جامبىلدىق جاس عالىم داۋلەت ەگەمبەرديەۆتى جەرگىلىكتى جۇرت «جەر دارىگەرى» دەپ اتايدى. ونىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان «Biomeliorant» تىڭايتقىشىنىڭ جاھاندا بالاماسى جوق ەكەنىنە سەنىمى مول. توز-توزى شىققان ەگىستىك القاپتارى مەن سور تارتقان جەردى حيميالىق جولمەن ەمەس, بيولوگيالىق جولمەن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن عالىم ۇدايى ايتىپ ءجۇر.
جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان ازامات «Nurintech» يننوۆاتسيالار دوداسىندا, باسقا دا عىلىمي بايقاۋلاردا جەڭىمپاز اتاندى. ال فينليانديا ەلىندە وتكەن عىلىمي جوبالار سايىسىندا قارسىلاستارىنان باسىم ءتۇسىپ, توپ جارعان سوڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتىڭ جولى اشىلدى. شەت مەملەكەتتەردەن بىرنەشە ۇسىنىس تۇسكەنىنە قاراماستان, الپاۋىت ەلدەردە ءبىلىم قۋعانى بولماسا, ەڭبەگىمەن ەلگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قازاقستانعا ورالعان.
– مەن ويلاپ تاپقان تىڭايتقىشتى العان ادامدار ۇتپاسا ۇتىلعان جوق. ارينە, ديقانداردىڭ بارلىعىنا بىردەي ءۇنىمىز جەتە بەرمەيدى. ايتكەنمەن, مۇددەلەس ازاماتتارمەن, كومانداممەن ۇيلەسىمدە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى بايدىبەك اۋدانىنىڭ شارۋالارى بولسىن, سولتۇستىكتەگى قورعالجىننىڭ ازاماتتارى بولسىن, مول ءونىم العاندارىن ايتىپ, حابارلاسىپ جاتادى. ەگىستىك القاپتان بولەك, باقشا ونىمدەرىن وسىرەتىن ازاماتتار دا ەسەلەپ ءونىم العانىن ايتىپ, اقجولتاي جاڭالىعىن جەتكىزىپ ءجۇر, – دەيدى جاس عالىم.
داۋلەتتىڭ وسى سالادا ايانباي تەر توگىپ كەلە جاتقانىنا ءبىر مۇشەلدەن اسىپتى. بىراق اۋەلدە مۇناي جانە گاز وڭدەۋ سالاسى بويىنشا ءبىلىم العان. بۇل سالادا دا ەداۋىر ەڭبەكتەنىپ, بىرقاتار جوبانى ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋگە ىقپال ەتكەن. الايدا ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ جان قالاۋىنان اسىپ كەتە الماي, مەليوراتسياعا قايتا ورالعان.
– توزعان جەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, وسىمدىكتى قورعاۋ, جەراستى سۋلارىمەن, جالپى تابيعاتپەن جۇمىس ىستەگەندى ءوز باسىم جانىمداي جاقسى كورەمىن. جان قالاۋى بولعان سوڭ وزىمە ۇنايتىن سالادا ايتارلىقتاي تابىسقا قول جەتكىزدىم. ورتالىق ازيا ماگيسترانتتارى اراسىندا وتكەن حالىقارالىق بايقاۋدا جەڭىستىڭ بيىك تۇعىرىنان كورىندىم. جاس ادام ەڭبەكتەنۋى كەرەك. قازىر ەكىنىڭ ءبىرى زاڭگەر, قارجى سالاسىنىڭ مامانى بولعىسى كەلەدى. ال مەن دەر كەزىندە حالىقارالىق قوردىڭ قولداۋىمەن جوبانى باستاپ كەتتىم. مەن ءۇشىن بۇدان اسقان ماماندىق جوق. يزرايل, فرانتسيا سەكىلدى عىلىمى وركەندەگەن ەلدەردەن كەلگەن مايتالمان مامانداردان تالاي دۇنيەنى ۇيرەندىم. يزرايل ەلىنىڭ ءشول جانە شولەيت ايماعىنداعى جەرلەرگە سان مارتە تاجىريبەلىك جۇمىستار جۇرگىزىپ, كوكەيگە كوپ دۇنيەنى توقىدىم. ماقساتىم – بىلگەنىمدى ەلدىڭ پايداسىنا جاراتۋ. سول ءۇشىن دە قازاقستانعا ورالدىم, – دەيدى ول.
عالىم بۇگىندە تىڭايتقىشتىڭ 42 ءتۇرىن جاساپ شىعارىپتى. ال شارۋالار داۋلەت ەگەمبەرديەۆ ويلاپ تاپقان «Biomeliorant» ارقىلى باقشا ونىمدەرىن ۇسىكتەن ساقتاپ قالعان. سونداي-اق بۇل تىڭايتقىشتىڭ ادامعا دا, تابيعاتقا دا ەش زيانى جوق ەكەن. «بۇل تەك تىڭايتقىش قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ قۇرامىندا اۋرۋعا قارسى فۋنگيتسيدتەر دە بار. فۋنگيتسيدتەردىڭ قۇرامىندا حيميالىق ەلەمەنتتەر جوق, ءبارى دە بيولوگيالىق جولمەن جاسالعان. جەرگە دە, ادامعا دا پايداسى بولماسا, زيانى جوق. ءبىر انىعى, توزعان جەردى ءجۇز پايىز قالپىنا كەلتىرەدى. وعان ەشكىمنىڭ كۇمانى بولماسىن», دەيدى عالىم.
جاس عالىمنىڭ ەڭبەگى الەم ەلدەرى تاراپىنان جوعارى باعالانعانى داۋسىز. ءتىپتى فينليانديا سەكىلدى بىرقاتار الپاۋىت ەلدەردىڭ ازاماتتارى تاراپىنان سان ءتۇرلى ۇسىنىس تا تۇسكەن. الايدا ولاردىڭ «بىرلەسە جۇمىس ىستەيىك» دەگەن ۇسىنىستارىنا جەرلەسىمىز باس اۋىرتپاعان. ويتكەنى ول ءوزى شىعارعان تىڭايتقىش ارقىلى ەلىمىزدى الەمگە تانىتقىسى كەلەدى. ال جاھاندىق دەڭگەيدەگى عالىمدار ونىڭ جوباسىن «الەمدە تەڭدەسى جوق» دەپ باعالاۋىنىڭ ءوزى كوپ جايتتان حابار بەرسە كەرەك.
– ونىمدەردىڭ العاشقى پارتياسىن شەت مەملەكەتتەردە شىعارىپ, ولارعا ءتۇرلى اتاۋ بەرگەنىم راس. ماسەلەن, «Biomeliorant Z 7», «Biomeliorant Z Lux» دەگەن اتاۋلار بولدى. بۇل ەندى تىڭايتقىشتىڭ جاڭا بۋىنى ساتىلىمعا شىققانىنان حابار بەرىپ تۇرادى. جوباما قىزىققان مەملەكەتتەر از ەمەس. فينليانديا باستاعان وزگە دە بىرقاتار ەلدىڭ ىقپالدى ازاماتتارى تاراپىنان ءتۇرلى ۇسىنىس ءتۇستى. بالكىم, باسقا ادام بولعاندا سول ۇسىنىستى قابىل الار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟ الايدا مەنىڭ ماقساتىم دا, مىندەتىم دە, مۇددەم دە – جالعىز. «قازاقستاندا جاسالعان» دەگەن اتاۋدى ەشنارسەگە اۋىستىرعىم كەلمەيدى. قىسقاسى, ءوز ەلىمنىڭ اتىن الەمگە تانىتقىم كەلەدى. ال لابوراتورياداعى ءاربىر ەكسپەريمەنتىمدى, ەڭبەگىمدى وزىمنەن كەيىنگى جاس بۋىن مەڭگەرسە, ۇيرەنسە دەگەن تىلەگىم بار. جاراتقان بىزگە شەكسىز بايلىق بەردى. ەندى سول ەن بايلىق سانالاتىن جەرىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋ – بىزگە امانات. الەمدە برەندتەر از ەمەس قوي. ايتالىق, جاپونيا دەسە, جۇرتتىڭ ءبارى «Toyota» دەپ سايراي جونەلەدى, گەرمانيا دەسە, جۇرتتىڭ ويىنا بىردەن «Mersedes» اۆتوكولىگى ورالادى. ال قازاقستان دەسە ەسكە نە تۇسەدى؟ ازىرگە ەشتەڭەنى ايتا المايمىز. بىراق بولاشاقتا جاھان جۇرتى قازاقستان تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا بىردەن «Biomeliorant» ەسىنە تۇسەتىن كۇنگە جەتكىم كەلەدى. بۇل تىڭايتقىش تۇزدانعان جەردى بايىرعى قالپىنا كەلتىرىپ, قۇنارلىلىعىن ارتتىرادى. ءبىز ءۇشىن سان ەمەس, ساپا ماڭىزدى. سوندىقتان دا باسقالار سەكىلدى ءونىمىمىزدى ەكسپورتقا كوپ مولشەردە جونەلتپەسەك تە, ازداپ بولسىن الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەرگە وتكىزىپ جاتقان جايىمىز بار. ال سورتاڭ جەرلەرگە تىڭايتقىشتىڭ «انتيسور» دەپ اتالاتىن ءتۇرىن پايدالانۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا كىشىگىرىم قۇرىلعىلاردى پايدالانعانىقتان از مولشەردە شىعارىپ جاتىرمىز. بولاشاقتا بۇل جۇمىستىڭ اياسىن كەڭەيتە تۇسسەك دەگەن ويىمىز بار, – دەيدى عالىم.
ءار كۇنىن لابوراتوريادا وتكىزەتىن داۋلەت ءتۇرلى ەكسپەريمەنت جاساۋدان جالىقپايدى. كەيدە تىڭايتقىشتىڭ جاڭا ءبىر ءتۇرىن جاساپ جاتقان كەزدە ودان دا مىقتى يدەيا ميىنا ساپ ەتە قالادى. سودان العاشقىسىن كەيىن ىسىرىپ قويىپ, جاڭا جۇمىستى باستاپ كەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگە دەيىن جاساپ شىعارعان تىڭايتقىشتىڭ 42 ءتۇرىنىڭ بارلىعى دا الەم بويىنشا تۇڭعىش سانالادى ەكەن.
جاس عالىم كەلتىرگەن دەرەكتەرگە زەر سالساق, «Biomeliorant» تىڭايتقىشىن نەگىزىنەن ءوزىمىزدىڭ شارۋالار يگىلىگىنە پايدالانىپ جاتىر. ايتكەنمەن, ءونىم از مولشەردە بولسىن ەكسپورتقا دا شىعارىلادى. داۋلەتتىڭ ءونىمىن پايدالانۋشىلاردىڭ قاتارىندا قىرعىزستان, رەسەي, وزبەكستان, پولشا ەلدەرى بار. پولشا ارقىلى تىڭايتقىش نيدەرلاند سەكىلدى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە دە تارالادى.
– عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى بار, ءتۇرلى قورلار بار. سولاردىڭ تاراپىنان بىزگە قامقورلىق بولسا, نازار اۋدارسا دەيمىز. نەگە دەسەڭىز, ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى كورسەتىپ جاتىرمىز. مۇمكىندىگىمىزگە قاراي از مولشەردە بولسىن تىڭايتقىشتى شىعارىپ, ونى ءوز ەلىمىزگە دە, ەكسپورتقا دا جونەلتىپ وتىرمىز. وتاندىق عىلىمي ءوندىرىستىڭ جەمىسى مەن جەتىستىگىن جەتكىلىكتى دارەجەدە ناسيحاتتاپ ءجۇرمىز. كوماندامدا جۇرگەن كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولسىن, لابورانت بولسىن, ەلگە دەگەن ماحابباتى شەكسىز. ولاردىڭ بارلىعى دا ءونىم شىقپايتىن جەرلەردى ەمدەۋگە كۇش سالىپ جاتقانى داۋسىز. سولاردىڭ تالپىنىسى مەنى قۋانتادى. مەن بۇل ىسكە كىرىسكەندە ۇلكەن تاۋەكەلگە بەل بۋدىم. بىرىنشىدەن, شەتەلدەگى جوبالارىمدى بىتىرگەن سوڭ, وسى جۇمىستى تولىقتاي قولعا الدىم. ءبارىن تاستادىم. بۇل, ارينە, وڭاي ەمەس. قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن تاۋەكەلدەر جەتكىلىكتى, – دەيدى داۋلەت.
جەمىستى جوبادان باستالعان بيزنەستىڭ قاي ءتۇرى بولسىن, ۇلكەن سوماداعى قارجىنى تالاپ ەتەتىنى داۋسىز. باستاپقىدا كاسىپكەردىڭ شىعىنعا ۇشىرايتىنى, ۋاقىت وتە كەلە عانا تابىسقا كەنەلەتىنى دە بەلگىلى. بيزنەس سونىسىمەن بيزنەس قوي. نارتاۋەكەلگە بەل بۋعان جاس عالىم اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاندىراتىن ءتۇرلى بانكتەردەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العان شىعار دەپ ويلاعانبىز. جوق ولاي ەمەس ەكەن. ول مۇلدە باسقا جولدى تاڭداپتى. جاڭا جولدىڭ دا ءوز مەحناتى از ەمەس.
– ارينە, مۇنداي جۇمىسقا كىرىسكەن سوڭ بەرەشەك پايدا بولادى. قاجەتتى قۇرىلعىلارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاراجات كەرەك ەكەنى داۋسىز. ول ءۇشىن قارىز الۋعا تۋرا كەلەدى. ايتكەنمەن مەن نەسيەگە كىرىپ كەتۋ دەگەندى شىدامسىزدىق دەپ تۇسىنەمىن. شەتەلدە ءجيى بولعانىمنىڭ دا پايداسى ءتيدى. كەيبىر قاجەتتى قۇرىلعىلار مەن پريبورلاردى ءوزىم بىلەتىن الپاۋىت كومپانيالاردان قارىزعا الدىم. تۇسىنە بىلگەن ادام ءۇشىن بۇل دەگەنىڭىز ناعىز تاۋەكەل دەپ ەسەپتەيمىن. ۇلكەن ءىستى قولعا العاننان كەيىن وزىڭە دەگەن زور سەنىم پايدا بولادى. جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن تولىقتاي سەزىنەسىڭ. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, كۇنى ەرتەڭ ءبىز وسى قارىزدى قايتارا الماساق, قازاقتىڭ جىگىتتەرىنە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپانيالار تاراپىنان ەلىمىزگە دەگەن سەنىم جوعالادى. قىسقاسى, رەپۋتاتسيامىزدان ايىرىلامىز. وسىنىڭ ءبارىن تۇسىنگەننەن كەيىن كۇن-ءتۇن دەمەي ەڭبەكتەنىپ ءجۇرمىز. باستىسى, نەسيە اتاۋلىدان اۋلاقپىز. ەتكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا قارىزدىڭ ءبىرازىنان قۇتىلدىق. ءالى دە ءبىرشاما بەرەشەگىمىز بار. باستىسى بويىمىزداعى نيەت پەن سەنىم ولگەن جوق, وشكەن ەمەس. ءوندىرىستىڭ ارقاسىندا, ارەكەت ەتۋ ارقىلى تۇپكى ناتيجەگە جەتەتىنىمىزگە ەش كۇمان جوق, – دەيدى ول.
ىزدەنىستىڭ ىزىنە تۇسكەن جاس عالىم وزىنەن كەيىنگى بۋىن دا مەليوراتسياعا ايرىقشا دەن قويعانىن قالايدى. ايتۋىنشا, كەيىنگى بۋىن جاستار «جەردى قۇتقارۋ» ماسەلەسىنە باس اۋىرتپايدى. ولاردىڭ دەنى ترەندتەگى ماماندىقتارعا بارعىسى كەلەدى. ال جاس بۋىن عالىمنان ءتالىم العىسى كەلسە, داۋلەت ەگەمبەرديەۆ جالىندى جاستارعا, ءىزىن باسقان ءىنى-قارىنداستارىنا بىلگەنىن, كوكەيگە تۇيگەنىن ۇيرەتۋدەن قاشپايدى.
– ءبىز شىعارىپ جاتقان تىڭايتقىشتاردىڭ اراسىندا «Biomeliorant گۇلميرا» دەگەن ءتۇرى بار. بۇل ءونىمدى تابيعات تاماشاسى گۇلدەر شاقتا, گۇلدەگەن كەزدە تامىرىنا قۇيىپ, جاپىراعىنا شاشىپ پايدالانۋعا بولادى. ناتيجەسىندە, گۇلدەمەي تۇرعان جەمىس گۇلدەيدى, ال گ ۇلى جەلگە ۇشپايدى. تاياۋدا وڭتۇستىكتە قاۋىن, قاربىز ەككەن ازاماتتار القاپتى ۇسىك شالعانىن ايتتى. الايدا ءبىزدىڭ ءونىمدى پايدالانعان ديقاندار سول ۇسىك جۇرگەن كەزدە ەشقانداي زيان شەككەن جوق. جوعارىدا ايتقانىمداي مەن ءۇشىن ادام دەنساۋلىعىنان اسقان بايلىق جوق. ءبىزدىڭ ءونىم حيميالىق جولمەن ەمەس, بيولوگيالىق جولمەن شىعارىلىپ جاتقاندىقتان, ودان جەر دە, ەل دە پايدا تاپپاسا, زيان شەكپەيتىنى اقيقات. وسىنى وتانداستارىمىز قاپەردەن شىعارماسا ەكەن. ال بابالار قۇنارلى قالپىندا بىزگە اماناتتاعان قارا جەردى كەلەسى ۇرپاققا ساقتاپ جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ پارىز, – دەيدى داۋلەت.
الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن تىڭايتقىشتىڭ جاڭا تۇرلەرىن ويلاپ تابۋ جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاس عالىمنىڭ جانكەشتىلىگىنە قول سوقپاۋ مۇمكىن ەمەس. جۇرەگى جۇرتىم دەپ سوققان ازاماتتىڭ قولداۋشىلارى جەتكىلىكتى. اۋەلدە از عانا اداممەن بىرلەسىپ باستاعان جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرگەن سوڭ بولار, بۇگىندە كومانداسى جالىندى جاستارمەن تولىققان. سوعان قاراعاندا, داۋلەتتىڭ وتاندىق برەند قالىپتاستىرامىن دەگەن ارمانى ءتۇبى ورىندالاتىن سەكىلدى.
جامبىل وبلىسى