ايگىلى كەنتانۋشى قوسىم پىشەنباەۆ تۋرالى مالىمەتتەردى ىزدەپ ءجۇرىپ, باياناۋىلدا بۇرىن ەل ەستىمەگەن دەرەكتەرگە كەنەلدىك. اۋداننىڭ قاق تورىندە كەزىندە قانىش ساتباەۆ ۇزاق ۋاقىت ايالداعان, جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ دۇنيە ەسىگىن اشقان كونە ءۇي ساقتالىپ قالىپتى.
اقبەتتاۋدىڭ باۋرايىن بويلاي قونعان باياناۋىل كەنتى سابىندىكولدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىندا, تاۋلى-تاستى جەردە سالىنعان. تاريحى تەرەڭ ەلدى مەكەندەگى ۇيلەردىڭ ءبىرازى كەزىندە تاۋ اراسىندا تۇرعىزىلىپتى. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان, ءبىر عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن بوي كوتەرگەن تاريحي عيمارات تا جاقپار تاستار اراسىندا ورنالاسقان. ونى 1907 جىلى جەرگىلىكتى فەلدشەر لەونتي بەلدينينوۆ تۇرعىزىپتى. توڭىرەكتەگى ادامداردى ءداستۇرلى جانە حالىق ەمىمەن ەمدەپ, شيپالى قولدارىمەن تالاي جانعا ءومىر سىيلاعان ل.بەلدينينوۆ زامانىندا قانىش ساتباەۆپەن وتە جاقىن ارالاسقان.
قاناعاڭ تومدا وقىپ جۇرگەندە سۋىق ءتيدىرىپ, وكپە اۋرۋىنا شالدىققانىن بىلگەن سوڭ تۋعان جەرىنە كەلىپ ۇزاق ەمدەلەدى. سول ۋاقىتتا فەلدشەر لەونتي بەلدينينوۆ ونى باياناۋىلداعى اۋرۋحانادا, كەي ۋاقىتتا ءوز ۇيىندە قابىلداپ, قىمىزبەن ەمدەيدى. كەيىنگى جىلدارى دا عالىم تۋعان ەلىنە كەلگەندە اق جەلەڭدى ابزال جاننىڭ ۇيىنە بارىپ سالەمدەسىپ, قونا جاتىپ كەتىپ وتىرعان.
بۇل وقيعانى بىزگە باياناۋىلدىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىنى ميحايل بايوك ايتىپ بەردى. ميحايل ميحايلوۆيچ – ل.بەلدينينوۆتىڭ شوبەرەسى. ارعى اتاسىنان قالعان ءۇيدى وتباسى, ۇرپاقتارىمەن ءالى كۇنگە پانالاپ وتىر.
– مەنىڭ اجەم كاپيتولينا چەركاشينانىڭ قانىش ساتباەۆقا دەگەن ىقىلاس-قۇرمەتى ولە-ولگەنشە ەرەكشە بولدى. كەزىندە قانىش يمانتاي ۇلى وسى ۇيدە ءجيى بولىپ, ءتىپتى ءبىراز ۋاقىت تۇرعان دا ەكەن. اجەم اڭگىمەلەپ بەرگەندەي, ارعى اتام لەونتي ادامداردى ەمدەگەن. شاعىن ەمدەۋ پۋنكتىندە ساباننان توسەكتىك ورىندار جاساپ, ەم سۇراپ كەلگەندەردىڭ مەسەلىن قايتارماپتى. ال بۇل باسپانا كەڭ ءارى بولمەلەرى كوپ بولعاندىقتان تۇكپىر بولمەلەردى ءبىراز ادامدارعا جالعا بەرگەن ەكەن. بۇل جەردە باياناۋىلدان شىققان كوپتەگەن تاريحي تۇلعالار ايالداپ, ءبىراز ۋاقىت تۇرعان. سونىڭ ىشىندە قانىش ساتباەۆ تا بار. اجەمىز قازاق تىلىندە جەتىك سويلەيتىن, بالالايكامەن قازاقتىڭ كۇيلەرىن شەرتىپ, ءان سالاتىن. ق.ساتباەۆپەن جازىسقان حاتتارى كوپ بولدى. اكادەميكپەن بىرگە تۇسكەن فوتوسۋرەتتەر جانە ايگىلى كەنتانۋشى قوسىم پىشەنباەۆتىڭ سۋرەتتەرى, ءتۇرلى قۇجاتتار كوپ بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇلاردىڭ بارلىعىن اجەمىز دۇنيەدەن وتەر الدىندا جيناپ, ورتەپ جىبەردى. نەگە ولاي جاساعانىن تۇسىنە المادىق, – دەيدى م.بايوك.
بۇل ۇيدە قانىش ساتباەۆتىڭ باياناۋىلعا كەلگەن ساپارلارىنىڭ بىرىنەن جالعىز سۋرەت قانا ساقتالىپ قالىپتى (سۋرەت ۇسىنىلدى). وكىنىشكە قاراي, سۋرەتتىڭ قاشان, قاي جەردە تۇسىرىلگەنى, عالىمنىڭ جانىنداعى ادامداردىڭ كىم ەكەندىگى جايلى ماعلۇمات جوق. سۋرەتتىڭ بۇعان دەيىن باق بەتتەرىندە جارىق كورگەنى, كورمەگەنى دە بەلگىسىز...
قوش. سونىمەن ميحايل ءميحايلوۆيچتى اڭگىمەگە ءارى قاراي تارتا تۇستىك. ول 2003 جىلى ۇيلەرىنە مايدانگەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆ ارنايى كەلگەنىن جەتكىزدى. قالامگەر ق.يساباەۆ م.بايوكتىڭ اجەسىمەن ۇزاق سويلەسىپ, بۇل ەسكى عيمارات ءوزى ءۇشىن ىستىق ەكەنىن ايتادى.
«سويتسەك قالمۇقان اعا وسى ۇيدە دۇنيەگە كەلىپتى. ارعى اتامىز فەلدشەر بولعانىن ايتتىم عوي. تاعدىردىڭ جازۋىمەن اناسىن وسىندا بوساندىرعان ەكەن. قالامگەر تەبىرەنىپ سويلەگەنى ەسىمىزدە. «مەن وسى ۇيدە دۇنيە ەسىگىن اشىپپىن. كەيىن ەسەيە كەلە اناۋ تۇرعان ديۆاندا جاتىپ شىققانىم دا بار», دەدى. بولمەلەردى ارالاپ ءجۇرىپ ەستەلىكتەر ايتتى. سوسىن دالاعا شىعىپ, شىلىمىن تۇتاتىپ الىپ, ءبىر ءسات ويلانىپ تۇرىپ قالدى. ول كىسىمەن فوتوسۋرەتكە ءتۇسىپ ەدىك, وكىنىشكە قاراي, ول دا ساقتالماي قالىپتى», دەيدى ول قىنجىلىسپەن.
م.بايوكتىڭ اتاسى الەكساندر چەركاشين زامانىندا ولكەتانۋشىلىقپەن اينالىسقان ادام ەكەن. جەرگىلىكتى كەنتانۋشىلار تۋرالى دەرەكتەر ىزدەستىرىپ, قوسىم جايلى كوپتەگەن مالىمەتتى ىزدەپ تاپقان. بۇل باعىتتا قالمۇقان اعا دا ونىمەن بايلانىس ورناتىپ, ق.پىشەنباەۆتىڭ ەسىمى ەرتىس-بايان جەرىندە سالتانات قۇرۋىنا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. قالامگەر ەكىباستۇز كومىرىن قوسىم پىشەنباەۆتىڭ اشقانىن دالەلدەيتىن ماقالالاردى دۇركىن-دۇركىن جاريالاپ, جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. ۆەرحوتۋرلىق ءبىرىنشى گيلديالىق كوپەس, تاۋ-كەن كاسiپكەرi الەكساندر بەنارداكيدiڭ 1867 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا جازعان حاتىندا سول جىلدىڭ 12 ماۋسىم كۇنi ەكiباستۇز كولiنiڭ شىعىسىنداعى «قارابيدايىق» دەگەن جەردە قوسىم پiشەنباەۆ باستاعان باياناۋىلدىق 5 قازاق كومiر كەنiن اشقانى تۋرالى دەرەكتەر تاۋىپ, جارىققا شىعارادى. بۇل دەرەكتى ول كيەۆ قالاسىنىڭ مۇراعاتتارىنان تاپقان. كەيىن ەكىباستۇز قالاسىنا قوسىمنىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا اتسالىستى. قانىش ساتباەۆ قازىرگى «بوگاتىر» كومىر كەنىشىنە قوسىم پىشەنباي ۇلىنىڭ ەسىمىن بەرۋ ادىلەتتى بولاتىنىن كەزىندە ايتىپ كەتكەن ەكەن. عۇلامانىڭ بۇل پىكىرىن قالمۇقان يساباەۆ ناقتىلاي تۇسكەنىن بىلەمىز.
وسىناۋ تاريحي باسپانادا تۇرىپ جاتقان ميحايل بايوك پەن ونى جۇبايى گالينا بايوك بۇگىندە جەرگىلىكتى شاپىق شوكين اتىنداعى №2 مەكتەپتە ساباق بەرەدى. زەينەت جاسىنا جەتىپ قالعان قوس ۇستاز ۇلدارى ميحايل دە بۇگىندە رەسەيدىڭ توم قالاسىندا, قانىش وقىعان ينستيتۋتتا ءبىلىم الىپ جاتقانىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى. قوشتاسار ساتتە: ء«ۇيىمىزدىڭ قابىرعاسىنا قاناعاڭ مەن قالمۇقان يساباەۆتىڭ ەسىمدەرى جازىلعان تاقتاتاس ورناتىلسا», دەگەن نيەتتەرىن دە بۇگىپ قالمادى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى