كومىردەن تونگەن قاۋىپ

بۇگىندە باسىندا تىرشىلىك نىشانى جوق ءوندىرىستىڭ ورنىندا اۋقىمى بىرنەشە گەكتارداي ۇلكەن كول جاتىر. الايدا جەر استىنان شىققان بۇل سۋدىڭ زيانىن مال ەكەش مال دا سەزىپ, شىبىقپەن ايداسا دا بەتتەمەيدى ەكەن.

گەولوگيا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, قۇسمۇرىن قوڭىر كومىر كەنىنىڭ ۇزىن­دىعى شامامەن 20 شاقىرىم, ەنى 4-5 شاقىرىم بولادى. ال تەرەڭدىگى 500 مەتر­گە دەيىن بارادى.

«بۇل كەن ورنى 1948 جىلى اشىلعان. مۇنداعى بارلاۋ جۇمىستارى 1955 جى­لى اياقتالدى. 70-جىلداردان بەرى مەم­لەكەتتىك بالانستا تۇر. سودان باستاپ يگەرىلمەگەن كەن ورنى بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل جەردە 1 جانە 2-ساناتقا جاتاتىن 2,7 ملرد توننا قوڭىر كومىر قورى بار. اشىق ادىسپەن وندىرىلەتىن كومىر قورى­نىڭ كولەمى 2,6 ملرد توننا بولادى. بۇل كومىرلەر نەگىزىنەن وندىرىستە جانە مەتاللۋرگيالىق كوكستا پايدالانىلادى. كەن ورنى 2015-2016 جىلداردان بەرى 3-4 مەردىگەرگە بەكىتىلىپ بەرىلگەن. الايدا ول كاسىپورىنداردىڭ نەشە توننا كومىر وندىرگەنى تۋرالى مالىمەت جوق. بىزگە بەرىلگەن ەسەپ بويىنشا 2021 جىلى مۇندا كومىر ءوندىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلمەگەن», دەيدى گەولوگيا كو­مي­تەتى ساراپتاۋ جانە جەر قورى باس­قار­ماسىنىڭ باسشىسى مارعۇلان بايباتىروۆ.

مۇندا ءوندىرىس جۇمىستارى باستال­عاننان كەيىن ەل يگىلىگىن كورىپ وتىرعان كوكوراي شالعىننىڭ ويران-توپىرى شى­عىپ, جىرىم-جىرىم جىرا, توبە-توبە ۇيىندىلەر كوبەيىپتى. جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردىڭ بەتى اشىق كەن اينالاعا ەكولوگيالىق اپات ءتوندىرىپ تۇر دەپ دا­بىل قاققانىنا دا بىرنەشە جىل بول­عان. ايتۋلارىنشا, كەيىنگى جىلدارى قۇسمۇرىندا قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىققاندار دا كوبەيە باستاپتى.

«توقسانىنشى جىلى اۋليەكولدىڭ, قازىر حاركوۆكا دەپ اتالادى, قۇتتىكول دەگەن جەرىنەن وسىندا كوشىپ كەلدىم. سول كەزدە وسى ماڭايدىڭ ءبارى تەپ-تەگىس كوگال, كوكوراي شالعىن ەدى. قانشاما مال ۇستادىق. 2014 جىلى وسى جەردى قازا باستادى. قازىر ەندى مىنە, اينالا وي-شۇقىرعا تولىپ كەتتى. وعان كوكتەمدە سۋ تولىپ, باتپاق بولادى. قانشاما مال ءتۇسىپ, كوپ جۇرت مالىنان ايىرىلدى. قازىپ-قازىپ تاستادى دا, وزدەرى كەتىپ وتىردى. ساز ارالاس كومىر شىعاردى. حالىق ساتىپ الىپ, پەشكە جاعىپ كورىپ ەدى, ونىسى جانا قويمادى. قازىر كەنىشتىڭ بەتى اشىق جاتىر. وزدەرى قالاي اشىپ كەتتى, سولاي جاباتىن بولسىن. ءبىزدىڭ ايتاتىنىمىز وسى. بۇل جەردى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كەلىسىمىنسىز قازدى دا, تاس­تاپ كەتتى. سالدارىنان تابيعاتىمىز بۇزىلدى, حالىق اۋىرىپ جاتىر. ءوزىم دە 2017 جىلى قاتەرلى ىسىك دەرتىمەن اۋىر­دىم. قوستانايدا 80 سم ىشەگىمدى كەسىپ تاستاپ, بەس كۇن بويى ەس-ءتۇسسىز جاتىپ اۋپىرىمدەپ جانىم امان قالدى. بۇلايشا بەتى اشىق كۇيدە جاتا بەرسە, رادياتسيا دەگەندى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وسى كەننىڭ كەسىرىنەن قانشاما حالىق كوشىپ كەتىپ جاتىر وسى جەردەن», دەيدى نۇرلىباي ايتجانوۆ.

ءدۇيىم ەلدى دۇرلىكتىرگەن كومىر كەنى­شىندە 2016-2018 جىلدار ارالىعىندا قۇسمۇرىن كەنتىنىڭ تۇرعىنى ۆلاديسلاۆ يلين دانەكەرلەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ­تى. وعان دەيىن 8 جىل بويى پريوزەرنىي كومىر كەنىشىندە ەڭبەك ەتىپ, كومىردىڭ قالاي وندىرىلەتىنىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعان.

«سەرىكتەستىكتىڭ ءاۋ باستا رۇقسات قۇ­جا­تىن قالاي العانىن بىلمەيمىن, ءوز باسىم بۇل جەردە ءوندىرىس اشىلعالى كومىر ءوندىرۋ سالاسىنا تىكەلەي قاتىسى بار بىردە-ءبىر مامان كورمەدىم», دەيدى ول.

كومىر وندىرۋشىلەر قۇسمۇرىننىڭ ىرگەسىندەگى شاعىن وزەندى شورت كەسىپ بوگەپ تاستاپتى. قازىر ارناسى كەۋىپ قالعان وزەننىڭ شاڭى بۇرقىراپ جاتىر. بۇل از بولعانداي, ىرگەدەگى بالىعى مول ايدىننىڭ ءبىر شەتىن جىرىپ, سۋىن اعىزىپ جىبەرگەن. كولدىڭ ورنى كادىمگى شالشىققا اينالىپتى. سۋ قويماسىنىڭ جىرىعى كەڭەيىپ, ۇلكەن جىراعا اينالىپ كەتىپتى. ەندى ونى بىتەۋ مۇمكىن ەمەس. وسى جىرانىڭ كەسىرىنەن مال دا ۇزاپ جايىلا المايدى.

«2014 جىلى وندىرىسكە دايىندىق باستالىپ, وسى جەرگە نەشە ءتۇرلى تەح­ني­ك­ا كەلە باستاعاندا جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دار ەلدى مەكەنگە جاقىن جەردەن كومىر وندىرۋگە قارسى ەكەندەرىن ايتىپ, نارازىلىق بىلدىرگەن. اسىرەسە قۇس­مۇرىننىڭ وڭتۇستىگىندە تۇراتىن تۇرعىندار ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى. ويتكەنى كومىر وندىرەتىن كاسىپورىن جايىلىم مەن وزەندى مەنشىكتەپ الدى دا, جۇرت بۇرىنعىداي مال جايا الماي قالدى. وزەننىڭ ارناسىن بوگەپ, مۇلدە باسقا جاققا بۇرىپ جىبەردى. سونىڭ سالدارىنان تارتىلىپ قالدى. اۋىل ىرگەسىندە حالىق مال سۋاراتىن شاعىن كول بار ەدى, ونىڭ شەتىن جىرىپ, سۋىن اعىزىپ جىبەردى. قازىر ول كولدىڭ ورنىن شالشىق باستى. ونى مال ىشە المايدى. وندىرۋشىلەر قازبا جۇمىستارىن كۇنى-ءتۇنى جۇرگىزگەندىكتەن, اينالانى شاڭ-توزاڭ باسىپ, ءتىپتى ەسىكتىڭ الدىنا كىر جايۋ مۇمكىن بولماي قالدى. ۇيلەردىڭ شاتىرىن شاڭ-توزاڭ باسىپ كەتتى. بىزگە ەكولوگيالىق اپات ءتونىپ تۇر. بۇرىنعى جايىلىمنىڭ ورنى وي-شۇقىرعا تولىپ كەتتى», دەيدى قۇسمۇرىن كەنتىنىڭ تۇرعىنى ۆ.يلين.

وبلىستىق ەكولوگيا باسقارماسى 2022 جىلى ءوندىرىسى قورشاعان ورتاعا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن 97 كاسىپورىنعا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, جۇزدەن اسا زاڭ بۇزۋشىلىق دەرەگىن انىقتاپتى. ناتيجەسىندە, الگى كاسىپورىندارعا 20 ملن تەڭگەدەن اسا ايىپپۇل سالىنعان. ولاردىڭ قاتارىندا قۇسمۇرىنداعى كەن ورنى جوق.

«تۇرعىنداردىڭ شاعىمىنان كەيىن ءبىزدىڭ ماماندار قۇسمۇرىنعا بارىپ, تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. كومىر كەنىندە توپىراق قىرتىسىن الىپ, ونى ءبىر جەردە ساقتاۋ جۇمىستارى اتقا­رىل­­عا­نى بولماسا, وڭدەۋ جۇمىسى ءالى باس­­تالماعان. قازىر جۇمىس توقتاپ تۇر­­عان­دىقتان, ونىڭ اۋا, سۋ سياقتى ەكو­لو­گيا­- لىق كومپونەنتتەرگە زيانى جوق دەپ ايتۋعا بولادى. الداعى ۋاقىتتا كەن ور­نى جۇمىسىن قايتا جانداندىرعىسى كەلسە, الدىمەن ءبىزدىڭ باسقارمادان ەكو­لوگيالىق ساراپتامادان ءوتىپ, رۇقسات الۋعا ءتيىس», دەيدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءبولىم باسشىسى زيادا بيساقالوۆا.

ەكولوگ ماماندار ىرگەلى ەلدى مەكەننىڭ ىرگەسىندە اشىق-شاشىق جاتقان كەن ورنىنىڭ وي-شۇڭقىرى مەن قالدىق ۇيىندىلەرى قورشاعان ورتاعا ەشبىر زيا­نىن تيگىزبەيدى دەيدى. ال الەۋمەتتىك-قارجىلىق تالاپتاردى ورىنداماعانى ءۇشىن بىلتىر قۇسمۇرىن كەن ورنىندا كومىر وندىرگەن ەكى سەرىكتەستىكپەن دە كەلىسىمشارت بۇزىلعان. ەندى ين­دۋستريا مينيسترلىگى كەن ورنىن باسقا كاسىپ­ورىندارعا بەرۋ ءۇشىن تاعى اۋكتسيون جاريالاماق. بىراق جەرگىلىكتى تۇرعىندار مۇنداي شەشىمگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. ولار كومىر كەنىنىڭ جۇمىسى تۇبەگەيلى توقتاتىلىپ, استى-ۇستىنە شىققان جەر تۇگەلدەي تەگىستەلسىن دەگەن تالاپ قويىپ وتىر.

قوستاناي وبلىسى