قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان كەرەي مەن جانىبەككە استانا بولعان سوزاق سول كەزدە قازىرگىدەي ماڭقيىپ جاتقان سارى دالا ەمەس ەكەن. كونە جىبەك جولى بويىندا تىگىلگەن ءساندى قالالارى بار, كەڭ جازيرالى ولكە بولىپتى دەسەدى. “ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان” دەگەندەي, سوزاق, دالاسىنىڭ ءسانى كەتكەنىمەن ءدانى كەتپەپتى.
“الپامىس باتىر” جىرىندا “ازىرەتى قاراتاۋ, اۋليەنىڭ كەنى ەدى” دەپ كەلەتىن قارت قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە وتىرعان ەل بۇگىندە ءوڭتۇستىكتەگى ەڭ الەۋەتى مىقتى, ەكونو-ميكاسى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقان اۋداندار ساناتىنا جاتادى.
سوزاق – وبلىس تۇرعاي رەسپۋب-ليكادا بيۋدجەت قارجىسىنا كوزىن سۇزبەيتىن, قايتا مەملەكەت قازانىنا قىرۋار قارجى قۇيىپ, مەرەيىن تاسىتىپ وتىرعان اۋدانداردىڭ ءبىرى. نەگىزىنەن دالا جاعدايى اۋىل شارۋاشىلىعىنا عانا قولايلى بولعانىمەن جەتى قات جەر استىنان اقتارىلىپ جاتقان قازىنالارى بار سوزاق – ۋران كەنىشتەرى ارقىلى الەمگە ايگىلى بولىپ وتىر. كەيدە تابيعي قازىنانىڭ ۇستىندە وتىرىپ تا ءتىسىنىڭ سۋىن سورىپ, تاقياسىنىڭ جىرتىعىن جاماپ وتىراتىن اۋدان-دار دا بولادى. ول ارينە, اۋدان باسشىسىنىڭ قارىم-قابىلەتىنە بايلانىستى. سوزاقتىڭ اكىمى سوزاقباي ابدىقۇلوۆ بىرەر جىل باسقا جۇمىسقا اۋىسقاندا وسىنداعى كەنىش باسشىلارىنىڭ موينىنا مىندەت الماي اۋدانعا تەرىس قاراعان ۋاقىتتارىن دا كوزىمىز كورگەن. قازىر وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنى قايتا تولتىرىلىپ جاتىر. كانادا, فرانتسيا بىرلەسكەن كاسىپورىندارى سوزاق تۇلەكتەرىن شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ءىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. جازعى ماۋسىمدا سوزاقتىڭ وزات وقۋشىلارى فرانتسياعا قىدىرىپ بارۋدى ادەتكە اينالدىرعان.
شەتەلدىك كومپانيالار مەكتەپ, اۋرۋحانا سەكىلدى اسا ماڭىزدى مەكەمەلەرگە تۇراقتى كومەك بەرىپ كەلەدى. “كاتكو”, “ينكاي” سياقتى كاسىپورىندار ۋران كەنىشتەرىن يگەرگەنى ءۇشىن مەملەكەت الدىندا العان جاۋاپكەرشىلىگىن ورىنداپ, ءتۇرلى سالىقتاردى ۋاقىتىندا تولەپ وتىر. وسىنداي جاعدايدا كۇشكە سالىپ, اۋدانعا كومەك بەر دەۋدىڭ قيسىنى جوق. بۇل ورتاق ءتۇسىنىستىكپەن ورىندالاتىن شارۋا. سوزاق اكىمىنىڭ كاسىپورىن باسشىلارىمەن ءتىل تاۋىپ, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋى وسى ەلگە بولسىن دەيتىن بارشا ازاماتتاردى قۋانتادى.
جاقىندا سوزاققا وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.وسپا-نوۆتىڭ باستاۋىمەن “قازاتومپروم” اق پرەزيدەنتى ۆ.شكولنيك كەلدى. شكولنيك ۋران ءوندىرىسى ورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىسانداردى ارالاپ جاعدايىمەن تانىستى. تاۋكەنت پوسەلكەسىندە جاڭادان سالىنىپ جاتقان اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسىن كوردى. ماڭايدى كورىكتەندىرۋ, اباتتاندىرۋ جايلارىن ايتقان “قازاتومپروم” پرەزيدەنتى “تاۋكەنت گۇلدەرى” بالاباقشاسىندا بولدى. “تاۋكەنت حيميالىق كاسىپورنى” جشس-دە كاسىپورىن ديرەكتورى ج.ماركەنباەۆتىڭ ەسەبىن تىڭدادى.
وسى كاسىپورىننىڭ ۇلكەن زالىندا كەنشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن جيىن ءوتتى. اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار, الداعى مىندەتتەر, وزەكتى پروبلەمالار ءسوز بولعان جيىندا سوزاق اۋدانىنىڭ اكىمى س.ءابدىقۇلوۆ “قازاتومپروم” پرەزيدەنتى الدىنا جۋىق ارادا شەشىلۋگە ءتيىستى ءۇش مىندەتتى قويدى. ءبىرىنشىسى, سوزاق اۋدانىندا ورنالاسقان كەن ورىندارىنىڭ باسشىلارى الماتىدا وتىرىپ الىپ, بۇيرىق بەرۋدى قويىپ, كەڭسەلەرىن تاۋكەنتكە كوشىرىپ اكەلگەنى ءجون. سوندا جۇمىس جۇيەلى جۇرەدى. ەكىنشىدەن, جەرگى-لىكتى كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنان جاستار كەن ورىندارىنا كەدەرگىسىز الىنۋى كەرەك. كەنىش وسى جەردە تابىس تاۋىپ وتىرعاندىقتان الدىڭعى كەزەكتە جەرگىلىكتى جاس-تاردى جۇمىسپەن قامتۋعا مىندەتتى. ۇشىنشىدەن, كەن ورىندارىندا جۇمىس جاساپ جاتقان مەكەمەلەردىڭ سوزاق اۋدانىنا تىركەلىپ, سالىقتى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تولەۋ ماسەلەسىن قاراستىرماي بولمايدى.
“قازاتومپروم” باسشىسى ايتىلعان ۇسىنىستارمەن كەلىستى. الماتى قالاسىنداعى كەڭسەدە وتىراتىن, بىراق, ناپاقاسىن سوزاق ۋرانىنان ايىرىپ وتىرعان مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ 2011 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسىندا كوشىپ كەلەتىندىگىن ايتتى. تەك, تاۋكەنتكە عانا ەمەس اۋىلدارعا دا ورنالاسادى. ونداي جاعدايدا مەكەمە باسشىلارىنىڭ سول اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا سەرگەك قارايتىندىعى ءسوزسىز. جاڭا نىساندار بوي كوتەرەدى.
اۋدان كولەمىندە 8737 مامان كەن ورىندارىندا جۇمىس جاسايتىن بولسا, ونىڭ 5980-ءى سوزاق اۋدانىنىڭ جاستارى. پايىزعا شاقساق 68,4-ءى قۇرايدى. جەرگىلىكتى جۇمىسشىلاردىڭ كەن ورنىندا جۇمىسپەن قامتىلۋى كوڭىلدەگىدەي ەمەس. ماسەلەن, “اپپاق” جشس-دە 35,2 پايىز, “كەڭدالا KZ”-دە 35,2 پايىز, “ينكاي” بك-دا 34,8 پايىز, “رۋسبۋرماشتا” 24,2 پايىز عانا.
قانداي دا تابيعي بايلىقتىڭ قانشا جەردەن ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى كۇن-ءتۇن ايتىلعانىمەن قورشاعان ورتاعا زيانى تيەتىندىگى ءسوزسىز. سوندىقتان, سوزاق تۇرعىندارى ماتەريالدىق يگىلىكتى الدىمەن كورۋگە ءتيىستى ەكەندىگى زاڭدى.
ۆ.شكولنيك وزدەرىنىڭ سالىقتىق وپەراتسيالارىن الماتىعا كوشىرگەن مەكەمەلەردىڭ تەز ارادا جەرگىلىكتى سالىق ورگاندارىنا تىركەلەتىندىگىن قاتاڭ قاداعالايتىنىن ەسكەرتتى. سونداي-اق ول اۋداندا قولعا الىناتىن الەۋمەتتىك جوبالار وبلىس اكىمى ا.مىرزاحمەتوۆپەن كەلىسىلگەن مەموراندۋم بويىنشا ىسكە اسىرىلا-تىندىعىن ايتتى.
“قازاتومپروم” ۇاك شەتەلدىك كومپانيا ەمەس. “ەنەسى تەپكەن قۇلىننىڭ ەتى اۋىرمايدى” دەگەنىمىزبەن, كەيدە ۇلتتىق كومپانيا باسشىلارىنىڭ جەرگىلىكتى ادامدارعا شەكەسىنەن قارايتىن ۋاقىتتارى بولادى. جەرىنىڭ كەنىن يگەرىپ, شەكەسىنەن شەرۋەن اتىپ وتىرسا مۇندايدا ەلدىڭ كەتكەن ەسەسىنىڭ ورىن تولتىراتىن تەگەۋرىندى باسشىلار كەرەك. سوزاق ساپارىندا وسىعان كوز جەتكىزىپ قايتتىق.
باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى.
ارقالىق بالىققا بايىتادى
ارقالىقتا بالىق شارۋاشىلىعىن قۇرۋ تۋرالى باستاما وسىدان ءۇش جىل بۇرىن كوتەرىلگەن بولاتىن. ونى باسقا ەمەس, وسى ايماققا ءبىر كەلگەنىندە وبلىس باسشىسىنىڭ ءوزى ايتقان ەدى. قالانىڭ اينالاسىنداعى كەن ورنىنان قالعان الىپ شۇڭقىرلارعا سۋ تولتىرىلعاننان كەيىن بالىق وسىرۋگە تولىق ءمۇمكىندىك بار ەكەنىن ماماندار دا دالەلدەدى. ەكى جىل بۇرىن وبلىس بيۋدجەتىنەن 10 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, جاساندى كولشىكتەردە بالىق شارۋاشىلىعىن قۇرۋدىڭ جوباسى جاسالدى, وعان جىبەرىلەتىن بالىق وسىرىلە باستادى. ءبىر جىل بولعان اققايران بالىقتارى جاساندى كولگە جىبەرىلدى. مامانداردىڭ كۇتكەنىندەي, ارقايسىسى 30-45 گرامم عانا تارتاتىن 350 مىڭ اققايران تۇقىمى جاساندى كولدى جەرسىنىپ قانا قويعان جوق, از مەرزىمدە 700-850 گرام تارتاتىن بالىققا اينالدى. “ارقالىق ازىق-ت ۇلىك كومپانياسى” مەملەكەتتىك-كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ۆ.سۆينۋحوۆ ءوسىپ جاتقان بالىقتاردى وبلىس ورتالىعىنان كەلگەن تاۋەلسىز ينسپەكتورلار اۋلاپ كورىپ, مۇنداعى بالىق شارۋاشىلىعى بولاشاعىنا كۇمان كەلتىرمەگەنىن ايتادى.
ارقالىقتىڭ باتىس جاعىنداعى جاساندى كولگە 95 مىڭ دانا اققايران تۇقىمى جىبەرىلگەن بولاتىن. بالىققا كەرەگى تەك سۋ ەمەس, كول جاساندى بولعاندىقتان ونى بيوسفەرانىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىندەي, تابيعي قالىپقا جاقىنداتۋ كەرەك بولاتىن. سوندىقتان بالىقتىڭ جەمىمەن قاتار, سۋعا پىشەن, سابان, تاعى باسقا ءشوپ ءتۇرلەرى لاقتىرىلدى. مىنە, بالىق شارۋاشىلىعىن جاساۋدىڭ العاشقى ساتىسىندا وسىنداي جۇمىستار اتقارىلدى. ەندى وسى جازدا تاعى 5 ميلليون تەڭگە يگەرىلۋى قاجەت. بۇل قارجى نەگىزىنەن بالىقتىڭ ازىقتىق بازاسىن كەڭەيتۋگە جۇمسالاتىن بولادى. جوبانىڭ ەكىنشى ساتىسىندا بالىقتى ۋىلدىرىق شاشاتىن قالىپقا جەتكەنشە ءوسىرۋ كەرەك. مۇنىڭ ءوزى ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى, ياعني تاعى دا ەكى جىل كۇتە تۇرۋعا تۋرا كەلەدى. ەكى جىلدان كەيىن بالىق ۋىلدىرىق شاشىپ, ءوز تۇقىمىنان كوبەيە باستاعاندا ارقالىقتا بالىق شارۋاشىلىعى بار دەپ تولىق ايتۋعا بولادى. ال وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين بەس جىلدان كەيىن ارقالىق قالاسىندا بالىق وڭدەيتىن زاۋىت سالۋعا بولاتىنىن مالىمدەدى.
–بالىق شارۋاشىلىعىن قۇرۋ جوباسى بويىنشا كەيىن مۇندا كۇنىنە 700 كيلو بالىق وڭدەلەدى. ول العاشقىدا تۇتىنۋشىلارعا توڭازىتقىشتا قاتىرىلىپ ۇسىنىلادى. سودان كەيىن ونى كەپتىرۋگە, تۇزداۋعا, سونىمەن قاتار بالىق ۇنىن, سۇرىپ ەتىن بولەكتەۋگە بولادى,–دەيدى “ارقالىق ازىق-ت ۇلىك كومپانياسى” مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى ۆ.سۆينۋحوۆ.
ارينە, باردىڭ ەسەبى قاشاندا تابىلادى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا. ارقالىق.
ىلەسپە گاز كادەگە جاراتىلماق
مۇعالجار اۋدانى – مۇنايلى ءوڭىر. مۇندا قارا التىن وندىرۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار دا بارشىلىق. ولاردىڭ ءبارىنىڭ “باس اۋرۋى” مۇنايعا ىلەسپە گازدىڭ الاۋعا جاعىلۋى بولىپ وتىرعانى دا راس. جاقىندا اۋانى لاستاپ, ءراسۋا بولىپ جاتقان گازدى ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءساتتى قادامى جاسالدى. وسى وڭىردەگى الىبەكمولا كەن ورنىندا مۇناي وندىرۋمەن اينالىساتىن “قازاقويلاقتوبە” جشس الاۋعا جاعىلىپ جاتقان گازدى جويۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا بەكىتىلگەن جانە وبلىستىڭ ايماقتىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن گاز وڭدەۋ كەشەندى قوندىرعىسى –زاۋىتى قۇرىلىسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ سالتاناتى بولدى.
جيىندا وبلىس باسشىسى ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى ءسوز الىپ, بۇل كاسىپورىننىڭ ىسكە قوسىلۋى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ قانا قويمايتىنىن, ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا ىقپال ەتىپ, الاۋعا جاعىلاتىن گازدى بۇقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى. الىبەكمولا كەن ورىنىندا ساعاتىنا 50 مىڭ تەكشە مەتر گاز ءوڭدەيتىن ءجانە قوجاساي كەن ورىنىنداعى گاز دايىنداۋ قوندىرعىلارىنان تۇراتىن گاز زاۋىتىنىڭ جوبالىق قۇنى 278 ملن. اقش دوللارىن قۇرايدى. زاۋىتتىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 400 ملن. تەكشە مەتر ىلەسپە گازدى وڭدەۋگە, 320 ملن. تەكشە مەتر تاۋارلى قۇرعاق, 57 مىڭ توننا سىعىمدالعان گاز وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا شەتەلدىك وزىق تەحنولوگيالار ورناتىلاتىن بولادى. بۇل تەحنولوگيالار ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ الەمدىك ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى. زاۋىتتا وڭدەلىپ, وندىرىلگەن گاز ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتارعا شىعارىلادى.
كاسىپورىن قۇرىلىسى 2011 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. نىساننىڭ باس مەردىگەرى “كازسترويسەرۆيس” نگسك” اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ تابىلادى. قۇرىلىس وبەكتىلەرىندە 500 ادام جۇمىس ىستەسە, زاۋىت تولىق قۋاتىنا كوشكەندە 142 ادام ەڭبەك ەتەتىن بولادى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي. اقتوبە وبلىسى.