق نەمەسە “بولماعاندى اشىپ وتىر ەكەنسىڭ” دەپ قارايتىن ەشتەڭەسى جوق, – ءبىر سەنىمىم وسىندا. وندا تەك ءومىردىڭ ءوز ديدارىنداي ايقىن شىندىقتاردى جۇيەلەپ تاراتۋ, جيناقتاۋ, تۇيىندەۋ ارقىلى ادامنىڭ تۋىنان ءومىردەن وتەر شاعىنا دەيىنگى ارالىقتا ءارتۇرلى الدامشى جولعا بوي الدىرىپ, بوگەلىپ قالماي, ارنالى, تۇپكى ناتيجەسى ايقىن – ايتەۋىر باعى جانباي قويمايتىن كەڭ ورىسكە شىعۋ ءمۇمكىندىگى جەلى بولىپ تارتىلادى.
“ادام باعى” دەپ وتىرعانىم ەندىگى ءبىر ورايدا كادۋىلگى باق-ورماننىڭ ءبىتىمى تارىزدەس ادامدار تاعدىرىن ەلەستەتۋ. وندا ءبارى بار: ەڭبەك, ونەر, عىلىم, ماحاببات, عاداۋات... تەگىس.
تۇتاستاي العاندا, قوعام دەگەننىڭ ءوزى – سونداي تىرشىلىكتەن تۇراتىن ادام باعى. بىراق ونداعى جان يەسىنىڭ ارقايسىسى پوتەنتسيالدى ءتۇردە گۇلدەۋگە, ماۋەلى جەمىس بەرۋگە ءتيىس بولعانىمەن, ولار قىرۋار كەدەرگى قاۋىپ-قاتەرگە ۇرىنادى. جانە مۇنداعى قۋاڭشىلىق, الاپات سويقاندار تابيعات دۇلەيىنەن باسقاشا – ادام-قۇدىرەت, ادام-حايۋان بولمىسىنىڭ زاڭىنان تۋىندايدى... سونى قالاي ء“بىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيعانداي” جيناقتاسام ەكەن دەپ كوپ سەندەلدىم.
قازاق جۇرتىنىڭ ءتول تۋىندىلارىندا ءومىردىڭ قىبىن اڭداۋ, سىرىن بولجاۋ ءار كەزدە-اق ايتىلىپ وتىرعان. شاعىن شەڭبەردە ۇزىك-ۇزىك, ناقپا-ناق, دالمە-ءدال پايىمدالعان, ەشبىر زاماندا ەسكىرمەيتىن ناقىل, قاعيدا تۇجىرىمداپ ءبىزدىڭ حالقىمىزدا دا تىرشىلىكتىڭ (قوعامنىڭ) ديالەكتيكالىق بولمىسىن تاپ باسىپ وتىرادى. بىراق جۇيەلى, قارىمى اۋقىمدى قالىپقا تۇسە قويماعان, اتتەڭ.
تىرشىلىك تاريحي كەزەڭدەردەگى جاعدايلارعا سايكەس تۇرلىشە ديدار تۇزەگەنىمەن, سان ءتۇرلى پيعىل, ءۇمىت, اڭسارلاردىڭ ىقپالىندا قۇبىلعانىمەن, ادام ەڭ ءبىر سەنىمدى, بەرىك ءدىڭگەككە تابان تىرەپ, سودان باعىت, قۋات الا بەرۋى كەرەك. سول دىڭگەكتى كەزىندە تاپ باسا المايدى ەكەنبىز.
ءومىرىنىڭ تابيعي سوڭعى شيرەگىنە قاراي باعى جانباعان قىرۋار ادامدى كورىپ, كىسىلەر قانداي ءارى-ءسارى, تەك “تاعدىردىڭ تالكەگىمەن” عۇمىر كەشەدى دەپ جانىڭ اۋىرادى. قوعامداعى بەلگىلى “قامىتتان” ەشكىم دە قۇتىلمايدى, سويتە تۇرا ماسەلە – اركىم ءۇشىن بار ءمۇمكىندىكتى پايدالانىپ, باعىت تۇزەۋدە. كىم بۇعان ەرتەرەك ىلىكسە, سونىڭ شىراعى جانادى.
ازاعا, ءوزىڭىز ايتاتىن “باعىتتىڭ ءتۇزۋ بولۋى...” ادامداردىڭ باعى جانۋىنىڭ ەڭ ءبىر بەرىك ارقاۋى. بۇل دۇنيەتانىمنىڭ وزەكتى نەگىزدەن ءنار الۋىنا, اۋقىمدىلىعىنا, دايەكتىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. ماركستىك-لەنيندىك ءىلىمنىڭ, اسىرەسە, تانىم تەورياسىنىڭ (ديالەكتيكاسىنىڭ) ءمۇمكىندىكتەرىن, مۇلدەم ەسكەرمەيتىندەر, ال كەيبىرەۋلەر سحەما بويىنشا ەسكەرگەن بولىپ وتىرىپ, شىندىقتى بەلىنەن باساتىنى بۇل كۇندە ايدان انىق. قازاقي بولمىستىڭ “باقسىزدىعىن” دەر كەزىندە نەگە تاپ باسا الماي ءجۇرمىز؟ ونىڭ ءبىر سەبەبى, – ءبىزدىڭ دوگماشىلدىعىمىز, سىرتقى بىردەڭەلەرگە ءماز بولاتىندىعىمىز, ويلاۋداعى توڭمويىندىعىمىز. بۇدان مىنەز-ق ۇلىق, ءىس-ارەكەتىمىز اقسايدى. عىلىم قولدا, ءبىلىمدى دە العانداي الىپ جاتىرمىز (پروتسەنتپەن ەسەپتەسە, ءتىپتى “شىرقاپ” كەتكەن), بىراق جالپى حالىق بىتىمىندەگى وي-سانامىزدا كەندەلىك, “قوي باستىلىق” ءار جاعدايدان-اق كوزگە ۇرىپ تۇرعان جوق پا؟!.
دەمەك, وي قورىتۋ ماشىعىمىزدا, ويلاۋ-تۇسىنىگىمىزدە اقاۋ بار جانە ول ءبىزدىڭ اعايىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە ءتان. كورسەك يەك استىنداعىنى عانا كورەمىز. سودان دا قاۋساپ جاتىرمىز...
ادامدى ء“ومىر بيلەيدى”, “تۇرمىس بيلەيدى”, “قورشاعان ورتاسى بيلەيدى” دەپ مويىندايمىز, ول راس. سول بيلەۋشىلەردىڭ قول استىندا ءجۇرىپ-اق جول تاپقاندار, ءجوندى جەردەن شىققاندار, ءسويتىپ دۇنيە-كوشتى دۇرىس اياقتاپ كەتكەندەر قانشاما؟.. بۇلاي ەتۋ كوپ ادامداردىڭ قولىنان كەلەر ەدى. بىراق, وكىنىشتىسى سول, ولار وسى جولدى تابا الماي دال بولادى, باسىن تاۋعا-تاسقا سوعۋمەن وتەدى.
... ادام باعى, شىركىن-اي, نەگە جانباي كەتتى ەكەن دەگەندە, مەنىڭ تاپقان ءبىر تياناعىم – ولارعا دۇرىس دۇنيەتانىمنىڭ نەگىزى, باعىت-بايانى قالاي سايلاساتىنىن ايتىپ بەرۋ. قالاي شىعاتىنىن قايدام؟..
بۇل جارتىلاي فيلوسوفيالىق ەڭبەك. قانداي ءىس ىستەسەڭ دە ادام ءومىرىنىڭ ءمانىن ءبىرىنشى كەزەككە شىعارۋ تۇرعىسىنان كەلۋ كەرەك. قازىرگى كۇردەلى تىرشىلىكتە ول تىكەلەي ءماسەلە بولىپ قويىلۋى قاجەت. ويتپەگەن كۇندە... وڭبايمىز!..
ازاعا, مەن “ادام باعىنىڭ” يدەياسىن سىزگە تولىعىراق جەتكىزە الماي جاتىرمىن, دەگەنمەن ۇزىن سارىنى, ەڭ نەگىزگىسى وسى. ءبىر ىڭعايدا, ايتارىن ايتسام دا, وزىڭىزدەن جاسقانعانداي رەت بار: “انانى ىستەگىم كەلەدى, مىنانى كورسەم قايتەدى” دەگەن سياقتى بالانىڭ مىنەزىنە سايىپ جاتىر مۇنىڭ ءبارى, ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ قازاق اقىل-وي ەڭبەكتەرىندە ادام تىرشىلىگىنىڭ مانىنە ارنايى باعىتتالىپ جازىلعان ءتول تۋىندى جوقتىڭ قاسى. كەيبىر پروفەسسيونال فيلوسوفتار بولعانىمەن, قازاق جۇرتىنىڭ بولمىسىن باعامداۋعا, اسىرەسە بۇقارا قازاق ءۇشىن ونشا ەڭبەك ءسىڭىرىپ جۇرگەن جوق. نەمەسە مۇقتاج-ءمۇددەمىزدى تالداپ, يدەولوگيالىق پراكتيكاعا قوسقان تەوريالىق ۇسىنىستارى دا شامالى. ولار “اكادەميالىق كوريدوردا” كانوندىق زاكاز-تاقىرىپتاردى شيىرلاۋدا. ونىڭ ءوزى ۇلكەن عىلىمدا انىق جايلار...
مەن قازاق جۇرتىنداعى اقىل-وي توقىراۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن مىنادان دەپ بىلەمىن: ويلاۋ جۇيەسىن دامىتىپ, جەتىلدىرەتىن فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەردىڭ ءبارى ورىس تىلىندە – ونى بىزدەن تەك ساناۋلىلار عانا وقيدى: ال انا تىلىمىزدە شىققان ازداعان ءالجۋاز, جەڭىل-جەلپى باسىلىمدارعا قازاقتار, اسىرەسە, جوعارى ءبىلىمدى مامان بولىپ كەۋدە قاعىپ جۇرگەندەر دەن قويىپ, سوندا بىردەڭە بار-اۋ دەپ استە ويلامايدى ءارى شالا تۇسىنگەن سوڭ, جولامايدى. ولار جالپى فيلوسوفيانىڭ اتى اتالعان جەردەن ۇركىپ جۇرەدى. ەسەيگەن سايىن ادام نەعۇرلىم دۇرىس ويلاۋعا ماشىقتانۋى كەرەك قوي دەسەڭ, ەرتوقىمىن باۋىرعا الىپ, اپتەر-تاپتەرى شىعىپ نامىستانادى. ومىردەگى كوزگە كورىنىپ تۇرعان (ەمپيريكالىق, پراگماتيكالىق...) قايشىلىقتار شەڭبەرىندەگى مىسالدارعا تۇسالىپ, ودان ءارى وي تەرەڭدەتۋگە بارا المايدى. باعىتتىڭ ايقىندىعىنا دەمەۋ بەرەتىن قورىتىندى دا شىعارا المايدى...
تىرشىلىك... قوعام ءومىرى – دەمەك, ادامداردىڭ ۇدايى كەشەتىنى – ماڭگىلىك اۋىسىپ (جاڭارىپ), تۇرلەنىپ وتىراتىن جانە ۇزدىكسىز قايشىلىقتار قاقتىعىسى. بۇكىل عۇمىرىندا اركىمنىڭ قىر جەلكەسىندە قىلعا ءىلىنىپ تۇرعان داموكل قانجارى وسى. پرينتسيپىندە بۇدان “قۇتىلعىسى” كەلمەيتىن ادام جوق دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق, قالاي؟..
شىندىق مىناۋ: قايشىلىقتاردى تاپ باسىپ انىقتاي بىلۋگە, باعدارلاپ وتىرۋعا, شاما كەلسە, شەشۋ تەندەنتسياسىنا كوشۋگە شالاعايمىز, شورقاقپىز... سودان كەلىپ قۇر ء“ما, ماعان – ءما, ساعان” دەگەن كەلتە شەشىمدەر جاسايمىز. مىنە, تەرەڭ ويلاۋ پانىنەن ساۋاتسىزدىق. كەيبىر قازاقشا جازعىشتارىمىز (سىنشىلار) بۇل ۇلكەن ءپاندى ءوزىنىڭ انىق عىلىمي دارەجەسىندە يگەرمەگەن, ولار ەڭ قاراپايىم كاتەگوريالاردىڭ ءوزىن ۇعىمدىق شەڭبەرىندە ورىندى قولدانا الماي شاتىستىرادى, ال فيلوسوفيالىق ءبىلىمى بارلار قازاقشا جازۋعا, قازاق حالقىنىڭ بولمىسىن ءتۇسىنىپ بىلۋگە شورقاق.
جالپى العاندا وسىنداي ەكىۇدايلىق ءبىزدىڭ تابيعي فيلوسوفيالىق ويلاۋ قابىلەتىمىزدىڭ شىڭدالۋىنا وتە وكىنىشتى نۇقسان كەلتىردى. جوعىمىزدى جۇرتتىڭ دەڭگەيىندە ويلاۋعا جەتە المادىق: بارىمىز – وزىمىزگە جات كۇي كەشتىك, – مىنە, تاعدىر!
“ورنىندا بار وڭالار” دەگەنگە وتە سەنەمىز بىراق, امال قانشا!
ساۋ-سالەمەت بولىڭىز.
سالەممەن جومارت. 14 ءساۋىر, 1988 ج.
قايسار ءالىم.
اقمولا.
... بايقاعان بولارسىز, قادىرلى وقىرمان, جومارت ابدىحالىق حات جەبەسىن ەرىككەننەن ۇشىرماعان سىڭايلى. تولعانىسىنىڭ تۇرپاتى ازاعاڭا “نازدىڭ” سيپاتىنان ايقىن ەسىپ تۇرعانداي. اۆتوردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى سالماقتى ءارى وركەشتى. ءسوز اۋەنىنەن ۇزاققا سىلتەر شابىس, الماس تۇياق سەرپىنى سەزىلەدى. تابىسى شە؟ ءيا, تابىس, ءوزى كوز جۇمعان 2004 جىلدان سوڭ, كەلەسى جىلدىڭ بەلەسىندە وقىرمان قولىنا تيگەن “101 تولعام, 1001 ءتۇيىن” فيلوسوفيالىق ەڭبەگىمەن تياناقتالعانداي. اتالمىش حاتتا اڭگىمە نىسانىنا اينالعان, بولاشاق جازىلاتىن “ادام باعىنىڭ” (كەيىنگى تۇپكى اتاۋى – “101 تولعام, 1001 ءتۇيىن” بولىپ تياناقتالعان سياقتى – ق.ءا.) ماۋەلى جەمىسى دە, قالامگەردىڭ جەڭىسى دە وسى ءدامدى دۇنيەسىمەن وي كاۋسارىنىڭ تۇما بۇلاعى كوزىن اشىپتى. جومارتتىڭ بۇل ءوز وقىرمانىنا اماناتتاعان اقىرعى اپسانالىق مۇراسى, سوم سىيى ەكەن-اۋ. ون التى جىل بويعى ويىن كەرنەپ, جۇرەگىن تىرناعان اقتىق اقىق جىرى – سوڭعى دەمى ىسپەتتى. مازمۇنى كۇنىبۇرىن حاتپەن اسپەتتەلىپ, ازاعامەن سىر ءبولىسىپ اقىلداسقانى, جازىلاتىن دۇنيەسىنىڭ جاراتىلىسىن ءمىنسىز جوندەمدەپ الۋدى كۇيتتەگەن ءجون-جوسىعى بولسا كەرەك!