وڭتۇستىكتىڭ بيىلعى كوكتەمىن ءتۇسىنۋ قيىنداۋ. ءا دەگەندە ادەتتەگىدەن مول تۇسكەن ىلعال ەگىس جۇمىستارىن ەرتەرەك باستاۋعا تۇساۋ بولسا, ءساۋىر ايىندا الگى كول-كوسىر جاۋىن ساپ تيىلىپ, وكپەك جەل ۇرلەدى دە كەتتى. ءتىپتى, كۇرت سالقىنداعان اۋا-رايى كەي ايماقتاردا شارۋالاردىڭ ەتەك-جەڭدەرىن ەرىكسىز قىمتانۋعا ماجبۇرلەدى. دەگەنمەن, قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايدى. كوكتەم رەڭىنىڭ سۇرەڭسىز بولعانىنا قاراماستان وبلىس ديقاندارى دالا جۇمىستارىن مامىر ايىنىڭ اياعىنا دەيىن سوزسا دا, ايتەۋىر, اۋپىرىممەن اياقتاپ شىقتى.
– ۇكىمەتتىڭ ۇستاناتىن باعىتى – ءونىمدى حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى مەن رىنوكتىڭ سۇرانىسىنا ساي ءوندىرۋ, – دەيدى جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇرات اسىلبەكوۆ.
ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سۇرانىسى جوعارى جەكەلەگەن داقىلداردى وسىرۋگە مەملەكەت تاراپىنان باسىمدىق بەرىلىپتى. ياعني, ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن ەرەجە تالاپتارىنا سايكەس الگى باسىمدىق بەرىلگەن داقىلدار ەگىلگەن القاپتاردىڭ ءاربىر گەكتارىنا شاعۋ جولىمەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تىكەلەي ترانسفەرتتەر ارقىلى سۋبسيديا تولەنىپ كەلەدى ەكەن.
ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا تاياۋداعى ونجىلدىقتا ەكونوميكانىڭ دامۋى جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىندىگىن, ال بۇل مىندەت وندىرىسكە يننوۆاتسيالار ەنگىزۋ ارقىلى عانا شەشىلەتىندىگىن اتاپ وتكەنى بەلگىلى. بۇل ورايدا ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزدى سەگمەنتتەرىنىڭ ءبىرى – اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ ەكەندىگى, ال ونىڭ دامۋى نەگىزگى 3 باعىتتا ءجۇرۋى كەرەكتىگى ەرەكشە اتالىپ ءوتتى.
ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ. ال ەڭبەك ونىمدىلىگى – وندىرىلگەن ءونىمدەردىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, ساپاسىن جاقسارتۋمەن باعالانادى. سوندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى باسەكەگە قابىلەتتى, ساپاسى مەن سۇرانىسى جوعارى, ۇكىمەت تاراپىنان باسىمدىق بەرىلگەن ونىمدەردى وندىرۋگە ىنتالاندىراتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى.
ەكىنشى مىندەت – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل مىندەتكە ساي, 2014 جىلى ىشكى رىنوكتاعى وتىمدىلىگى جوعارى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 80 پايىزىن وتاندىق ونىمدەر قۇراۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, بارلىق استىق ونىمدەرى – نان, توقاش, كەسپە, ماكارون ونىمدەرىمەن, جەمىس-كوكونىسپەن, قانت ونىمدەرىمەن, وسىمدىك مايىمەن جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىكپەن ءوزىمىزدى قامتاماسىز ەتۋدى 2014 جىلعا قاراي 80 پايىز كولەمىنە جەتكىزۋ قاجەت.
جولداۋ ارقىلى العا قويىلىپ وتىرعان ءۇشىنشى مىندەت – وندىرگەن ونىمدەردىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن كوتەرىپ, ولاردىڭ شەتەل رىنوكتارىنا شىعۋىنا جول اشۋ. بۇل مىندەت تە سۇرانىسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگى جوعارى, رىنوكتا ءوتىمدى ونىمدەر وندىرۋمەن جۇزەگە اساتىن شارا.
جامبىل وبلىسى اكىمدىگى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى مۇرات اسىلبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىس اگروونەركاسىپ كەشەنى الدىنا قويىلعان وسىناۋ مىندەتتەردى جۇيەلى اتقارىپ, ورىنداۋ ماقساتىندا سالادا وركەنيەتتىك دامۋعا بەيىمدەلگەن كوپتەگەن جاڭاشىلدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە ەكەن. ونىڭ ىشىندە تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, جەمىس-كوكونىس ونىمدەرى مەن باسقا دا داقىلداردى ءوندىرۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن پايدالانۋ, جىلىجايلار, جەمىس-كوكونىس ساقتايتىن قويمالار سالۋ, اۋىلدىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتيۆتەرى مەن سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, شارۋاشىلىقتاردى ىرىلەندىرۋ, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن مودەرنيزاتسيالاپ, قايتا قۇرۋ سەكىلدى جانە تاعى باسقا دا ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ وتىرعانىن ايتۋ كەرەك. بۇل تاراپتاعى شارالارعا مەملەكەت تاراپىنان, سونداي-اق ءار ءتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى كوپتەگەن قولداۋ شارالارى دا قاراستىرىلىپتى. مىسالى, وبلىستىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىنداعى بارشا جۇمىستاردى قولداۋعا 2009 جىلى بارلىق كوزدەردەن 7 ملرد. تەڭگەدەن اسا قارجى رەسۋرستارى (ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تىكەلەي ترانسفەرتتەر تۇرىندە 1,7 ملرد. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 12,0 ملن. تەڭگە) ءبولىنىپ, يگەرىلگەن بولسا, 2010 جىلعا سالانىڭ تۇراقتى دامۋىنا بارلىق كوزدەردەن 11 ملرد. تەڭگە (ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تىكەلەي ترانسفەرتتەر تۇرىندە 1,8 ملرد. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 162,0 ملن. تەڭگە) قارالعانى وسى سوزىمىزگە دالەل.
جوعارىدا اتالعان مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن وبلىستا ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى ءارتاراپتاندىرۋ اياسىندا 2010 جىلدان باستاپ كۇزدىك بيداي القاپتارىن ءبىرشاما قىسقارتۋ ەسەبىنەن باسىم باعىتتاعى مايلى داقىلدار: سويا, راپس, قانت قىزىلشاسى, جەمىس-كوكونىس, مال ازىعى داقىلدارى جانە باسقا دا ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى داقىلداردىڭ كولەمى كوبەيتىلىپتى. بۇل دا باتىل بەتبۇرىستاردىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىلگەن القاپتار كولەمى 471,2 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, 2010 جىلى ولار 520,2 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىرىلعان. ال ونىڭ 156,9 مىڭ گەكتارىن كۇزدىك بيداي القاپتارى, 102 مىڭ گەكتارىن بۇرىنعى جىلدارى ەگىلگەن كوپجىلدىق شوپتەر قۇراعان.
بيىل كوكتەمدە بۇلارمەن قاتار 96,3 مىڭ گا جازدىق ماساقتى داقىلدار, 59,4 مىڭ گا مايلى داقىلدار, 6 مىڭ گا قانت قىزىلشاسى, 5,4 مىڭ گا كارتوپ, 11,1 مىڭ گا داندىك جۇگەرى, 12,3 مىڭ گا كوپجىلدىق شوپتەر, 17,8 مىڭ گا بىرجىلدىق شوپتەر, 24,8 مىڭ گا كوكونىس-باقشا ونىمدەرى مەن باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ورنالاستىرۋ جوسپارلانىپ, جۇزەگە اسىرىلعان.
وبلىستا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن ءوندىرىلەتىن 200 مىڭ توننادان اسا ازىقتىق بيدايدىڭ 66,1 پايىزى وڭدەلىپ, قالعاندارى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءوز قاجەتتىلىگىنە جۇمسالادى. سوعان قاراماستان, وبلىسقا نان, توقاش جانە باسقا دا كونديتەر تاعامدارىن وندىرۋگە قاجەتتى ساپالى ۇن سولتۇستىك وبلىستاردان تاسىمالدانادى. ويتكەنى, جامبىل وبلىسىندا وسىرىلەتىن بيداي مەن ودان تارتىلاتىن ۇننىڭ ساپاسى سولتۇستىك وبلىستارمەن سالىستىرعاندا تومەن. بۇل الداعى ۋاقىتتا ديقاندار قاۋىمى قاۋىرت قولعا الىپ, وڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىساتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى.
سونىمەن بىرگە گەكتارى “قىسقارعان” استىق داقىلدارىنىڭ ورنىنا بۇگىنگى كۇنى قاۋىرت كوبەيىپ كەلە جاتقان ءتورت ت ۇلىككە قاجەتتى ارپا, تريتيكالي, جۇگەرى سياقتى مال ازىعى داقىلدارىن, سونداي-اق وسىمدىك مايىن شىعارۋعا قاجەتتى مايلى داقىلداردى, قانت پەن شەكەر شىعارۋعا قاجەتتى قانت قىزىلشاسىنىڭ جانە سۇرانىسى ءاردايىم جوعارى جەمىس-جيدەك, كوكونىس داقىلدارىنىڭ كولەمى ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن دا ماقۇلداماسقا بولمايدى. بۇل قادام ماكارون, ءتۇرلى جارمالار, نان-توقاش, كونديتەرلىك تاعامدار, وسىمدىك مايلارى, قانت-شەكەر, كونسەرۆىلەنگەن جەمىستەر مەن كوكونىستەر, قۇراماجەم ونىمدەرىن ءوندىرۋ بويىنشا وبلىستا بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعان جانە جاڭادان ىسكە قوسىلىپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىن قاجەتتى شيكىزات ونىمدەرىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى دەپ كۇتىلۋدە.
تۇرعىنداردى وتاندىق قانت ونىمدەرىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى جولعا قويۋ ءۇشىن وبلىستا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ قايتا قولعا الىنىپ, ونى دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا شىعارىلاتىن قانتتىڭ 97 پايىزى يمپورتتىق شيكىزات – قانت قۇراعىنان, ياعني تروستنيكتەن ءوندىرىلەدى. ال ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىنا سايكەس وزىمىزدە وندىرىلگەن قانتتىڭ 20 پايىزىنا وتاندىق شيكىزات پايدالانىلۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستاعى 2 قانت زاۋىتى - تاراز قالاسىنداعى “قانت” اق پەن مەركى اۋدانىنداعى “مەركى قانت زاۋىتى” جشس-ءىن قانت قىزىلشاسى شيكىزاتىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىس بويىنشا قانت قىزىلشاسى القاپتارى 6 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلىپ وتىر. الداعى جىلدارى ول 12-14 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلمەكشى ەكەن.
ال كوكونىس ونىمدەرى وبلىس حالقىنىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە شىعارىپ, ساتۋعا تولىق جەتەدى. مىسالى, جامبىلدىق كوكونىسشىلەر رەسپۋبليكا بويىنشا جالپى وندىرىلەتىن كوكونىس ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن وسىرەدى. ماسەلەن, 2009 جىلى كوكونىس ونىمدەرى 381,1 مىڭ توننا كولەمىندە ءوسىرىلىپ, وبلىس حالقىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن 5 ەسەگە ارتىق بولدى.
دەگەنمەن, وبلىس حالقىن كوكونىس ونىمدەرىمەن جىل بويى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بۇرناعى جىلى وبلىس بويىنشا جالپى كولەمى 2,86 گا 65 جىلىجاي ىسكە قوسىلسا, وتكەن جىلى 5,7 گا قۇرايتىن 100 جىلىجايدىڭ قۇرىلىسى اياقتالعانىنان حاباردارمىز. ونىڭ ىشىندە جامبىل اۋدانىندا جامبىل وبلىسى يننوۆاتسيالىق قورىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جالپى كولەمى 5,15 گا قۇرايتىن 92 جىلىجاي ىسكە قوسىلعانى بەلگىلى. قازىر وبلىستا جالپى كولەمى 15,2 گا قۇرايتىن ءار ءتۇرلى كوكونىستەر وسىرىلەتىن 199 جىلىجاي بار. الداعى ءونىم جيناۋ ماۋسىمىندا بۇل جىلىجايلاردان شامامەن 680 توننا كوكونىس ونىمدەرىن الۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى.
دەي تۇرساقتا, وبلىستا جەمىس-جيدەك, ءجۇزىم ونىمدەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سەزىلەدى. بۇل ونىمدەر جىل سايىن 8-10 مىڭ توننا كولەمىندە عانا ءوندىرىلىپ, وبلىس حالقىنىڭ جالپى قاجەتتىلىگىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعىن عانا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. سوندىقتان, وبلىس رىنوكتارى جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم ونىمدەرىنە كەلگەندە ىلعي سىرتقا تاۋەلدى. وبلىس حالقىن ءوز جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2008 جىلى 1138 گا جەمىس جانە 23,1 گا ءجۇزىم كوشەتتەرى وتىرعىزىلسا, 2009 جىلى 1013,8 مىڭ گەكتارعا جەمىس داقىلدارى مەن 22,2 گا جۇزىمدىكتەر وتىرعىزىلعان. بيىل بۇل داقىلداردى 115 گەكتارعا ورنالاستىرۋ جوسپارلانعان.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان باسىم باعىتتاعى داقىلداردىڭ بارلىعى دا سۋدى كوپ قاجەت ەتەدى. سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى ولاردى اعىن سۋمەن مەلدەكتەتىپ سۋارۋعا مۇمكىندىك جوق. سوندىقتان اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن سۋارۋدا ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ ماقساتىندا 2008 جىلى وبلىستا 303 گەكتار القاپقا, 2009 جىلى 900 گەكتار القاپقا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلىپ, ءتاپ-ءتاۋىر ناتيجە بەرگەن بولاتىن. باسقارما باستىعىنىڭ ايتۋىنشا, الداعى جىلدارى وبلىس بويىنشا بۇل كورسەتكىشتى 2 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ مەجەلەنىپ وتىر ەكەن.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, وبلىس ديقاندارى تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى دا تۇپتەپ كەلگەندە, ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتا ءوتىمدى, باسىم باعىتتاعى داقىلداردى جەتكىلىكتى ەگىپ, ولاردان ساپالى دا, مول ءونىم الۋعا جول اشپاق.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.