تىرلىگى قايتا تۇلەگەن بارساكەلمەس

قۇلان جورتقان قۇلا ءدۇز

ءبىز بۇل ساپاردى جوسپارلاعالى ءبىراز بولعان. بىراق ءتۇرلى كەدەرگى كەس-كەستەپ, اتاعى الىسقا كەتكەن قورىققا بارۋدىڭ ءساتى تۇسپەي جۇرگەن ەدى. وسى جولى حابارلاسقانىمىزدا قورىق باسشىلارى قۇلاندار جورتقان قۇلا ءدۇزدى كورۋ مۇمكىندىگى كەلىپ تۇرعا­نىن جەت­كىزدى. «بىراق كۇن وتە ىستىق, قۇم اراسى ءتىپ­تى كۇيىپ تۇر, وسىنى ەسكەرەرسىز» دەستى. وسى­­عان قاراماستان اپىل-عۇپىل جولعا جينا­لىپ, كەلىپ تۇرعان بەتىمىز وسى.

جالپى, ءبىزدىڭ گازەتتە بارساكەلمەس جايلى از جازىلىپ جۇرگەن جوق. وسى جىلدىڭ باسىندا عانا بەلگىلى جۋرناليست جانبولات اۋپبايدىڭ «كارتادا جوق ارال» اتتى تانىمدىق دۇنيەسى جارىق كوردى. جانبولات اعانىڭ قورىقتىڭ تاريحىنان تارايتىن, بۇرىن بولعان, قازىر تەك ءتورت ارىپتەن تۇراتىن اببرەۆياتۋراعا يە جەر تۋرالى سوزىندە وسىعان دەيىن ەلدىڭ كوزىنە تۇسپەگەن, جۇرت قۇلاعىنا تيمەگەن كوپ مالىمەت بار.

باسىلىمنىڭ قوستانايداعى ءتىلشىسى نۇرقانات قۇلابايدىڭ «قۇبا جوندا قۇلان جور­تار كۇن قايدا؟» اتتى ماقالاسى سوناۋ توق­سانىنشى جىلدار اياعىنداعى پىكىر­تالاس­تى تاعى ءبىر تىرىلتكەندەي بولدى. سول كەزەڭ­دە «بۇل قۇلان با, الدە دومباي ما؟» دەگەن ساۋال اينالاسىندا وي ايتقاندار وسى جو­لى دا تۇيگەنى مەن بىلگەنىن جازىپ جات­­تى. تاعى اڭنىڭ تىرشىلىگىمەن كوپتەن تا­نىس قو­رىق­تاعىلاردىڭ بۇل تاراپتا ايتارى بار ەكەن.

جالپى, ەستە جوق ەسكى زاماننان قازاق دالاسى وسى اڭعا مەكەن بولعان. وزگە اۋماقتى بىلاي قويعاندا وعان وسى وڭىردەگى قۇلاندى, مىنا ءبىز كەلە جاتقان قاسقاقۇلان اتتى جەر اتاۋلارى دالەل. قازاق قۇلانىنىڭ سوڭعى تۇياعى وسىدان 90 جىلداي بۇرىن بەتپاقدالادا بوي كورسەتىپتى. ال ەلىمىزدەگى قازىرگى قۇلاندار – 1953 جىلى تۇرىكمەنستاننىڭ بادحىز قورىعىنان ارالدىڭ بارساكەلمەسىنە جەتكىزىلگەن 8 قۇلاننان تاراعان تۇقىم.

– قۇلاندا جىلقىعا دا, ەسەككە دە ۇقسامايتىن ءبىر قاسيەت بار. باستى ەرەكشەلىگى – ءبارى ءبىر ءتۇستى. ءبىر باعىتقا بىردەي قارايتىن قاسيەتى جانە بار. كيىكتىڭ ىزىنە ءتۇسىپ قۋعان كولىكتىڭ الدىن ءبىر كەسىپ وتەتىنىن بىلەسىز. سول ادەت وسى قۇلاندا دا كەزدەسەدى. بىراق بۇلار كيىك سەكىلدى اشىق دالالىقپەن قاشپايدى. سوڭىنا قۋعىن تۇسسە, قالىڭنىڭ اراسىمەن, ىندىكەشتەردىڭ ورتاسىمەن بوي تاسالايدى. سونداي جەردىڭ وزىندە ساعاتىنا 60-70 شاقىرىم جىلدامدىقپەن شاباتىن اڭدى كەز كەلگەن كولىك قۋىپ جەتە المايدى, دەيدى «بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى» رمم ديرەكتورى حاميت قانيەۆ.

قازىر قورىقتا 800-گە جۋىق قۇلان, 300-ءدىڭ اينالاسىندا قاراقۇيرىق پەن وتىزدان اساتىن كيىك بار. بۇعان قوسا تەك وسى جەردە كەزدەسەتىن قۇم بالپاعى مەن شاعىل مىسىعى بارساكەلمەستىڭ باستى بايلىعى سانالادى. بۇل ينديكاتورلىق تۇرلەردەن باسقا باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 12 ءتۇرى كەزدەسەدى. بۇلاردان بولەك 250 ءتۇرلى قۇستىڭ 33-ءى – «قىزىل كىتاپ» «كەيىپكەرلەرى». قاناتتىلاردىڭ 17 ءتۇرىن تەك وسى قورىقتان عانا كەزدەستىرە الاسىز. بارساكەلمەستىڭ وسى باعا جەتپەس بايلىعىن 15 مەملەكەتتىك ينسپەكتور جىل ون ەكى اي باقىلاپ وتىر. بۇل ماماندار وسىنداعى بارلىق ماسەلەگە جاۋاپتى. ءتىپتى ايدالادا ءورت تۇتانسا دا ءبىرىنشى جەتەتىن – وسىلار. ول ءۇشىن ارناۋلى كولىك تە قاراستىرىلعان. ينسپەكتورلاردىڭ قىزمەتى اۋىلداعىلار ءۇشىن دە ءتيىمدى. بۇلاردىڭ قورىق اۋماعىن باقىلاۋى كۇشەيگەن سايىن مال ۇرلىعى دا ازايىپ كەلەدى.

سوناۋ 1939 جىلى قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان قورىق اۋماعى 16 795 گەكتار­ بولىپتى. الپىسىنشى جىلدارى تەڭىز تارتىلىپ, كوپ ۇزاماي جان-جاعىن كوكجيەكپەن استاسقان ايدىن قورشاعان بارساكەلمەس ارالىنىڭ دا باعى تايا باستادى. سەكسەنىنشى جىلدارى وسىنداعى قۇلانداردىڭ كوبىن التىن-ەمەل قورىعىنا كوشىرىپ, ارالدا كوشكە جارامايتىن كارى-قۇرتاڭدارى عانا قالدىرىلادى. دەگەنمەن دە شاعىن ارالدى مەكەندەگەن اڭ-قۇستىڭ بولاشاعىن جوققا بالاعانداردىڭ بۇل شەشىمى تىم اسىعىس بايلام ەدى. قازىر سولاردان تاراعان تۇياقتىڭ ءوزى 800-گە جۋىقتاعان.

توقسانىنشى جىلدار سوڭىندا جۇمباق ارال قۇرلىقپەن قوسىلىپ, ونداعى اڭ-قۇس قاسقاقۇلانداعى سۋ كوزدەرىنە كەلە باستادى. دەسە دە وسىعان بايلانىستى قورىق اۋماعىن ۇلعايتۋدى سۇراعان تابيعات بايلىعىن قورعاۋشىلاردىڭ ۇسىنىسى كوپكە دەيىن اياقسىز قالىپ كەلىپتى. ءتىپتى قورىقتا قۇلاننىڭ بارلىعىنا كۇمان كەلتىرە باستاعانداردىڭ ويى مىنا ءبىر وقيعادان كەيىن وزگەرسە كەرەك.

تاريحتا قالعان بەينەتاسپا

جالپى, قۇلا دۇزدە جورتقان تاعى­نىڭ تىرشىلىگىنە قىزىقپايتىن جان از. قۇلانداردى تاسپاعا تارتۋ ءۇشىن الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن اساي-مۇسەيىن ارقالاپ كەلگەندەر كوپ. بىراق كوز ۇشىندا بۇلدىراعاندى دا انىق تارتاتىن مۇمكىندىگى بار قۇرالمەن جەتكەندەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ جولى بولماي, قانجىعاسى بوس قايتادى ەكەن. وسىدان كەلىپ «بۇل قورىقتا قۇلان قال­مادى» دەگەن بولجام جاسالسا كەرەك.­ تاعى اڭنىڭ بار ەكەن دالەلدەي الماي دىڭ­كەسى قۇرىعان قورىقشىلار 2004 جىلى قول­قا سالىپ, جەرگىلىكتى وبلىستىق تەلە­ارنا ماماندارىن شاقىرادى. جۋر­نا­ليست باقىت قالدىباەۆا, رەجيسسەر زينا ەسما­حانوۆا, تەلەوپەراتور نۇرلىبەك شاح­مەتوۆ ارالعا جەتىپ, بۇلاردىڭ اراسىنان تابيعات بايلىعىن قورعاۋشىلارعا ىلەسكەن تەلەوپەراتور عانا قورىققا اتتانادى. قازىر «Qyzylorda» تەلەارناسىنىڭ باس رەجيسسەرى قىزمەتىن اتقاراتىن نۇرلىبەك ارىپتەس وسىدان 20 جىلعا جۋىق بۇرىن بولعان سول وقيعانى بىلايشا ەسكە الادى.

– ول كەزدەگى ءبىزدىڭ قۇرال-جابدى­عى­مىزدىڭ جايى دا بەلگىلى عوي. ايتەۋىر, جۇمىستاعى سوڭعى ۇلگىدەگى جالعىز كامەرا DVCAM-دى ارقالاپ, قورىققا جەتتىك. العاشقى كۇندەردەگى ىزدەنىسىمىزدەن ەشتەڭە شىققان جوق. قوستا جاتقانىمىزعا ءبىر اپتاعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە عانا ءبىر ءۇيىر قۇلاندى الىستان بايقادىق. مەن بيىكتەۋ توبەگە شىعىپ جايعاستىم دا, قورىقشىلار ەكى موتوتسيكلمەن قىسپاققا الىپ, ءۇيىردى سول توبەنى اينالدىرىپ قۋا باستادى. سول ساپار قورىتىندىسىندا «قۇلاندار ارالى» دەگەن فيلم ءتۇسىرىپ, ول وزبەكستاندا وتكەن حالىقارالىق فەس­تيۆالدە ءۇشىنشى جۇلدە الدى. بۇدان دا جوعارىلاۋ جۇلدەگە لايىق تۋىندى ەدى. تەك وعان قازىلاردىڭ «قازاقستاندا, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردادا مۇنداي قۇلان بولۋى مۇمكىن ەمەس» دەگەن ءدۇدامالى كەدەرگى بولىپتى, دەيدى ول.

وسى وقيعا قورىق اۋماعىن كەڭەيتۋگە سەپ بولعان كورىنەدى. ەل ۇكىمەتىنىڭ 2005 جىلعى 29 شىلدەدەگى №1162 قاۋلىسى­مەن رەزەرۆات كولەمى 10 ەسەگە ۇلعايىپ, ­ 160 826 گەكتارعا جەتتى. وسىدان 3 جىل بۇرىن سىرداريانىڭ كىشى ارال ايدىنىنا قۇيارلىعىنداعى 2 300 گەكتارلىق «دەلتا» ۋچاسكەسى جانە قوسىلدى.

ينسپەكتورلار تۇراعىنا اينالعان قاسقاقۇلانداعى ءدال وسى اۋماقتا بۇرىن ۇلكەن ەلدى مەكەن بولعان. سان ۇلتتىڭ وكىلى تۇرعان, بەرەكە-بىرلىگى تاسىعان اۋىلدىڭ الدى تەڭىز تارتىلا باستاعان وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى كوشە باستاپتى. «مىنا تۇستا ەكى تىلدە وقىتاتىن 10 جىلدىق مەكتەپ بولعان ەكەن. اناۋ قارايعان – ۇلكەن دۇكەننىڭ ورنى. وسىندا شاعىن مۇسىندەر دە بولاتىن. قازىر قاي سەكسەۋىلدىڭ تۇبىندە جاتقانى بەلگىسىز», دەيدى قورىقشىلار. ارالدا ورنالاسقان قاسقاقۇلاننىڭ كەبىن توقپان, ۇزىنقايىر اۋىلدارى دا كەشكەن. كەزىندە وسى ەلدى مەكەندەردىڭ جان-جاعىن الىپ ايدىن كومكەرىپ تۇردى دەگەنگە سەنۋ قيىن. قازىر سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستىڭ ارەالىنا اينالعان ايماقتىڭ قوجايىندارى – قۇيىنداي ۇشقان قۇلان, كوز ۇشىندا جۇيتكىگەن كيىك, سيدام سيراعى جەرگە اندا-ساندا ءبىر ءتيىپ قاراسىن كورسەتپەي كەتەتىن قاراقۇيرىق.

– قاسقاقۇلان قورىق اۋماعىنا بەرىلگەنشە جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردەن كەلىپ, سەكسەۋىل سىندىراتىندار كوپ بولعان. وندايلار تىيىلعاسىن قازىر وسىمدىك الەمى قالىپقا ءتۇسىپ كەلە جاتىر. شەتەلدىك وقۋ ورىندارىمەن قاتار ەلىمىزدەگى بوتانيكا جانە زوو­لو­گيا ينستيتۋتىمەن, قورقىت اتا اتىن­داعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىمەن, اقتو­بەدەگى ق.جۇبانوۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسكەن عىلىمي جۇمىستار قولعا الىنۋدا. 2000 جىلدان باستاۋ الاتىن تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىنداعى رەسپۋبليكالىق «پاركتەر شەرۋى» اكتسياسىن ارال وڭىرىندە ءبىزدىڭ قورىق جۇرگىزىپ كەلەدى, دەيدى «بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى» رمم ءبولىم باسشىسى ارمان جىلقايداروۆ.

قۇلانعا قايتا ورالايىقشى. ماماندار بۇل اڭدى قولعا ۇيرەتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتادى. ىندەتە قۋعاندا جۋاسىعانداي كەيىپ تانىتىپ, ءسال تىنىعىپ العان سوڭ بۇلا مىنەزىن قايتا تاباتىن كورىنەدى. قورىقتاعىلار مىناداي ءبىر وقيعا ايتتى: وسىدان ءتورت جىل بۇرىن بارساكەلمەسكە تورعاي دالاسىنداعى «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنا قۇلان الىپ كەتۋگە قازاقستانداعى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ اسسوتسياتسياسى مەن شەتەلدىك ۇيىمدار وكىلدەرى كەلىپتى. اۋەلگىدە سۋات باسىنا قوس تىگىپ, تاعى اڭداردى باقىلاماق نيەتتەرى ورىندالماعان ولار ءبىر اۋماقتى قورالاپ, قۇلانداردى سوعان قاماپ ۇستاماق بولادى. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ ارەڭ قاماعان تاعىنىڭ 2 مەتر 10 سانتيمەترلىك بيىكتىكتەن ەركىن سەكىرىپ كەتكەنىن كورگەن شەتەلدىك ماماندار تاڭدانا باس شايقادى دەسەدى. تابانى كۇرەكتەي 3 اي جۇرگەندە 3 قۇلان ۇستاپ, كەيىن قايتسا كەرەك.

جالپى اشىلعانىنا كوپ بولا قوي­ما­عان «التىن دالا» تابيعي رەزەرۆاتىنا جەت­كىزىلگەن اڭدارعا قارۋ كەزەگەندەر دە كەز­دەسىپتى. ال تاريحى تەرەڭ بارساكەلمەستە ون­داي وقيعا بولعان ەمەس. بۇل – اۋەلى وسى اۋماقتى كەزىپ جۇرەتىن مەملەكەتتىك ينس­پەكتورلاردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقا­سى. تاعى ءبىر سەبەپ – جەر موينىنىڭ قاشىق­تىعى. قياندا جاتقان قاسقاقۇلانعا ەكى­نىڭ ءبىرى جۇرەگى داۋالاپ كەلە بەرمەيتىنى انىق.

– ەڭ ۇلكەن سەبەپ – بۇل اڭنىڭ ەسەككە ۇقساستىعى. وسى ۋاقىتقا دەيىن «قۇلاننىڭ ەتىن جەپتى» دەگەندى ەستىگەن ەمەسپىز. بۇل دا ەسەك سياقتى اقىرادى. تاڭ الدىندا سۋاتقا قۇلاعانداعى داۋىسى بىزگە جەتىپ جاتادى. باسقانى بىلمەيمىن, ءوز باسىم ونى كيەلى سانايمىن. ق ۇلىندايتىن كەزى جاقىنداعاندا جۇرت كوزىنەن جىراقتاپ, تەڭىزدىڭ ۇلتانىنا نەمەسە باياعى بارساكەلمەسكە تارتادى. وتە كۇشتى, ايلاكەر اڭ. وسى ماڭدا جايىلىپ جۇرگەن جىلقىلارعا ءتيىسىپ, ايعىرىن شايناپ, ءۇيىرىن قۋىپ كەتەتىن كەزدەرى دە بولعان, دەيدى مەملەكەتتىك ينسپەكتور سابىرحان تۇرنيازوۆ.

قاسقاقۇلانداعى سۋ كوزدەرىن ارا­لاۋ­عا شىقتىق. الدىمىزدان پىر­-پىرلاپ بۇلدىرىقتار ۇشادى. قورىق مامان­دا­رى­نىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى بۇلار تىم كوبەيىپ كەتىپتى. قىستا وسى قالىڭ جىنىستى كەكىلىك كەلىپ پانالايدى. الىستان ءشىل شاقىرادى. قالىڭ سەك­سەۋىلدىڭ اراسى – قىز-قىز قايناعان تىر­شى­لىك. ال مەنىڭ ويىمنان جاڭاعى ينسپەكتور سابىرحاننىڭ ءسوزى كەتەر ەمەس. باياعى بالا كەزدەن باتىرلار جىرىنان جاتتاعان «كول­دەن تارتتى بورىقتى, قۇلاننان اتتى قودىق­تى» دەگەن جولدار ەسكە ءتۇستى. ءسىرا, جەل­دەن جۇيرىك قۇلانعا جەبە جەتپەسىن سەز­گەن بابالارىمىز جانۋاردىڭ قودىعىن كوز­دەدى مە ەكەن؟ نەگە بۇلاي دەدى ەكەن, ءا؟..

ەكوتاربيەنىڭ ورنى بولەك

– وڭ قاپتالداعى سەكسەۋىلدىڭ تۇبىندە ءبىر ءۇيىرى تۇر. ءسال سول جاعىندا تاعى ەكى-ۇشەۋىن كورىپ تۇرمىن, دەيدى دالاعا ءدۇربى سالىپ تۇرعان كۇزەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى عالىمجان بازارباەۆ.

قورىقتاعىلار قياداعىنى كورەتىن قىراعى ەكەن. ءبىز جاڭاعى ايتقاندارىن سالدەن كەيىن عانا بايقادىق. جالپى, مۇنداعى بەس باعىتتان تۇراتىن عىلىمي جۇمىستاردىڭ باستاماسى وقۋشىلار مەن جاستاردى قورشاعان ورتانى قۇرمەتتەۋگە ۇندەۋدەن باستالادى. وقۋشىلارعا ەكولو­گيا­لىق ءبىلىم بەرۋ باعىتىندا مەكتەپتەردە, وقۋ ورىندارىندا ءتۇرلى كەزدەسۋلەر ۇيىم­داس­تىرىلادى. جىل سايىن وتكىزىلەتىن «پاركتەر شەرۋى» تابيعات قورعاۋ اكتسياسى اياسىندا «قۇستار كۇنى», «جاسىل جەلەك – جەر­دىڭ كوركى», «قىزعالداقتار كۇنى», «جەر كۇنى», «تابيعاتتى قورعاۋ – پارىز» اتتى ءىس-شارالار جۇيەلى ۇيىمداستىرىلادى. مەكە­مە­نىڭ ەكولوگيالىق اعارتۋ جۇمىستارى ناتي­جەسىز ەمەس. قازىر ارال قالاسى مەن اۋىلداردا اۋلاسىنا جاسىل جەلەك وتىر­عىز­عانداردىڭ قاراسى مولايا باستاعان.

ەكولوگيالىق اپات ايماعىندا ورنا­لاس­قان الەمدەگى جالعىز قورىق سانالاتىن بارساكەلمەس تالاي تەپەرىشتى باس­تان كەشتى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىل­دارى «بولاشاعى ب ۇلىڭعىر» دەگەن جالعىز اۋىز بايلاممەن مۇنداعى قۇلان­داردى كوشىرىپ جىبەرگەندە قالىپ قوي­عان 2-3 ۇيىردەن تاراعان تۇياقتى قورىق­­تىڭ قۇرلىقپەن قوسىلۋى ساقتاپ قالدى. ال 1993 جىلدىڭ قاتتى قىسىندا قاتارى سەلدىرەپ قالعان كيىكتەر دە قازىر قالىپ­تى ءوسىپ كەلەدى. قورىق اشىلعاندا بولىپ,­ كەيىن ءبىراز ۋاقىت كورىنبەي كەتكەن قارا­قۇي­رىق تا ەكىمىڭىنشى جىلداردان بەرى قىزىلدىڭ قۇمىنان بەرى اۋىپ, قازىر بۇل ماڭدى تۇراقتى مەكەندەيدى. باسى 300-گە جۋىقتاعانمەن ءوزى تىرشىلىگى جۇم­باق, كوزگە كوپ ىلىنبەيدى. لاقتايتىن كەزى جاقىن­دا­عان­دا باياعى بارساكەلمەس اۋما­عى­نا بوي تاسا­لاپ, ءتولى ابدەن اياقتانعاندا عانا توبە كور­سەتەدى.

جالپى, قورىقتىڭ سەكسەۋىلدى-ورماندى 60 528 گەكتار القابىندا 298 ءتۇرلى وسىمدىك فلوراسى بار. بورششوۆ قىزعالداقتارىن, قاندىم بۇتاسىن, بۇيىرعىن, جۋسان, ادىراسپان, يتسيگەك سەكىلدى سورتاڭ جەرگە بەيىم وسىمدىك تۇرلەرىن تەك وسى جەردەن تابا الاسىز. ماماندار كەيىنگى جىلدارداعى قۋاڭشىلىق رەزەرۆات اۋماعىنداعى وسىنداي وسىمدىكتەر فلوراسىنا اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتادى.

90 جىلعا جۋىق تابيعات بايلىعىن امان ساقتاپ كەلە جاتقان بارساكەلمەس 2020 جىلى «ەلىم-اي» سىيلىعىنىڭ «ەڭ ۇزدىك قورىق» اتالىمىن يەلەندى. ال 2016 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بيوسفەرالىق رەزەرۆاتتارىنىڭ الەمدىك جۇيەسىنە ەندى.

سىرداريا وزەنىنىڭ كىشى ارال تەڭىزىنە قۇيارلىعىنداعى 2 300 گەكتار جەر دە قازىر قورىق اۋماعىندا. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار مۇنداعى قالىڭ قامىس اراسىندا قۇستاردىڭ جۇمىرتقا باسىپ, بالاپاندارىنىڭ قاناتتانىپ كەتۋىن قاداعالايدى. قالىڭ اراسىندا سىبدىرىن سەزدىرمەي جورتاتىن جابايى شوشقا دا – وسىندا.

قورىق بۇۇ, حالىقارالىق ارالدى قۇت­قارۋ قورى, «شوپتەر تامىرى» باع­دار­لاماسى, يۋنەسكو-نىڭ «ادام جانە بيو­سفەرا» باعدارلاماسى, قازاقستان بيو­الۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ اسسوتسياتسيا­سى­ سياقتى ۇيىمدارمەن ۇدايى تىعىز باي­لانىستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءتۇرلى باع­دار­لامالار ارقىلى بىرنەشە جىلدان بەرى تار­تىلعان تەڭىز تابانىنا سەكسەۋىل ەگىلىپ, الىپ ايدىن ورنىنا شىققان وسكىندەر قۇم بورانىنىڭ اينالاعا تيگىزەر اسەرىن ازايت­­­­قانى بەلگىلى. جۋىردا يۋسايد دامۋ اگەنتتىگى مەن ارالدى قۇتقارۋدىڭ حالىق­ارالىق قورى وسىنداي القاپتاردى سۋارۋ ءۇشىن تەڭىز ۇلتانىنان تازا سۋدىڭ كوزىن تاپتى. 700 مەتر تەرەڭدىكتەن شىعىپ تۇر­عان­ تۇششى سۋ ۇڭعىماسىن بارىپ كوردىك. قورىق­شىلار الداعى ۋاقىتتا سۋ ىزدەگەن اڭ مەن قۇس وسى ماڭعا ۇيىرسەكتەيدى دەگەن ۇمىتتە.

قاسقاقۇلاننان قايتىپ كەلەمىز. ەكى كۇنگى ساپار جۇرگىزۋشى ناۋرىزبەك وتەۋليەۆتى شارشاتپاعان سەكىلدى. قارا جول­دان كوز ايىرماعان كۇيى اركىمگە قال­جىڭ ايتىپ, سەرگەك ەكەندىگى كوزگە ۇرىپ تۇر. توقپان اۋى­لى­نىڭ جۇرتىنا جاقىنداپ قالعاندا قۇلان­نىڭ­ تاعى ءبىرى الدىمىزدى كەس-كەستەي بەردى. ينسپەكتور نۇرلان ءىليا­سوۆ­ بۇرىن كوزگە تۇسپەيتىن دوڭگەلەك تۇياق­­تىنىڭ قا­زىر كوپ ۇركە قويمايتىنىن ايتا­دى. انا ءبىر بۇتانىڭ تۇبىنەن قويان ىرعى­دى. جولعا جاقىن وسكەن سەكسەۋىلدىڭ باسىنا جايعاسىپ العان ەشكىەمەر «سەن­دەر­دى قايدان كورىپ ەدىم؟» دەگەندەي سىعى­رايا تەسىلەدى. قازىنالى قورىق كوز قىزىق­تىرىپ بارادى. ءفوتوتىلشى ارعىن الپىس­باەۆ فوتواپپاراتىن سايلاپ, سىرالعى اڭشى­داي ءازىر وتىر.

بىزگە بارىنشا جاقىنداعان بارسا­كەل­مەستىڭ وسى قيساپسىز بايلىعىنىڭ باعا­سى­نا­ جەتىپ, كەيىنگىلەردى دە سوعان باۋلىساق قوي. تۇمسا تابيعاتتىڭ قادىرىن بىلەتىن ءار قورىق­شىنىڭ كوكەيىندەگى وي – وسى.