تاناپتا تىرشىلىك قىزعان شاق

بيىل وڭىردە 4 ملن 960 مىڭ گەكتار القاپقا ەگىن ەگىلەدى دەپ جوس­پارلانىپ وتىر. ونىڭ 4 ملن گەك­تارىن ءداندى جانە ءداندى-بۇر­شاق­تى داقىل الادى. سونداي-اق, 750 مىڭ گەكتار مايلى داقىل ەگىلمەك. مۇنىڭ سىرتىندا, وبلىس تۇرعىندارىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن 16,3 مىڭ گەكتار جەرگە قاراقۇمىق ەگىلىپ, 3 مىڭ 875 گەكتار كارتوپ, 1 مىڭ 123 گەكتار كو­كونىس وتىرعىزىلادى.

سوڭعى جىلدارى قۇرعاقشىلىق پەن قىمباتشىلىق قىسىپ, قولى قىسقارعان كوپ شارۋاشىلىقتار قارجىسى جەتپەگەندىكتەن, توپىراق تىڭايتۋ ماسەلەسىن كەرى شەگەرىپ قويۋعا ءماجبۇر بولىپ كەلگەن. ەڭ باستىسى, جەردى ازدىرىپ الماۋ كەرەك. سوندىقتان بيىل وسى باعىت­تاعى جۇمىستاردى قايتا جان­دان­دىرىپ, وڭىرگە 70 مىڭ توننا مي­نە­­رالدى تىڭايتقىش اكەلۋ كوز­دەلىپ وتىر. ماسەلەن, ديقاندار قازىردىڭ وزىندە جالپى كولەمى 37,3 مىڭ توننا تىڭايتقىشقا تاپسىرىس بەرىپ, ونىڭ 24 مىڭ توننادان استامىن جەتكىزىپ العان. تىڭايتقىش ساتىپ الىپ جاتقان شارۋالاردان شىققان شىعىننىڭ 50 پايىزىن مەملەكەت وتەپ بەرەدى.

اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارما­سى­نىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, وبلىس شارۋاشىلىقتارى تۇگەلگە دەرلىك كوكتەمگى ناۋقانعا جەتەتىن تۇقىم­مەن قامتاماسىز ەتىلگەن. استىق تۇ­قى­مىن جاڭارتۋ, ساپاسىن ارتتى­رۋ ماسەلەسى دە وڭتايلى جولعا قويى­لىپ وتىر.

– بيداي تۇقىمىن وسىرەتىن شار­ۋا­شىلىقتار 2022 جىلعى استىق­تىڭ ەسەبىنەن تۇقىم جاڭارتۋ جانە تۇقىم اۋىستىرۋ ماقساتىندا 3 جارىم مىڭ توننا باستاپقى تۇقىم, 22,8 مىڭ توننا ەليتالى تۇقىم جانە 21,4 مىڭ توننا 1-3 رەپرودۋكتسيانىڭ تۇقىمىن ازىرلەپ قويعان. 510,9 مىڭ توننا تۇقىمنىڭ ۇلگىلەرى, ياعني كوكتەمگى ناۋقانعا قاجەتتى تۇقىمنىڭ ءبارى دەرلىك ارنايى زەرتحانالاردا تەكسەرىلدى. بيىل سەبىلەتىن تۇقىمنىڭ 91,1 پايىزى ءبىرىنشى سۇرىپقا جاتادى. ال 7,6 پايىزى – ەكىنشى, 1,3 پا­يىزى – ءۇشىنشى سۇرىپتى. عىلىمي مەكەمەلەر بيىل ءار ءتۇرلى مەرزىمدە پىسەتىن بيداي تۇقىمىن سەۋىپ كورۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتىپ وتىر. وسى ناۋقاندا سەبىلەتىن تۇقىمنىڭ 30 پايىزى ەرتە پىسەتىن, 50 پا­يىزى ورتاشا مەرزىم ىشىندە ءپىسىپ ۇلگەرەتىن, ال 20 پايىزى كەشىرەك پىسەتىن تۇقىم بولۋى كەرەك, دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى تيمۋر بەيسەنباەۆ.

ماڭىزدى ناۋقاندى ويداعىداي اتقارۋ ءۇشىن وبلىسقا 73 مىڭ تون­­نا ارزانداتىلعان جانارماي بو­لىنگەن. مەملەكەت تاراپى­نان جاسالىپ جاتقان بۇل يگى كومەكتى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبارى دەرلىك الىپ وتىر. ءليترى 223 تەڭگە تۇرا­تىن ارزانداتىلعان جانار­مايدىڭ قۇنى نارىقتاعى باعادان 14 پا­يىز تومەن.

ناۋقان بارىسىندا ۇزىن سانى 22,4 مىڭ تراكتور, 21,8 مىڭ ءدان سەپكىش تەحنيكا, 1200-دەن استام كەڭ اۋقىمدى قامتيتىن ءونىمدى ءدان سەپكىش كەشەن جۇمىس ىستەيدى.

كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا قار­جى­لاي قولداۋ كورسەتەتىن «اگرار­­لىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ار­قىل­ى 474 شارۋاشىلىق 31,1 ملرد تەڭگە جەڭىل­دەتىلگەن نەسيە العان.

ناۋرىزىم اۋدانىنا قاراستى ولەڭدى اۋىلىنداعى شارۋا­شى­لىق­تىڭ باسشىسى دميتري يساەۆ بيىل 2 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان سەبەمىز دەيدى. ارپاسىن ەگىپ بولىپ, ەندى بيداي سەبۋگە كوشكەن شاعىن شارۋا قوجالىعىندا 12 ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ وسى ناۋقانداعى ايلىق جالاقىسى ارقايسىسىنىڭ اتقاراتىن جۇمىسىنا قاراي 150 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, 4-5 ملن تەڭگەگە دەيىن بارادى. ماسەلەن, اسپازدىڭ جۇمىسى ون شاقتى ادام­عا 3 مەزگىل تاماعىن ءپىسىرىپ, اسىن ازىرلەپ بەرۋمەن شەكتەلسە, ءدان سە­ۋىپ جاتقان تراكتورشىلارعا دا تاڭ­عى ساعات 5-تەن تۇنگى 12-گە دەيىن تى­نىم جوق.

بىلتىر ورتاشا ءونىم الىپ, قور­دالانىپ قالعان قارىزىنىڭ ءبىر­سىپىراسىن وتەپ العان شارۋا قوجالىعى بيىل ناۋرىزدا كوكتەمگى ناۋقانعا دەپ «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنان» تاعى 25 ملن تەڭگە نەسيە الىپتى. بۇل نەسيە مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانىپ, جىلدىق سىياقىسى 6 پايىزعا دەيىن ءتۇسۋ كەرەك. بىراق باعدارلاما جۇمىس ىستەمەي تۇرعاندىقتان, شارۋا سۋبسيدياعا ءوتىنىم بەرە الماي وتىر. ناتيجەسىندە, قارىزى ەسە­­لەنىپ, جىلدىق وتەماقىسى كور­­­پوراتسيامەن وتىرعان كەلىسىم-شارت­تا كورسەتىلگەندەي 22 پايىزبەن ەسەپتەلىپ جاتىر.

«جاڭا باعدارلاما دۇرىس­تال­عان سوڭ, ونلاين ءوتىنىم بەرىپ, جىلدىق سىياقى كولەمىن 6 پا­يىز دەپ كورسەتىپ كەلىسىم-شارتتى قايتا جاڭارتۋىم كەرەك. نەسيەنى كۇزگى جيىن-تەرىم اياقتالعان سوڭ, قاراشا ايىندا وتەۋىم كەرەك. قا­زىر­شە قارىزىمنىڭ سىياقىسى 22 پايىزبەن تىركەلىپ جاتىر. ەكى ايدىڭ ىشىندە 2 ملن تەڭگەگە جەتتى. ال باعدارلامانىڭ قاشان ىسكە قوسىلاتىنىن ەشكىم ناقتى ايتپاي وتىر. اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنا قاجەتتى قوسالقى بولشەكتەر دە شەكتەن تىس قىمباتتاپ كەتتى. ماسەلەن, ك-700 تراكتورىنىڭ ءبىر دوڭعالاعى 860 مىڭ تەڭگە تۇرادى. بۇرىن ك-700-ءدىڭ ءوزىن 3-4 ملن تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولاتىن. قازىر ءتورت دوڭعالاعىن اۋىس­تىرۋ ءۇشىن 3-4 ملن تەڭگە كەرەك. تەحنيكا بولعان سوڭ, ءبىر جەرى سىنباي تۇرمايدى. قوسالقى بولشەكتى دە قىمبات باعامەن قارىزعا الۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز», دەيدى د.يساەۆ.

ولەڭدىدەگى ساناۋلى قوجالىق­تىڭ ىشىندە ەڭ ءىرىسى بولىپ سانا­لا­تىن بۇل شارۋاشىلىقتىڭ تەحنيكا­سى دەرلىك ەسكىرىپ كەتكەن. ەسكى تەح­­­نيكا ءجيى سىنىپ قالا بەرگەن سوڭ, دميتري بىلتىر ليزينگكە سۋ جاڭا «بەلارۋس» تراكتورىن الىپ­تى. قازىر تاناپتىڭ شاڭىن بۇر­­قىراتىپ, توقتاۋسىز شاۋىپ جۇرگەن دە – وسى تەحنيكاسى.

«بۇل تراكتوردى دا اقپان ايىن­دا 22 پايىزدىق وسىممەن 25 ملن تەڭگەگە الدىم. ونىڭ 25 پايىزىن مەملەكەت وتەپ بەرۋى كەرەك. ونى ءبىز ءوتىنىم بەرگەنننەن كەيىن ءبىر ايدىڭ ىشىندە اۋدارۋ كەرەك ەدى. بىراق باياعى باعدارلاما دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇرعاندىقتان, ءالى كۇنگە دەيىن الا الماي وتىرمىز», دەيدى شارۋا.

بيىل وبلىستىڭ ەگىن شارۋاشى­لى­عى سالاسىنا تىڭايتقىش, تۇ­قىم, پەستيتسيدتەر مەن وزگە دە ەكونو­ميكالىق ماڭىزى بار داقىل­دارعا 10,5 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن. بىراق, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, شارۋالاردىڭ كوبى سۋب­سي­­ديالاۋدىڭ مەملەكەتتىك اق­پا­­راتتىق جۇيەسى دۇرىس جۇمىس ىستە­مەي تۇرعاندىقتان, وزدەرىنە تيە­سى­لى دەمەۋقارجىعا قول جەتكىزە الماي وتىر.

قوستانايلىق ديقاندار 2021 جىل­دىڭ كۇزىندە جيناپ العان بي­دايىنىڭ تونناسىن 140 مىڭ تەڭگە­­دەن وتكىزگەن. ال بىلتىر ديىر­مەن بىتكەندى رەسەيدىڭ ساپاسىز ءارى ارزان بيدايى باسىپ قالىپ, جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ باعاسى 90-95 تەڭگەگە دەيىن قۇلدىراپ كەتتى. قارجىلىق مۇمكىندىگى بار شارۋاشىلىقتار جەر ىرىسىن ارزان باعاعا قور قىل­ماي كوكتەمدە وتكىزبەك بولىپ قامبا تولى استىعىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتاپ كەلىپ ەدى, وكىنىشكە قاراي, بيداي قىمباتتاي قويمادى. ەسەسىنە, كوكتەمگى ناۋقانعا قاجەت تەحنيكا, قوسالقى بولشەك سياقتى دۇنيەلەردىڭ باعاسى شارىقتاپ كەتتى. وسىلايشا, ارزانشىلىق پەن قىمباتشىلىقتىڭ اراسىندا قالىپ, اۋزى كۇيگەن شارۋا­شى­لىقتاردىڭ ءبىرازى بيىل بيداي القاپتارىن كۇرت ازايتىپ, نارىقتا جوعارى سۇرانىسقا يە دە­گەن داقىلدارعا كوشىپ جاتىر. ال مىڭداپ ەگىن ەگەتىن ءىرى شارۋا­شى­لىقتاردىڭ ءبىرازى القاپتارىن الدە­قاشان ءارتاراپتاندىرىپ العان.

ماسەلەن, مەڭدىقارا اۋدانىن­دا­عى «قارقىن اگروفيرماسى» سەرىكتەستىگى 50 مىڭ گەكتار جەردى يگەرەدى. سونىڭ 50 پايىزىنا بيداي, ارپا, س ۇلى, 30 پايىزىنا كۇن­باعىس, زىعىر, سويا, ماقسارى سە­كىل­دى مايلى داقىل تۇرلەرىن ەگەدى. قالعان القاپتى شابىندىق الىپ جاتىر.

«بيىل ءبىز جاقتا ىلعال ازداۋ. شامامەن 50 سانتيمەتردەي بو­لادى. نەگىزى 1 مەتر 20 سانتيمەتردەي بولۋ كەرەك. بىراق جا­ۋىن-شاشىن دەر كەزىندە جاۋىپ تۇرسا, ەگىن بىتىك شىعىپ قالار دەگەن ۇمىتتە وتىرمىز. ەڭ باستىسى, ءبىز وزگە شارۋاشىلىقتار سياقتى ناۋقان ۋاقىتىندا سىرتتان قىسقا مەرزىمگە جۇمىسشى المايمىز. ءبارى وسى اۋىلدا تۇرادى. ەنى 18 مەتردى قامتيتىن ەگىن قۋاتتى ەگىن سەپكىشتەرىمىز بار. ءبىر ماۋسىمدا 4 جارىم مىڭ گەكتارعا ءدان سىڭىرەتىن بۇل اگرەگاتتىڭ بىرەۋى 4-5 ك-700 تراكتورىنىڭ جۇمىسىن اتقا­را­دى», دەيدى سايران بۇقانوۆ.

جەر وڭدەۋ, توپىراق قۇنارىن ساق­تاۋ ماسەلەسىن ۇنەمى ءبىرىنشى ورىن­­عا قوياتىن اتالعان اگروفيرما جىلدا قىرۋار قارجى شى­عىن­داپ, قىمبات مينەرالدى تى­ڭايت­­قىشتار ساتىپ الىپ وتىرادى.

«سۋبسيديا الۋ جىل وتكەن سا­يىن قيىنداپ بارا جاتىر. بۇرىن «قول­داۋ كز» دەگەن باعدارلاما پالە بولىپ جابىسىپ ەدى, ەندى تاعى ءبىر جاڭا باعدارلاما شىقتى دەپ جاتىر. ايتەۋىر شارۋالار سونىڭ سوڭىنان جۇگىرەدى دە جۇرەدى. سۋبسيديا دەگەن جىل سايىن سورلاتادى. مەن وسى شارۋاشىلىقتى باس­تاعالى ۋاقىتىندا سۋبسيديا الىپ كورگەن جوقپىز», دەيدى تا­جىري­­بەلى ديقان.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سى­نىڭ ماماندارى جازدا ءۇيىرلى شەگىرتكە, استىق كوبەلەگى سەكىلدى زيانكەستەر مەن ءدان ساباعىن توت باسۋ, سەپتوريوز سىندى اۋرۋ­لاردىڭ كوبەيۋ قاۋپى ءتونۋى مۇم­كىن دەگەندى ايتىپ وتىر. الايدا وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋدان­دا­رىندا جىل سايىن رەس­پۋبليكا بيۋد­جەتىنىڭ ەسەبىنەن ءۇيىرلى شە­گىرتكەگە قارسى ۋ شاشۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپ وتىرادى. بۇل با­عىتتاعى وڭدەۋ جۇمىستارى بيىل دا جوسپارلانىپ وتىر.

ال ديقاندار القاپ اپتاپقا ۇرىنباي اۋا-رايى ەگىنگە قولايلى بولىپ تۇرسا, بيىل جىلداعىدان 2-3 تسەنتنەرگە جوعارى ءونىم الىپ قالۋىمىز مۇمكىن دەيدى. كوكتەمگى تىرشىلىگى تاناپقا بايلانعان شارۋا بىتكەننىڭ الداعى ۋاقىتتا بيداي مەن مايلى داقىلدىڭ باعاسى تۇراقتالىپ قالار دەگەن ءۇمىتى بار.

قوستاناي وبلىسى