استانا ەكونوميكاسى: تاق كەلگەن جەرگە باق كەلدى مە؟

اۋەلدەن الەۋەتى زور ەدى

جالپى, ساراپشىلار اۋەلدەن بۇل قالانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى زور بولعانىن ايتادى. بىرىنشىدەن, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق, لوگيستيكالىق تۇرعىدا ىڭعايلى. وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنەن باستاپ-اق اقمولا وداقتى كوكتەي ءوتىپ جاتقان تارام-تارام تەمىرجول جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالا باستاعانى بەلگىلى. تىڭ يگەرۋ ناۋقانىندا ەكونوميكالىق ماڭىزى ودان سايىن كۇشەيدى. استىقتى وڭىرلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ون بەس رەسپۋبليكاعا مو­يىندالدى. جەرگىلىكتى ءونىم ءتۇرى مولا­يىپ, تەمىرجول قاتىناسىنىڭ قۋاتى ارتقان سايىن قالانىڭ ەكونوميكاسى, حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسارا بەردى. اقمولا پويىزبەن دە, اۆتوكولىكپەن دە, اۆياتسيامەن دە جەتۋگە ىڭعايلى قالا ەدى, ەلوردا رەتىندە تاڭدالۋىنا وسى فاكتور دا ەرەكشە ىقپال ەتتى.

ودان دا ارىگە وي جۇگىرتسەك, قاراوت­كەل­دىڭ توڭىرەگىندە كوكتەمگە سالىم جار­مەڭكە قىزىپ, قارا كۇزگە دەيىن تولاستامايدى ەكەن. ءاۋ باستان ۇلكەن ساۋ­دا­نىڭ باسى قوسىلعان جەر بولعان. قازاق­تان شىققان ءىرى كاپيتاليست قوس­شى­عۇل اۋلەتى دۇكەن ۇستاعان, كونديتەرلىك فابريكا سالىپ, ءونىمىن پەتەربۋرگكە دەيىن ەكسپورتتاعان, ساۋدا-سات­تىقتى دوڭگەلەتكەن مەكەن دە – وسى جەر.

ءبىر عاسىر بۇرىن قازاق جەرىندەگى كاپيتاليزمنىڭ ىرگەتاسى قالانعان شاھار بۇگىندە ەلدىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى عانا ەمەس, ەكونوميكالىق لوكوموتيۆىنە اينالىپ كەلەدى دەۋگە نەگىز بار.

جالپى, سوناۋ 1998 جىلى تۇساۋكەسەر سالتاناتى ءوتىپ, قالا كۇنى تويلانا باس­تا­عان­نان حالىقتىڭ بولاشاققا دەگەن ۇمىتىنە دەپ بەرىپ, ايدارىنان جەل ەستىرگەن شاھار شاعىن قالاشىقتان – مويىندالعان مەگاپوليسكە دەيىنگى دامۋ جولىنان ءوتتى. حالىق سانى 4 ەسەگە جۋىق كوبەيىپ, 1 ملن 350 مىڭنان اسىپ ءتۇستى. بۇگىندە ەلوردادا ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك جانە ىسكەرلىك ورتالىقتارى شوعىرلانعان, اۋقىمدى ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىلۋدە. ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس يندۋسترياسى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى سالالارىنداعى ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قىز­مەت­ كورسەتۋ سالاسى, ينجەنەرلىك جانە الەۋ­مەت­تىك­ ينفراقۇرىلىم كەڭەيىپ, جۇزدەگەن مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى.

وزىنە جەتەدى, وزگە وڭىرلەرگە دە ارتىلادى

ءبىز باس قالانىڭ تۇرعىنى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي جوباەۆقا حابارلاسىپ, ءوزى تۇرىپ جاتقان قالانىڭ ەكونوميكاسى تۋرالى پىكىرىن سۇراعان ەدىك. ساراپشى وڭىرلىك دامۋ باعدارلامالارىن جاساۋ كەزىندە ونىڭ سول وڭىرگە قانشالىقتى ساي كەلەتىنىنە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگىن, بۇل تۇرعىدا ەلوردانىڭ جولى بولعانىن ايتتى.

– استانا ەكونوميكاسىنىڭ باستى باعىت­تارى – ساۋدا, قىزمەت كورسەتۋ, ءبىلىم بەرۋ,­ دەنساۋلىق ساقتاۋ, لوگيستيكا, تۋريزم. وسى اتالعان سالالار وتە قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر, دەيدى ەكونوميست.

شاھار اۋماعى 3 ەسە ۇلعايىپ, حالقى كوبەيدى. ەكونوميكالىق الەۋەتى دە قاتار ءورىلىپ وتىرىپ, وسىدان 9 جىل بۇرىن بيۋدجەت دونورىنا اينالعان-دى. سودان بەرگى ارالىقتا سالىق تۇسىمدەرى ارتپاسا, كەمىگەن جوق. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەت قازانىنا قۇيىلعان جالپى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى 1 ترلن 675 ملرد تەڭگە­دەن اسىپ ءتۇستى. قالالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن قار­جىنىڭ 70 پايىزى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرىلىپ, قالعان 30 پايىزى ءوز قازىناسىندا قالاتىنى بەلگىلى. ياعني اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى, الماتى قالاسى سياقتى دونور ولكەلەردىڭ قاتا­­رىنداعى قالانىڭ ۇلەسى كەيىنگى 5 جىلدا 30 پايىزعا ۇلعايدى دەگەن ءسوز.

– قازىر استانانىڭ ىشكى جالپى ءونى­مى­نىڭ ۇلەسى بۇكىل قازاقستان بويىنشا 10 پا­­يىزعا جاقىندادى. بۇل دەگەنىمىز – شامامەن 10-11 ترلن تەڭگەگە جۋىق سوما. استانا ەكونوميكاسىنداعى اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن سالالاردىڭ ءبىرى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك. ساۋدا سالاسى تۇگەلگە جۋىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەردىڭ قولىندا. وسى سەكتوردا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جۇز­دەگەن مىڭ ادامنىڭ جەكە تابىس سالى­­عىنان تۇسەتىن قاراجات ەلوردانىڭ بيۋد­جە­تىن تولىق قاناعاتتاندىرادى, دەدى ساپارباي جوباەۆ.

ەكونوميستىڭ پىكىرىن قالا ەكونوميكاسىنا قاتىستى كورسەتكىشتەر قۋاتتاي تۇسەدى. استانا – رەسپۋبليكاداعى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا ەڭ قولايلى قالالاردىڭ ءبىرى. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, بيىل­عى­ جىلدىڭ باسىندا قالاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى 204 مىڭ­نان اسىپ ءتۇستى. ياعني كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ سانى 5 جىل بۇرىنعى 124 مىڭدىق مەجەمەن سالىستىرساق, ءوسىم ايتار­­لىقتاي جوعارى. شاعىن جانە ورتا بيز­­نەستى دامىتۋعا جاسالعان جاعدايدىڭ ارقا­سىندا 457 مىڭ ادام كۇنكورىسىن ايى­رىپ وتىر.

– استانا ەكونوميكاسىنداعى تاعى ءبىر ءىرى سالا – قۇرىلىس سەكتورى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قۇرىلىس نارىعى استانانىڭ عانا ەمەس, ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرىنىڭ قىزمەتىن اتقارعان كەزەڭدەر بولعان. قازىر دە ماڭىزى تومەندەگەن جوق. ەلوردادا حالىق سانى ارتقان سايىن جول قۇرىلىسى, تۇرعىن ءۇي سالۋ, مەكتەپ, بالاباقشا, اۋرۋ­حانا سىندى الەۋمەتتىك نىساندار تۇرعىزۋ, سپورت, مادەنيەت نىساندارىن كوبەيتۋ, ساۋدا ورىندارىنىڭ بوي كوتەرۋى سىندى قاجەتتىلىك ۇزدىكسىز تۋىنداپ وتىرادى. قۇرىلىستىڭ قارقىندى ءجۇرۋى وعان قىزمەت ەتەتىن باسقا باعىتتاردىڭ دا دامۋىنا اسەر ەتەدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىن قويا تۇرىڭىز. ەلوردانىڭ ىرگەسىندەگى قوسشى قالاسىنداعى زاۋىتتىڭ ءوزى استانانىڭ تالاي عيماراتىن ليفتپەن, ەسكالاتورمەن قامتىپ وتىرعانىنا ءبىراز جىل بولدى. قالانىڭ شىعىس جاق بولىگى بۇرىننان وندىرىستىك ايماق سانالادى. ول ماڭدا ەلەكتروۆوز زاۋىتى سىنى كۇردەلى وندىرىستىك كەشەندەر ورنالاسقان, دەيدى ساپارباي جوباەۆ.

ەكونوميست عالىم جالپى مەگاپو­ليس­تەر­دى قىزمەت كورسەتۋ سىندى سالالاردىڭ اسى­رايتىنىنا دا توقتالىپ ءوتتى. وسى وراي­دا, بۇگىنگى تاڭدا ەلوردا بويىنشا 11 ساۋدا ورتالىعى, 24 بازار, 348 مەيرام­حانا, 1 مىڭعا جۋىق اسحانا مەن كافە, 34 اۆتو­­سالون, 149 كاسىپكەرلىك نىساندارى بار ەكەنىن ايتا كەتەيىك. 1 ملن 350 مىڭعا جۋىق­ حالقى بار شاھار ءۇشىن بۇل ءبىرشاما جاق­سى كورسەتكىش.

ينۆەستيتسيا يگىلىگى

وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ەلوردانىڭ سىرتقى تاۋار اينا­لى­مىنىڭ كولەمى 9 526 ملن اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى. اتاپ ايتقاندا, ەكسپورت كولەمى 7,005.4 ملن دوللار بولسا, يمپورتتىڭ ۇلەسى 2,521,2 ميلليون دول­لارعا تەڭ. ەكونوميستەردىڭ پايىمداۋىن­شا, قالا ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋ­تسيا جاعدايىندا ەل ەكونوميكاسىن جاڭ­­عىر­تۋعا, قازاقستاننىڭ جاھاندىق ەكو­نو­­ميكالىق كەڭىستىكپەن كىرىگۋىنە زور ىق­پا­لىن تيگىزۋدە.

جالپى, ينۆەستيتسياعا توقتالا كەتەيىك. قالالىق اكىمدىكتەن الدىرعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 25 جىل ىشىنە قالاعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 55 ەسە وسكەن. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا 1 ملرد 446 ملن تەڭگەدەن اسىپ ءتۇسىپتى.

تارتىلعان قاراجاتتاعى شەتەلدىك ين­ۆەس­­­تيتسيانىڭ ۇلەسىنە كەلسەك, ول بارلىق ين­ۆەس­تيتسيانىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىنە شامالاس. شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتى­سۋى­مەن قالادا 7 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ترانس­فورماتور شىعاراتىن فرانتسيالىق Alstom كومپانياسى, مەديتسينالىق ماقساتتاعى جابدىقتار شىعاراتىن «Eira Med» كومپانياسى سىندى الپاۋىتتار بار. ء«ابۋ-دابي پلازا» كوپ­ماقساتتى كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىنا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ, اۆتوكولىكتەرگە ارنالعان لوگيستيكالىق تەرمينال قۇرىلىسىنا جاپونيانىڭ كومپانياسى اتسالىسقانىن اتاپ وتكەن ءجون.

جالپى, استانانى شەتەلدىك كاپيتال ءۇشىن تارتىمدى قالالاردىڭ ءبىرى دەۋگە نەگىز بار. بىرىنشىدەن, تۇتىنۋ نارىعى جىل ساناپ قارقىندى تۇردە ۇلعايىپ كەلەدى. حالىق سانى قانشالىقتى تەز كوبەيىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. وعان قوسا, شاھار – ەكونوميكالىق جاعىنان بەلسەندى, ءبىلىمدى قالا. ەلىمىزدەگى عىلىمي الەۋەتتىڭ اۋقىمدى بولىگى ەلوردادا شوعىرلانعان. بۇل ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى رەتىندە قالادا 15 جوعارى وقۋ ورنى, 33 كوللەدج بار ەكەنىن ايتا كەتەيىك. ورتا مەكتەپتەردىڭ سانى 160-تان اسادى, بۇل كورسەتكىش جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى.

قويماسى كەڭ قالا

ەلوردا اكىمدىگى ۇسىنعان دەرەككە­ جۇگىنە وتىرىپ, قالانىڭ الداعى جىل­دارداعى دامۋ جوسپارىنا كوز جۇ­گىر­تىپ كورەيىك. ءسوز باسىندا ايتىپ كەت­كە­­نىمىزدەي, استانانىڭ حالقى ەسەلەپ ارتىپ, ءبىر جارىم ميلليوندىق مەجەگە جاقىنداپ كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, كۇن سايىن ەلوردانىڭ حالقى 700 مىڭ توننادان استام الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن تۇتىنادى ەكەن. ال ونىڭ 22 پا­يىزى قالادا وندىرىلەدى. 45 پا­يىزدان استامى اقمولا, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارىن قامتيتىن ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ ۇلەسىندە.

قالانىڭ رەسمي سايتىنان الىنعان دەرەك­تەرگە سۇيەنسەك, وتكەن جىلدىڭ سو­ڭىن­­داعى كورسەتكىش بويىنشا بىلتىر ەلور­دادا وندىرىلگەن ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ جال­پى­ قۇنى 2 تريلليون تەڭگەگە جۋىقتادى. شاھار ەكونوميكاسىنداعى وڭدەۋشى سالا­نىڭ ۇلەسى جالپى ءوندىرىستىڭ 80 پايىزىنا جۋىق­تايدى. ءبىر جىل ىشىندە قالاداعى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشى كاسىپورىندار 2 089 تون­نا شۇجىق ءونىمىن, 12 389 توننا ۇن, 28 323 توننا ماكارون وندىرگەن.

جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە استانانى كوكو­نىسپەن, جەمىس-جيدەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قالادا «استانا اگرو» جشس, «استانااگرو-اا» جشس, «استانانيۆا» جشس, «كارتوپ جانە كوكونىس» جشس, «Arul Communication» جشس, «تسەلين­سەلماش» جشس سىندى ون شاقتى قويما سالىنعان. وسىنداي قويمالاردىڭ جالپى سىيىمدىلىعى 60 مىڭ توننادان اسادى.

ءسوز باسىنداعى تىلگە تيەك ەتكەن ءتام­سىل­دىڭ شىندىعىنا ۇڭىلەمىز دەپ, باس قالا­نىڭ ەكونوميكالىق دامۋ بارىسىنا كوز جۇگىرتكەندە, وسىنداي دەرەك-دايەكتەر قولى­مىزعا ءتۇستى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەيدى, ءبىز ەلوردانىڭ 25 جىلىن قامتىپ وتىر­مىز. اۋەلدەن الەۋەتى زور, كەزىندە قازاق جەرىندەگى كاپيتاليزمنىڭ نەگىزى قالان­عان شاھار بۇگىندە ەكونوميكالىق لوكو­­موتيۆكە اينالىپ كەلە جاتقانداي.

ارنۇر اسقار, 

جۋرناليست