«ەستاي دەپ اتىم شىقتى قالىڭ ەلگە...»

البەتتە, مۇنداي مەرەيتويدىڭ دەڭگەيى قانشا جىلقى سويىل­عا­نىمەن, نەشە كيىز ءۇي تىگىلگەنىمەن ولشەنبەسى انىق. سوندىقتان ەكى­باس­تۇزداعى ەستاي تويى اياسىندا وتكەن ماڭىزدى ەكى دۇنيەگە نازار اۋدارساق دەيمىز. بىرىنشىدەن, ەكىباستۇز قالاسىنىڭ اكىمدىگى العاش رەت رەسپۋبليكالىق دەڭ­گەيدە ەستاي اتىنداعى ءداستۇرلى انشى­لەر بايقاۋىن ۇيىمداستىردى. مۇنداي بايقاۋدى ءبىر جىلدارى پاۆلودار وبلىسىنىڭ مادەنيەت باسقارماسى دا وتكىزگەن ەدى. الايدا جاپ-جاقسى جوبا بىزگە بەلگىسىز سەبەپتەرمەن جالعاسپاي قالعان-دى. ەندى وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن ەكىباستۇزدىقتار تولتىرۋعا تىرىسقانداي.

– ەستايدىڭ تويى – ءداستۇرلى ءاننىڭ تويى. سوندىقتان مۇنداي مەرەي­تويلار ءبىرىنشى كەزەكتە ەلى­مىزدەگى ءداستۇرلى انشىلەردىڭ باسىن­ بىرىكتىرەتىن بىرەگەي الاڭعا اينا­لۋى كەرەك. ونەر ساڭلاقتارى ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە ءتۇسىپ قانا قوي­ماي, ءوزارا تاجىريبە الماسادى, پىكىرلەسەدى. ءسويتىپ, ءبىرىنىڭ بىل­مە­گەنىن ءبىرى ۇيرەتىپ, جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرىلەدى. ەستاي اتىن­داعى انشىلەر بايقاۋى دا قاتىسۋ­شىلارعا, كورەرمەندەرگە قاي جاعىنان الساق تا, پايدالى بول­عانى داۋسىز. ەكى كۇن بويى ەكى­باس­تۇزدىڭ اسپانىندا ءداستۇرلى ءانى­مىز اۋەلەپ تۇردى. جەرگىلىكتى حالىق­تىڭ دا ۇلتتىق ونەرگە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىنا ءتانتى بولدىق. ەستاي اتىنداعى ءداستۇرلى انشىلەر بايقاۋى ءداستۇرلى ءىس-شاراعا اينالسا ەكەن دەگەن تىلەك بار, – دەدى باي­قاۋدىڭ باس قازىسى, ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى رامازان ستامعازى.

انشىلەر بايقاۋىندا پاۆلو­دار­لىق ونەرپاز داۋرەنبەك سلام­­عالي باس جۇلدەنى يەلەندى. ءبىرىنشى ورىن الماتىلىق دياس مۇرات­حانعا بۇيىردى. ەكىنشى ورىندى ورالدىق ميرلان جام­بىلوۆ پەن قاراعاندىلىق ديانا التايقىزى ءوزارا ءبولىستى. ەكى­باس­تۇزدىق جايدار شۇنان, الما­تىلىق ناريمان ءابدى­راح­ما­­نوۆ, بالقاشتىق نۇربولات ۇزاق­باي ءۇشىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى. بايقاۋ لاۋرەاتتارى مەن قاتىسۋشىلارى اقشالاي سىيلىق­تار­مەن ماراپاتتالدى.

نازار اۋدارعىمىز كەلگەن ەكىنشى دۇنيە – «ەستاي الەمى» دەپ اتالعان ديالوگ الاڭى. ءدال وسى ءىس-شارادا ەستايدىڭ شىعار­ما­شىلىعىنا قاتىستى تۇشىمدى ويلار ايتىلدى. ماسەلەن, قازاق­تىڭ ارداكۇرەڭ اقىنى عالىم جايلى­باي ەستايدىڭ اقىندىق قىرى زەرتتەلمەگەنىن ەسكە سالدى. «ەستايدى ءانشى, كومپوزيتور دەيمىز. بىراق ول ءبىرىنشى كەزەكتە – اقىن. ءوزى دە «جاعالاپ قارا ەرتىستى ەستاي اقىن» دەمەي مە. وكىنىشكە قاراي, ەستايدىڭ اقىن­دىق قىرى, ونىڭ اندەرىنىڭ ماتىن­دىك قۇرىلىمى جان-جاقتى زەرت­تەلگەن ەمەس. عالىمدار, ونەر زەرت­تەۋ­شىلەرى وسىعان ءمان بەرسە ەكەن», دەدى عالىم جايلىباي.

ەستايدىڭ ونەرى مەن ءومىرىن ناسيحاتتاۋدا تۇركى دۇنيەسىنە تانىمال تۇلعا دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇل جولعى مەرەيتويعا دا مارتەبەلى مەيمان رەتىندە ارنايى كەلگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءانشى ەستايدىڭ تويىنا دەپ ارنايى تارتۋىن دا ۇسىندى. ول – وسىدان 30 جىل بۇرىن, ياعني 1993 جىلى ەستايدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىندا تۇسىرىلگەن 2,5 ساعاتتىق بەينەجازبا. جەكە ارحيۆىندە سارى مايداي ساقتاعان التىنعا پارا-پار بەينەجازبادا ەستايدىڭ كوزىن كورىپ, دامدەس بولعان بەلگىلى مۋزىكاتانۋشى­ بوريس ەرزاكوۆيچ, عالىم-پەداگوگ تولەۋتاي اقشو­لا­قوۆ, قالامگەر رامازان توقتاروۆ, ونەر زەرتتەۋشىسى زەينۇر قوسپاقوۆ سىندى تانىمال تۇلعالاردىڭ ەستە­لىك­تەرى بار. ولاردى ەستايدىڭ 125 جىل­دىق تويىنا باستاپ اكەلگەن دۇيسەن قاسەيىنوۆ ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتەيىك.

– وتىز جىل بۇرىنعى بەينەجازبادا جازۋشى, مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى رامازان توقتاروۆ «ەستايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ ءوتىلسىن» دەگەن تىلەك ايت­قان ەكەن. سول تىلەك وسىدان بەس جىل بۇرىن ورىندالدى. ەستاي­دىڭ­ 150 جىلدىق مەرەيتويى تۇركى دۇنيەسىنىڭ يۋنەسكو-سى­ اتانىپ كەتكەن تۇركسوي ۇيى­مى­نىڭ مۇرىندىق بولۋى­مەن تۇركيا تورىندە اتالىپ ءوتتى. وعان ەلىمىزدەن ۇلكەن دەلەگاتسيا بارىپ قاتىستى. بىرنەشە كۇن بويى تۇركيا تورىندە ەستاي­دىڭ­ اندەرى شىرقالدى. رۋحتى كوتەر­گەن سول جيىننىڭ باسى-قاسىن­دا جۇرگەنىمدى ماقتان تۇتا­مىن. البەتتە, تويعا تارتۋ­ رەتىن­دە اكەلگەن 2,5 ساعاتتىق بەينە­­جاز­باداعى ءبىراز ادام قازىر ورتا­­­مىز­دا جوق. سوندىقتان ونى قاي­تا جاڭعىرتىپ, جەرگىلىكتى تەلە­­ارنادان كوپشىلىك نازارىنا­ ۇسىنۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بولماسا ايتىلعان دۇنيەلەردى تەگىس قامتىپ, بەينەجازبانىڭ گازەتتىك ۇلگىسىن دە جاساپ قويۋعا بولا­دى. بۇل بۇگىنگى ءھام كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قۇندى دۇنيە بولار ەدى. سونىمەن قاتار وسىدان وتىز جىل بۇرىن پاۆلودار وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى دانيال احمەتوۆ قۇر­مانعازى اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق­ كونسەرۆاتورياسىنىڭ ۇزدىك ستۋ­دەنتىنە ەستاي اتىنداعى ارنايى ستيپەنديانى تاعايىنداعان بولا­تىن. وسىناۋ يگى ءداستۇردى دە قايتا جاڭعىرتاتىن ۋاقىت كەلگەن سەكىل­دى, – دەدى دۇيسەن قاسەيىنوۆ.

ايتپاقشى, 1993 جىلى ەستاي­دىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىن ۇيىم­­داستىرعان سول كەزدەگى اقتو­عاي­ اۋدانىنىڭ اكىمى, بۇگىندە ەرتىس – بايان ءوڭىرىنىڭ ابىز اقسا­قا­لى­نا اينالعان ابىلحاق تۇگەلباەۆ بيىل­عى 155 جىلدىققا ارنايى كەلدى. ول وتكەندى قايتا جاڭ­عىر­تىپ, بەينەجازبانى بۇقارانىڭ نازا­رىنا ۇسىنعان د.قاسەيىنوۆكە ريزا­شىلىعىن ءبىلدىردى.

ەستاي اندەرىن الەمنىڭ 40-تان استام ەلىندە شىرقاعان اتاقتى وپەرا ءانشىسى شاحيماردان ءابىلوۆ جينالعان جۇرتشىلىق الدىندا «قۇسني-قورلانعا» باسقاندا ەلەڭ ەتپەگەن ادام قالمادى. ول اقىن اندەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالا وتىرىپ: «ەستايدىڭ اندە­رىن شىرقاعان سايىن شەتەلدىك كوم­پو­­زيتورلار, تىڭدارماندار ۇنەمى تاڭعالادى. «مىناداي كلاس­سي­كا­لىق ونەردى تۋدىرعان سازگەرمەن تانىستىرشى», دەپ ءوتىنىش ايتادى. ەستايدىڭ ارامىزدا جوق ەكەنىن, ونىڭ ءتىپتى مۋزىكالىق ءبىلىمى دە بولماعانىن ەستىگەندە, ءتىپتى تاڭ­عالادى», دەيدى ول.

سونداي-اق ديالوگ الاڭىندا ەستاي تۋعان توپىراقتىڭ تۇلەگى, بەلگىلى كۇيشى قايرات ايتباەۆ جانە ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى سايدا ەلەمانوۆا بايان­داما جاساپ, تۇشىمدى اڭگىمە ءوربىتتى.

– ەستاي بابامىزدىڭ 155 جىل­دىق مەرەيتويى كەڭ كولەم­دە اتالىپ وتكەنىنە قۋانىشتىمىز. قىسىل-تاياڭ كەزەڭگە قاراماستان, ەلەۋلى داتانى ەسكەرۋسىز قالدىرماعان قالا بيلىگى ەكىباستۇزدىقتار مەن قالا قوناقتارىن زور قۋانىشقا بولەدى. حالقىمەن قاپتالداسا جاساپ كەلە جاتقان جارقىن تالانت – ەستايدىڭ بيىلعى مەرەيتويى مازمۇندى ءىس-شارالارمەن ەستە قالدى, – دەدى ەستايدىڭ نەمەرەلەس تۋىسى حانشايىم كارىبايقىزى.

مەرەكەلىك مادەني ءىس-شارا ايا­­سىن­دا ارنايى تۇرعىزىلعان ەتنو­اۋىلدا كوشپەلى وركەنيەت الەمىنىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتەيىك. وندا قولدانبالى ونەر شەبەرلەرىنىڭ جارمەڭكەسى, ۇلتتىق سپورت ويىندارى وتكىزىلدى. بۇعان قوسا سۋرەتشىلەر وداعى مۇشەلەرىنىڭ پلەنەرىندە قىلقالام شەبەرلەرى ەستايدىڭ پورترەتىن بەينەلەدى. ەتنواۋىل الاڭىندا اقتوعاي, ەرتىس, جەلە­زين­ اۋداندارىنان ارنايى كەلگەن ونەرپازدار مەن ەكىباستۇز قالا­سى­نىڭ شىعار­ما­شىلىق ۇجىمدارى ونەر­لەرىن پاش ەتتى.