مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ «ادامعا باعدارلانعان» مودەلىن قالىپتاستىرۋ ءۇردىسى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى قوعام كۇتەتىن تالاپ-تىلەكتەرگە سايكەس جۇزەگە اسىرۋعا قاجەت نەگىزگى قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردى قايتا قاراۋدى وزەكتەندىردى.
ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مادەنيەتى «ەڭ الدىمەن ادامدار» قاعيداتىنا نەگىزدەلەدى. مۇنداعى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارىنشا ۇيلەسىمدى ۇلگىسىنە كوشۋ. بۇگىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتى جاڭعىرتۋ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا 4 زاڭ قابىلدانىپ, بىرقاتار زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر دايىندالدى. ەندى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتار كۇشەيتىلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتتى زامان تالابىنا ساي تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ تەك قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋمەن شەكتەلمەيدى. مۇنداعى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ كاسىبي-تۇلعالىق بولمىسىن جەتىلدىرۋ. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە سانالى تۇرعىدا وزگەرىس قاجەت. بۇل نيەت قالاۋلارى مەن ۇستانىمدىق قاعيداتتارىن وزگەرتۋ تالابىن تۋدىرادى. الدا وسى ارناداعى جۇمىستى جانداندىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «حالقىمىزدىڭ سانا-سەزىمى, قۇندىلىقتارى تۇبەگەيلى جاڭارۋى كەرەك. سوندا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسى قالىپتاسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارشا ەلىمىز جاڭارادى», دەپ سانالى وزگەرىسكە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن ايتقان بولاتىن.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ادەپ كودەكسىنەن وزگە, ولاردىڭ قوعامداعى بولمىسى مەن تۇلعاسىنا قاتىستى سانالى جاڭعىرۋعا باعىتتالعان بىردە-ءبىر قۇجات جوق. سوندىقتان ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانالى تۇرعىدان جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەتىن, ولاردىڭ ۇستانىمدارى مەن قۇندىلىقتارىن جۇيەلەيتىن ارنايى دوكترينا جوباسىن دايىنداۋدى قولعا الدىق. وندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قوعامنىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ماقساتتى داعدىلارى, قۇندىلىقتىق ۇستانىمدارى توپتاستىرىلدى. بۇل قۇجات مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانالى, رۋحاني-ادامگەرشىلىك تۇرعىدان وزگەرۋىنە تۇرتكى بولۋعا باعىتتالىپ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى قىزمەتىن ساپالى تۇردە كاسىبيلەندىرۋدى كوزدەيدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تۇلعالىق بولمىسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەگەندە بارشاعا ورتاق, امبەباپ, ۇزدىك تاجىريبە نەمەسە قانداي دا ءبىر ۇلگىلى ستاندارتتىڭ جوق ەكەنىن كورەمىز. ماسەلەن, بەلگىلى ءبىر ەلدە تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن جۇيە باسقا ەلدە ءتيىمدى بولماۋى مۇمكىن. حالىقارالىق تاجىريبەدەن اڭعاراتىنىمىز – مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءبىرتۇتاس جانە ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ ءار ەلدىڭ تاريحي, مادەني, ۇلتتىق جانە باسقا دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلەتىنى. سوندىقتان وتاندىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تۇلعالىق بولمىسىن جەتىلدىرۋ وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە ارقا سۇيەپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ ءداستۇرلى-مادەني, الەۋمەتتىك-تاريحي فاكتورلارىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت.
قازىرگى ءبىزدىڭ قوعام مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردەن ەلدىك جانە قوعامدىق مۇددەلەرگە ءادىل جانە ادال قىزمەت ەتۋىن, ءوز كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن وتانىمىزدىڭ دامۋىنا جۇمساۋىن كۇتەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ تۇلعالىق جەتىلۋى – تۇتاستاي قوعام وزگەرۋىنىڭ العىشارتى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ تۇلعالىق بولمىسى قوعامعا ۇلگى بولۋى قاجەت. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى كاسىبي, تۇلعالىق ىزگى قاسيەتتەردى بويىنا جيناقتاپ, ءىس جۇزىندە ونىڭ ناتيجەسى كورىنىپ تۇرۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرى ونىڭ كاسىبي قىزمەتىمەن تىعىز بايلانىستى. رۋحاني مادەنيەت پەن ءبىلىم, العان تاربيە ادامنىڭ تۇلعالىق بولمىسىن قۇراپ, ناتيجەسىندە ونىڭ ءىس-ارەكەتىنە ىقپال ەتەدى. مۇندا ز ۇلىمدىق پەن ادىلەتسىزدىككە جول بەرگىزبەيتىن ىشكى باقىلاۋشى – ار-ۇجداننىڭ ورنى ەرەكشە. اردان اتتاماۋ – ادامشىلىق باستاۋى. ىزگى قوعام تۋرالى ۇزاق ىزدەنگەن دانىشپان ويشىل ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ار-ۇجدانعا جۇگىنگەن قوعامدا زاڭدارعا جۇگىنۋگە قاجەتتىلىك ازايادى دەگەنگە ساياتىن تاعىلىمدى وي قالدىرعان. بۇل زاڭدارعا جۇگىنۋگە جەتكىزبەي, ءار ادامنىڭ ار-ۇجدانى دەڭگەيىندە كوپتەگەن سۇراقتىڭ شەشىمى بار ەكەنىن ايتىپ وتىر. الدىمەن ادام ىشكى ار-ۇجدان زاڭدارىن جەتەكشىلىككە الۋ كەرەك. سوندا اركىم ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى, جازىلعان سىرتقى زاڭداردى بۇزۋدان قورىققاندىقتان ەمەس, ادامشىلىق پارىزى ءۇشىن تۇزەلۋ جولىندا بولادى. بۇل وي – بۇگىنگى سانالى جاڭعىرۋدىڭ دا نەگىزىنە اينالۋعا تۇرارلىق يدەيا. ياعني ار-ۇجدان باقىلاۋىن كۇشەيتۋ – قازىرگى قوعامداعى ءار ادامنىڭ تۇلعالىق بولمىسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا سانالى جاڭعىرۋىنىڭ باستى شارتى بولۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋ ادامنان ونى سانالى تۇرعىدان سەزىنۋدى, شىن ىنتا-جىگەرىن, ەڭ باستىسى – نيەت تازالىعىن تالاپ ەتەدى. ەل يگىلىگى ءۇشىن ادال, رياسىز قىزمەت ەتەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى ناعىز ازامات جانە وتاندى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسى بولۋعا لايىق. ول سانالى ادام رەتىندە ءوز-وزىنە «مەن ءوز ءومىرىمدى, ءوزىم ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامدى, مەملەكەتتى جاقسارتۋ جولىندا نە ىستەدىم؟» دەگەن سۇراق قويادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىگە تۇلعالىق بولمىسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ءوز-وزىنە ەسەپ بەرۋ جانە ءوزىن-ءوزى تانۋ مادەنيەتىن دامىتۋ ماڭىزدى. بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا نەگىز بولىپ, جاقسى جاققا وزگەرۋىنە جول اشادى. ەسەپ الۋ اينا ءتارىزدى وزىنە سىرت كوزبەن قاراپ كورۋگە مۇمكىندىك تۋدىرىپ, قاتەلىكتەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءوزىنىڭ كاسىبي بىلىمىمەن پايدا كەلتىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, سونىمەن قاتار ادامشىلىق تۇرعىدان باسقالار بوي تۇزەيتىن ۇلگىگە اينالا ءبىلۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بويىنان اباي بەينەلەگەن «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» كورىنىس تابۋى قاجەت. بۇل قاسيەتتەر مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ كاسىبي جانە تۇلعالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتە الادى. اباي «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك» دەپ وسى ءۇش قاسيەتتىڭ ادام بويىنان كورىنىس تابۋىن تولىسۋدىڭ, كەمەل بولۋدىڭ باستى شارتى رەتىندە قاراعان. اقىل مەن قايرات جۇرەككە باعىنۋى كەرەك دەگەن بايلامعا كەلگەن. ويتكەنى بارلىق مەيىرىم, جاناشىرلىق اتاۋلى جۇرەكتەن شىعادى. ويشىل «دۇنيەدە تۇپكى ماقساتىڭ ءوز پايداڭ بولسا – ءوزىڭ شەكتەۋلىسىڭ» دەيدى. ءوز باسىنىڭ قارا قامىن عانا ويلاماي, ءاردايىم ەلدىك مۇراتتى بيىك قويا ءبىلۋ, ەلگە ادال قىزمەت ەتۋ – ادام بويىنداعى ادامشىلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى. حاكىم وتىز جەتىنشى قارا سوزىندە تاعى دا ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ, ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ» دەگەن. اباي اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستاۋدى «تولىق ادامعا» ءتان سيپات رەتىندە قاراعان. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىنداعى «ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەگەن پىكىرى ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدى. اباي ايتقان, «تولىق ادام» مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ تۇلعالىق بولمىسىن جەتىلدىرۋدە نەگىزگى باعدار بولۋى قاجەت.
ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ حالىققا ساپالى قىزمەت ەتۋى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن بيۋروكراتياعا, فورماليزمگە, يميتاتسياعا جانە قىزمەتتىڭ دەكلاراتيۆتىلىگى ەلەمەنتتەرىنە جول بەرمەۋىنەن كورىنەدى. سانالى جاڭعىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى – حالىققا ادال نيەتپەن قىزمەت ەتۋگە دەگەن ىنتا-جىگەردى ارتتىرۋ. بۇعان قوسا ۇلتتىق مۇددەنى باسىم قويۋ, مەملەكەتتىك سانا, ادىلدىك, اشىقتىق, انتقا ادال بولۋ – بۇلار مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ سانالى تۇرعىدان جاڭعىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن ۇستانىمدار. وسىلار مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ تۇلعالىق بولمىسىنان كورىنىس تاپقاندا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جاڭاشا سيپاتتا دامۋىنا سەرپىن بەرەدى.
مەملەكەتتىك سانا – مەملەكەتشىل بولۋ, ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ. پرەزيدەنت ايتقانداي, ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشى مەملەكەتشىل بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك سانا دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن ادام ءۇشىن, مەملەكەت پەن ەلدىك مۇددەلەر – قاشاندا الدىڭعى ورىندا. بۇل – تاۋەلسىزدىكتى, اۋماقتىق تۇتاستىقتى, جەردى ساقتاۋ, تابيعي رەسۋرستاردى, مادەني مۇرانى قورعاۋ سىندى ىرگەلى قۇندىلىقتاردى قابىلداپ, ولارمەن ءبىرتۇتاس بولۋدى بىلدىرەدى. مەملەكەتشىل, مەملەكەتتىك سانا دەڭگەيىندە ويلايتىن تۇلعالار حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى, ۇلتتىق مۇددەلەرگە سايكەس ويلايدى جانە ارەكەت ەتەدى, ەلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن قام جەيدى. ەلدىڭ قامىن ويلاۋ – ناعىز مەملەكەتشىل تۇلعاعا ءتان باستى سيپات.
حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىنە اينالعان تۇلعالار از ەمەس. بۇعان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, كورنەكتى الاش قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ەل – بۇگىنشىل, مەنىكى – ەرتەڭ ءۇشىن» دەپ ءوزىنىڭ جەكە باسىنان ۇلتتىق مۇددەنى بيىك قويىپ, ەلدىڭ قامى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتشىل تۇلعاعا اينالعان.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر وتانعا قىزمەت ەتۋ مادەنيەتىن دايەكتى تۇردە يگەرىپ, جۇزەگە اسىرۋى قاجەت. ەلگە قىزمەت ەتۋ اركىمنىڭ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى شىنايى جانە ادال ورىنداۋىنان كورىنەدى. مەملەكەتتىك سانا دەڭگەيىنە كوتەرىلۋ, ۇلتتىق مۇددەلەردى ساقتاۋ ءۇشىن تەك ءبىلىمدى جانە قۇزىرەتتى بولۋ جەتكىلىكسىز. الاش قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحان «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن. بۇل جەردە مىنەز دەپ ادامنىڭ ىشكى رۋحىن, ادامداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەلگە قىزمەت ەتسەم دەگەن جۇرەك قالاۋىن ايتىپ وتىر. شاكارىم ايتقانداي, حالىققا ەڭبەك قىلۋ – ادامدىق بورىشىڭ.
مەملەكەت باسشىسى ءوز ۇندەۋىندە «مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بارىنشا اشىق جۇمىس جۇرگىزىپ, حالىققا شىنايى ەسەپ بەرۋى كەرەك. مەملەكەتتىك قىزمەت دەگەنىمىز – جەكە باستىڭ باق-داۋلەتىن ارتتىراتىن جەر ەمەس. بۇل – تۋعان حالقىڭنىڭ الدىندا ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋ دەگەن ءسوز» دەگەندە وسى ادامدىق بورىشتىڭ ولشەمى جايلى ايتىپ وتىر ەمەس پە؟
مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ سانالى جاڭعىرۋىنا قاجەت باستى ۇستانىمنىڭ ءبىرى – ادىلدىك. ادىلدىك – بۇل ادامعا باعدارلانعان مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعان نەگىزگى قاعيدا. ورتا عاسىر عۇلاماسى ءجۇسىپ بالاساعۇن «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىندا مەملەكەتتى باسقارۋعا قاجەت ءتورت قاعيدانى نەگىزدەگەن. سونىڭ ەڭ باسىنا ادىلەتتى قويعان. ودان كەيىن داۋلەت, اقىل-پاراسات جانە قاناعات. ادىلدىكتى كۇنگە تەڭەگەن. بۇل سالىستىرۋدىڭ ءمانى: اسپان جارىعى بارلىعىنا بىردەي, بىركەلكى, ەشكىمدى الالاماي نۇرىن توگەتىنى سياقتى ادىلدىك تە كۇن ءتارىزدى بارلىعىنا ورتاق يگىلىك.
ادىلدىكتىڭ ءمانى – بارشاعا تەڭ مۇمكىندىك قالىپتاستىرۋ. حاكىم اباي ادىلەتتى – بارشا ىزگىلىكتىڭ اناسىنا تەڭەپ, ىنساپ پەن ۇياتتىڭ ادىلەتتەن شىعاتىنىن ايتقان. «كىمدە-كىمنىڭ ادىلدىگى جوق بولسا ونىڭ ۇياتى دا جوق» دەپ, ادىلدىكتى ار-ۇياتتىڭ ولشەمى رەتىندە قاراعان.
قازاق دالاسىنداعى ادىلدىكتىڭ سيمۆولى – بيلەر ينستيتۋتى. بيلەردىڭ ادىلدىگى تۋرالى اڭگىمەلەر, ماقال-ماتەلدەر, ولاردىڭ مەملەكەتتىك اۋقىمداعى جانە كۇندەلىكتى ماسەلەلەر بويىنشا شەشىم قابىلداۋداعى دانالىعى جايىندا تاريحتان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ولاردىڭ ادىلدىگىنە قاتىستى «قارا قىلدى قاق جارعان» ءسوز تىركەسى قالىپتاسقان. بۇل ءادىل شەشىم شىعارۋدىڭ اسا كۇردەلىلىگى مەن نازىكتىگىن, بي تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋداعى ەرەكشەلىكتى بىلدىرەدى. بابالارىمىزدان «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ماتەل قالعان. ءادىل بي جوعارى شىندىقتان باسقا ەشكىمگە ارتىقشىلىق بەرمەيدى.
ادىلدىك قاعيداتىن ساقتاۋ مورالدىق-ادامگەرشىلىك تاڭداۋمەن, شىندىقتى تابا بىلۋمەن, وبەكتيۆتى قورىتىندى جاساي الۋمەن بايلانىستى. كۇندەلىكتى ومىردە ءار ادام ءىس-ارەكەت جاساماس بۇرىن ويلانىپ, ءوزى قالاعانداي عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءوزىن باسقانىڭ ورنىنا قويا ءبىلۋى كەرەك.
ادىلەتتىلىك ومىردە ەشكىمگە دە بولە-جارا ارتىقشىلىق بەرمەيتىن بارشاعا ورتاق زاڭدىلىق كۇشىنە يە تارتىپكە ساي ارەكەت ەتۋدەن, وزىڭىزگە باسقالار قالاي قارىم-قاتىناس جاساعانىن قالاعانىڭىزداي, باسقا ادامدارمەن سولاي قارىم-قاتىناس جاساۋدان, باسقا ادامعا جەكە پايدا تابۋ قۇرالى رەتىندە قاراماۋدان, جەكە مۇددەلەرگە قايشى بولسا دا, ءادىل شەشىمگە كەدەرگى جاساماۋدان كورىنىس تابادى. ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتە زاڭدار مەن قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ.
مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ سانالى جاڭعىرۋىنداعى باستى ۇستانىمنىڭ ءبىرى – اشىقتىق. اشىقتىق – كانتسەلياريزمگە, بيۋروكراتياعا, سوزبۇيداعا جول بەرمەۋ, كەمشىلىكتەر, ولقىلىقتار ورىن العان جاعدايدا شىنايى بولۋ. اشىقتىق حالىق پەن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتىپ, اۋىزبىرشىلىككە جول اشادى. جۇرتشىلىق تالابىمەن ساناسۋدى, ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە ولاردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋدى تالاپ ەتەدى. اشىقتىقتان كۇتىلەتىن ناتيجە – قوعام تاراپىنان سەنىمگە يە بولۋ. ازاماتتاردىڭ ەركىندىگى مەن دەموكراتيالىق ۇستانىمدار قۇرمەتتەلەتىن قوعامدا ءارتۇرلى كوزقاراستار بىلدىرۋگە تىيىم سالىنبايدى. سوندىقتان پىكىر الۋاندىلىعىنا اشىق, شەشىم قابىلداۋدا ءادىل بولۋ باستى ۇستانىمعا اينالۋى قاجەت.
مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءوز وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تانىپ, ولاردىڭ ۇنىنە قۇلاق اسۋى كەرەك. قابىلداناتىن شەشىمنىڭ زاڭدىلىق, وبەكتيۆتىلىك ەرەجەلەرىنە جانە مەملەكەت مۇددەلەرىنە سايكەس كەلۋىن ەسكەرگەن ءجون.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اشىقتىق قاعيداتىمەن تىعىز بايلانىستى. مەملەكەت باسشىسى ء«بىز ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» دەگەن نەگىزگى قاعيدانى ايقىن ۇستانامىز. ءبىزدىڭ قوعام «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» ۇعىمىن ۇلكەن ۇمىتپەن قابىلدادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءاربىر ازاماتتىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا جانە تىلەكتەرىن ەسكەرۋگە بارىنشا كۇش سالۋعا ءتيىس» دەگەن سوزىندە وسى اشىقتىققا ۇندەيدى.
مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءۇشىن سانالى جاڭعىرۋداعى تاعى ءبىر ىرگەلى قاعيدات – مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋ كەزىندە بەرەتىن انتقا ادالدىق. انت ەتۋ – ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتى ار-ۇجدانىمەن قابىلداپ الاتىن رۋحاني-ادامگەرشىلىك ساناتتاعى سالتاناتتى شارا. ول ادامنىڭ ار-ۇجدان باقىلاۋىن ىسكە قوسىپ, ءوز مىندەتىن سانالى تۇردە ءتۇسىنۋدى جانە ايتىلعان سوزدەرى مەن جاسايتىن ارەكەتتەرى ءۇشىن مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتى قابىلداۋدى بىلدىرەدى.
ادامزات تاريحىندا انتتى بۇزۋ, انتتان اتتاۋ ارقاشان ايىپتالىپ, مۇنداي ارەكەت ادامنىڭ ار-نامىسى مەن بەدەلىنە ويسىراتا زيان كەلتىرىپ وتىرعان. انتتى بۇزۋ ەل الدىندا ايىپتالۋمەن قاتار, سەنىم مەن قۇرمەتتەن جۇرداي ەتەدى. انتتى قاستەرلەۋ, وعان ەرەكشە ءمان بەرۋ – حالقىمىزدىڭ بولمىسىنا ءتان قاسيەت. حالقىمىزدا انت سوزىنە قاتىستى «سەرت بەرۋ», «ۋادە», «سەرتتەسۋ» ۇعىمدارى بار. قازاق دالاسىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن زەرتتەۋشى عالىمدار ەلىمىزدە تاعدىرلى شەشىمدەر قابىلدانعاندا ۋاعدالاستىقتاردى ءسوز بەرۋ, ۋادەلەسۋ ارقىلى بەكىتەتىن ەرەكشە ءداستۇردىڭ بولعانىن العا تارتادى. بۇل ءبىزدىڭ قاشاندا انتىنا ادال حالىق بولعانىمىزدى بىلدىرەدى.
انتقا, بەرىلگەن ۋادەگە ادالدىقتى ساقتاي ءبىلۋ – ونەگەلى ادامعا, شىن ەرگە ءتان قاسيەت. انتتان اتتاپ كەتكەن ادامدارعا جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلى سۋىپ, ولار جاعىمسىز كەيىپكە ۇشىراپ وتىرعان. ابايدىڭ تىلىمەن ايتقاندا «انت ءىشىپ كۇندە بەرگەن جانى قۇرسىن», ياعني سوزىندە تۇرا المايتىن, ۋادەلەرىن ورىنداي المايتىن ادام ءوز ار-ۇجدانىن, جانىن, ادامدىق قادىر-قاسيەتىن تۇككە تۇرعىسىز كۇيگە تۇسىرەدى. بۇل ونىڭ ادامدىق ءمانىنىڭ جوعالۋىنا اكەلەدى.
انتقا ادالدىق «ادامعا باعدارلانعان» مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىندەگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ نەگىزگى ادەپ قاعيدالارىنىڭ ءبىرى – ادالدىق ۇعىمىنا ەتەنە جاقىن تۇسىنىك. ادالدىق جاريا تۇردە ايتىلاتىن قۇندىلىقتىق كوزقاراستاردىڭ ءىس جۇزىندە, شىن مانىندە, جۇزەگە اسىرىلۋىن بىلدىرەدى. ادال ادام – بۇل ارلى ادام.
اتا-بابالارىمىز ار-ابىرويدى باعا جەتپەس قۇندىلىققا بالاعان. حاكىم اباي «پايدا ويلاما, ار ويلا» دەپ ادام ءۇشىن ار-ۇجداننىڭ بارىنەن قىمبات, بارىنەن بيىك ەكەنىن ايتىپ وتكەن. ويشىلدىڭ وسى ءسوزىن ءاربىر مەملەكەتتىك قىزمەتشى كوكەيىنە قۇيىپ, ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرۋعا ءتيىس. ءار قىزمەتشى ءوز بويىندا جاساعان ءىس-ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپتى بولۋدى جوعارى مادەنيەت رەتىندە ورنىقتىرۋى كەرەك.
مەملەكەتتىك قىزمەتشى جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرىپ, سانالى وزگەرىسكە بەت بۇرسا, ونىڭ تۇلعالىق بولمىسىنىڭ دا ۋاقىت تالابىنا ساي جاڭا سيپاتتا جاڭعىرارى انىق.
تۇيىندەي كەلە ايتارىم, سانالى وزگەرىس ءۇشىن ءبىز ءبىر نارسەنى جاقسى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ول – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جوعارى قۇندىلىقتاردى ۇستانۋى جازادان, سىننان نەمەسە باقىلاۋدان قورىققاندىقتان ەمەس, ءوزىنىڭ ىشكى ەرىك-جىگەرىمەن, نيەت قالاۋىمەن ورىندالۋى. سوندا عانا سانالى وزگەرىس ءىس جۇزىندە ورىن الماق. ال سانالى وزگەرىس – مەملەكەتتىك قىزمەتتى ساپالى جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزى بولماق. ەڭ باستىسى, بۇل ءبىزدىڭ جۇمىس ءتاسىلىمىزدىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنە جول اشادى.
دارحان جازىقباەۆ,
مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى