مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى ەۋروكوميسسار يانۋش ۆويچەحوۆسكيمەن كەزدەسۋىندە قازاقستاننىڭ وسى سالادا ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋىنە مول مۇمكىندىگى بار ەكەنىن ايتىپ: «ەلىمىز ءداندى جانە مايلى داقىلدار مەن جوعارى ساپالى ورگانيكالىق ونىمدەر ەكسپورتىن ارتتىرۋعا دايىن» دەگەن ەدى. بىراق ديقاننىڭ ەڭبەك ءونىمىن دەر كەزىندە ەكسپورت پەن ىشكى نارىققا جەتكىزەتىن تاسىمال الەۋەتىمىز قانشالىقتى قۋاتتى؟ سونى زەردەلەپ كورەلىك.
جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 15 ملن تونناعا جۋىق بيداي جيناپ الاتىن قازاقستان استىقتىڭ جارتىسىنان استامىن ەكسپورتقا شىعارادى. قالعانى ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرادى. ايتسە دە, كەيبىر جىلدارى باعاسى جۇرسە ەل قاجەتىن ەسكەرمەي, بيدايدىڭ ۇلكەن بولىگىن ەكسپورتقا شىعارۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەدى.
بيىلعى جايسىز قۇرعاقشىلىقتان بيداي ساباعى بوي كوتەرە الماي تۇر. سونىسىنا قاراپ مامانداردىڭ كۇدىگى كوبەيگەن. ەندى بىلتىرعىداي رەسەيدىڭ ارزان بيدايى استىندا قالۋىمىز ەكىتالاي. دەمەك «ساقتىقتا قورلىق جوق» دەگەن ۇستانىمعا مىقتاپ اياق تىرەگەنىمىز دۇرىس-اۋ. ءتىپتى رەسەي مەن ۋكراينا قاقتىعىسى بىتكەنگە دەيىن كەمىندە 3-4 جىلدىق بيداي قورىن جاساقتاپ قويساق, قالاي بولادى ەكەن؟
وعان قوسا, جاقىندا رەسەيدىڭ استىق كەلىسىمىنەن شىعۋى «اس اتاسىنىڭ» باعاسىن اسپانداتىپ جىبەرە مە دەگەن كۇدىك بار. راسىندا, قازاقستان استىق نارىعىندا ءوز مۇددەسىن دۇرىس قورعاپ, بيدايدى وسىرۋمەن قاتار تاسىمال الەۋەتىن دە بىرنەشە ەسەگە ارتتىرىپ, بار شارۋانى ءتيىمدى ۇيىمداستىرا بىلسە, سالادان ۇتىسپەن شىعارى انىق. دەمەك وسى ماقساتتى العا قويىپ ارەكەت ەتكەن ابزال.
قازاقستان بيدايى نەگىزىنەن كورشى قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە, سونداي-اق يران جانە اۋعانستانعا ەكسپورتتالىپ جاتىر. ەندى بۇدان بىلاي كوزىن تاۋىپ ەۋروپالىق وداقتىڭ دا استىق نارىعىنا جول اشاتىن كەز تۋعان سياقتى. باتىس نارىعىنا بيداي ءونىمىن شىعارۋىندا ەشقانداي ابەستىگى جوق. سەبەبى قازاق بيدايىنىڭ ساپاسى الەمدەگى جەتەكشى ورىنداردىڭ ءبىرىن الاتىندىعى جاسىرىن ەمەس. جالپى, قانداي جاعدايدا دا ەلىمىز بيداي وسىرۋدەن تەك پايداعا شىعىپ وتىراتىنى انىق. ەندى ونى الەمنىڭ كەز كەلگەن نارىعىنا ۋاقتىلى جەتكىزىپ تۇرۋعا ات-كولىگىمىز ساي ما؟
ارنايى جيىننىڭ ءتۇيىنى
وتكەن اپتادا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ وندىرىستىك پروتسەستەر جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى باۋىرجان ورىنباساروۆتىڭ توراعالىعىمەن 2023 جىلدىڭ استىق تاسىمالىنا دايىندىق, كۇردەلى ماسەلەلەر مەن ولاردى شەشۋ جولدارىن تالقىلاعان كەلەلى جيىن ءوتتى. وعان سالا جەتەكشىلەرىمەن قاتار, استىقتى وندىرۋشىلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلار جانە يمپورتتاۋشىلاردىڭ ءبارى دەرلىك قاتىستى.
جيىندا تەمىرجولشىلار اۋەلى ءوز جەتىستىكتەرى مەن ۇتىلعان تۇستارى تۋرالى ستاتيستيكاسىن كورسەتە وتىرىپ اڭگىمەلەدى. «2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 2023 جىلدىڭ ماۋسىمى ارالىعىندا استىق تاسىمالىنا قاتىستى كەلەسى ستاتيستيكا قالىپتاسقان: جالپى ءوسىم – 29%, ەكسپورت – 33%. الايدا رەسپۋبليكا ىشىندە استىق تاسىمالى الدىڭعى ماۋسىمعا قاراعاندا 14%-عا نەمەسە 300 مىڭ تونناعا تومەندەگەن. بۇعان رەسەيدەن كەلگەن يمپورتتىق تاسىمالدىڭ وتكەن ماۋسىمعا قاراعاندا 50% نەمەسە 500 مىڭعا ءوسۋى ىقپال ەتكەن. ال تارتىلعان استىق ونىمىنە كەلسەك, اتالعان ءونىمنىڭ جالپى تەلىمى – 28%, ەكسپورت – 31%, ال رەسپۋبليكا ىشىندەگى قاتىناستا 20%-عا وسكەنى بايقالادى», دەدى «جۇك تاسىمالى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ماركەتينگ جانە جوسپارلاۋ جونىندەگى ورىنباسارى نۇرجان كەلبۇعانوۆ.
كەيىنگى كەزدە استىق يمپورتىنىڭ كولەمى ايتارلىقتاي ارتقان. وتكەن جىلى تەك قانا تەمىرجول كولىگىمەن تاسىمالدانعان يمپورتتىق استىق كولەمى 1,5 ملن تونناعا جەتكەن. بۇل جوسىقسىز جۇك جونەلتۋشىلەردىڭ «جاسىرىن» ترانزيتتىك سحەمالارىن پايدالانۋ ارقىلى وتاندىق ەكسپورتتىق استىقتى رەسەيلىك رەەكسپورتتىق استىقپەن الماستىرۋ مۇمكىندىگىن كورسەتەدى. ال مىنا فاكتور ءوز كەزەگىندە ترانزيتتىك تاسىمالداۋدان تۇسەتىن قتج كىرىسىنىڭ جوعالۋىنا اكەلەدى ەكەن. يمپورتتىق تاسىمال ۇدەرىسى 2023 جىلى دا تومەندەمەپتى. جارتى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا يمپورت كورسەتكىشى بىلتىرعىعا قاراعاندا 38%-عا نەمەسە 300 مىڭ تونناعا ارتقانى ايتىلدى.
بىزدەگى استىق پەن تارتىلعان ونىمدەردىڭ نەگىزگى نارىقتارى ادەتتەگىدەي ورتالىق ازيا ەلدەرى, اۋعانستان, يران, قىتاي ەكەنى ءمالىم. 2022-2023 جىلداردىڭ ماۋسىمىندا استىق تاسىمالىنىڭ وزبەكستانعا – 31%, تاجىكستانعا – 30%, اۋعانستانعا – 48%, قىتايعا 4 ەسە وسكەنى, ال يرانعا تاسىمالدىڭ 30%-عا تومەندەگەنى بايقالادى. بۇعان يران ەلىنە سالىنعان سانكتسيالىق ساياساتتىڭ اسەرىنەن كليەنتتەردىڭ حالىقارالىق ۆاليۋتادا تولەماقى جۇرگىزۋ قابىلەتسىزدىگى سەبەپ بولعان سياقتى.
دۇرىس شەشىم جولىندا
«جۇك تاسىمالى» جشس وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, استىق جانە تارتىلعان ءونىم تاسىمالى سارىاعاش مەملەكەتارالىق تۇيىسپە پۋنكتى (متپ) باعىتىندا ارتقان. سوندىقتان وزبەكستان تەمىرجول اكىمشىلىگىمەن ورتالىق ازيا باعىتىندا جانە ودان ءارى ءۇشىنشى ەلدەرگە تاسىمالداناتىن جۇك كولەمىنىڭ ارتۋى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. وسى ماۋسىمدا قابىلدانعان ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى مەن سارىاعاش متپ وتكىزۋ قابىلەتىن ۇلعايتۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن تەحنيكالىق ءىس-شارالار ناتيجەسىندە اتالعان باعىتتا بۇرىنعىداي قالىپ قويعان پويىزدار سانى 20-دان اسپاپتى. ال وسىدان 3-4 جىل بۇرىن تاسىمالدىڭ قىزعان كەزىندە بۇل كورسەتكىش 120 پويىزعا دەيىن جەتكەن كورىنەدى. بۇل رەتتە بولاشاق, وازيس, اقتاۋ پورتى سىندى تۇيىسپەلەردە جۇكتەمەنىڭ تومەندىگى بايقالىپ وتىر.
نازار اۋدارۋعا تۇرارلىعى, قىتاي تەمىرجولدارىمەن ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ارقاسىندا اعىمدىق ماۋسىمدا تاسىمالداۋدىڭ ەڭ ۇلكەن كولەمى 1,1 ملن تونناعا جەتكەن. بۇعان دەيىن ايتىلعانداي, اعىمدىق ماۋسىمدا بۇرىنعىعا قاراعاندا تاسىمال كولەمى 4 ەسە وسكەن, ونىڭ ىشىندە كونتەينەرلەردەگى تاسىمال جالپى كولەمنىڭ 78% قۇراعانى – تاعى ءبىر جەتىستىك.
ۇكىمەت تاپسىرماسىنا سايكەس قىتايعا بيدايدى استىق تاسىعىشتاردا تاسىمالداۋ تاجىريبەسى ۇيىمداستىرىلعانى ءمالىم. ءساۋىر ايىنان باستاپ قتج قىتاي تاراپى بەلگىلەگەن شارتتاردى جانە قحر قابىلداماعان جاعدايدا قايتارۋ ءۇشىن تولەم كەپىلدىگىن ساقتاي وتىرىپ, استىق تاسيتىن كولىكتەردە جانە قاپتارعا ورالعان بيدايدى ايىنا 30-دان اسپايتىن مارشرۋتتا جابىق ۆاگوندارمەن تاسىمالداۋدى باستاعان ەكەن.
ء«بىزدىڭ ەل – استىق جانە ۇن ونىمدەرىن ءوندىرۋ بويىنشا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان وسى ونىمدەردى ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ باعىتىندا ۇدايى العا جىلجىپ كەلەدى. دەسەك تە, ولاردى تاسىمالداۋ ءۇشىن شۇعىل شەشىمىن تابۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار ماسەلە بار. اۋەلى استىق جانە ونىڭ ونىمدەرىن تاسىمالداۋدىڭ ينفراقۇرىلىمدىق قۋاتى ايىنا شامامەن 1,5 ملن توننانى قۇرايتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. كومپانيا سارىاعاش ارقىلى تاسىمالعا سۇرانىستىڭ ارتىپ وتىرعانىن ەسكەرىپ, بىرقاتار ءتيىمدى دەگەن شارالاردى قابىلداپ جاتىر. مىسالى, 2018 جىلى سارىاعاشتىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن تاۋلىگىنە 18-دەن 30 پويىزعا, ياعني 12 پويىزعا دەيىن ۇلعايتۋ ارقىلى تەحنولوگيالىق ۇدەرىسى وزگەرتىلدى. وعان قوسا, وسى جىلى داربازا – ماقتاارال تارماعىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى», دەدى ن.كەلبۇعانوۆ.
بۇلارمەن بىرگە ديرەكتور ورىنباسارى استىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر تاراپىنان استىق تيەۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن جۇك تيەۋ قۋاتتىلىعىن جانە كىرمە جولداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا ينۆەستيتسيا سالماي وتىرعانىن, كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعان كىرمە جولدار وتكەن عاسىردان بەرى جاڭارىپ-جاڭعىرتىلماي, سول كۇيىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن ايتىپ, كۇردەلى ماسەلەگە اينالعان جاعدايدى جايىپ سالدى. سويتسەك, ەلدەگى بارلىق كاسىپورىننىڭ تاۋلىكتىك تەحنيكالىق ونىمدىلىگى 600 ۆاگوننان اسپاسا, 90 ەلەۆاتوردىڭ جەكە لوكوموتيۆتەرى جوق جانە باسىم بولىگىندە جەكە ۆاگون تارازىلارى جوق ەكەن. تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ كورسەتكەن ول جۇك جونەلتۋشىلەردى تاسىمالداۋ ۇدەرىسىنە تارتۋدى كۇشەيتۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن جاسىرمادى.
جۇك ۆاگوندارى جەتىسپەيدى
قازاقستاندا استىق تاسىعىشتار مەن جابىق ۆاگوندار پاركى 2015 جىلدان بەرى 7720 ۆاگوننان 10377 بىرلىككە دەيىن وسكەن ەكەن. ايتسە دە, ۆاگون يەلەرى مەن جۇك جونەلتۋشىلەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ولاردىڭ اراسىنداعى ەكىجاقتى كەلىسىمدەرمەن رەتتەلەتىنىن, ياعني ۆاگوندار پاركىن قامتاماسىز ەتۋ تولىعىمەن اتالعان نارىق سۋبەكتىلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە ەكەنىن, قتج-نىڭ ولارعا ەشبىر اسەر ەتە المايتىندىعى اشىق ايتىلعانى دۇرىس.
«بۇرىنىراقتا, جۇك جونەلتۋشىلەر تاراپىنان ۆاگونداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە قاتىستى شاعىمدار ءجيى تۇسەتىن. بۇگىندە ەلىمىزدە ورتا ەسەپپەن 19 مىڭداي ۆاگون بولسا, ونىڭ ىشىندە قتت-دا 6 مىڭنان استام ۆاگون بار. بۇل جالپى پاركتىڭ 32%-ىن قۇرايدى, سونداي-اق قتت پاركى تومەن باعانى ۇسىنعاندىقتان, ولار ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ءدال وسىنداي جاعدايدى استىق تاسىعىشتاردان دا بايقاۋعا بولادى. ولاردىڭ كورسەتكىشى باسقالارىمەن سالىستىرعاندا 50%-عا تومەن», دەدى ن.كەلبۇعانوۆ.
دەمەك ەلىمىزدە ۆاگوندار دەفيتسيتى جوق. بىراق باسقا ماسەلە بار. مىسالى, تارتىلعان ونىمدەردى تاسىمالداۋعا «بوتەن» تەمىرجول اكىمشىلىكتەرىنىڭ پاركى بەلسەندى قاتىسىپ جاتىر ەكەن. ايتسە دە, بوس ۆاگونداردى ستانسالارعا جونەلتۋگە جانە جۇك جونەلتۋشىلەرمەن ناقتى جوسپارلانعان تاسىمالداۋ كولەمىنە قاتىستى كەلىسىمشارتتار جوق. دەمەك ۆاگونداردى اياق استىنان جالعا الۋ سياقتى جاعدايلار بەلەڭ العان.
ونداي جاعدايدىڭ ءبىرى قوستاناي ستانساسىندا كورىنىس بەرگەن. وندا جۇك جونەلتۋشىلەرمەن ۆاگون يەلەرىنىڭ كەلىسىمشارت جاساسىپ بولۋىن كۇتكەن ۆاگوندار ستانسالىق جولداردا تۇرىپ قالادى. بۇل ءوز كەزەگىندە, ستانسانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق مۇمكىندىكتەرىن ايتارلىقتاي تومەندەتىپ جىبەرگەن. ونىڭ سالدارى ستانسا قىزمەتكەرلەرى مەن لوكوموتيۆتەردى تاعى دا جۇمىلدىرۋعا اكەلەدى ەكەن. وسى پروبلەماعا قاراپ, سالاعا مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ كەرەك دەگەن وي تۋادى.
جيىندا كوپ ماسەلە ءوز دەڭگەيىندە تالقىلانىپ, قتج-نىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى مارشرۋتتىق تاسىمالداۋدى دامىتۋ بولىپ قالا بەرەتىنى ايتىلدى. ويتكەنى وسى ۇستانىم ۆاگون اينالىمىن جەدەلدەتۋدى, تەحنيكالىق ستانسالاردا ۆاگونداردى وڭدەۋ كولەمىن, جۇكتەردى جەتكىزۋ مەرزىمىن قىسقارتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بولعان جيىننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قتج ەلەۆاتورلارعا جاڭا استىقتى قابىلداپ الۋ ءۇشىن ءونىم كولەمىن تيەۋدى ۇلعايتۋدى, تاۋلىك بويى جانە مەرەكە كۇندەرى دە جۇك ارتۋدى ۇيىمداستىرۋدى ۇسىندى. ال استىق جونىندەگى جەدەل شتاب اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ توراعالىعىمەن ايىنا كەمىندە ءبىر رەت, قتج-دا اپتاسىنا ءبىر رەت جينالاتىن بولىپ كەلىستى.