كەيىنگى ءبىر جىلدا تۋىنداعان گەوساياسي تاۋەكەلدەردەن كەيىن جۇك تاسىمالداۋ باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالا باستادى. قازىر ەلىمىز ءۇشىن ەۋروپاعا جۇك جەتكىزۋدىڭ ءتيىمدى مارشرۋتىن تابۋ وتە ماڭىزدى. ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان قولايلى ورنالاسۋى ارقاسىندا تاسىمالدى اسقان بايىپتىلىقپەن, ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ءارتاراپتاندىرا الامىز دەگەن سەنىم بار. جالپى, قازاقستانعا ءتيىمدى باعىتتار كەرەك-اق, تيىسىنشە ءبىز ارقىلى دا قانشاما جۇك تاسىمالى مارشرۋتتارى جوسىلىپ جاتىر. ونى دا ءوز ىڭعايىمىزعا بەيىمدەي ءبىلۋدىڭ پايداسى وراسان.
«Egemen Qazaqstan» ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن ەۋرازيالىق دامۋ بانكى (ەادب) ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا مەن رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى بايلانىستى قامتاماسىز ەتەتىن بارلىق نەگىزگى حالىقارالىق كولىك ءدالىزى (حكد) ەل اۋماعى ارقىلى وتەدى. «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» حكد-نىڭ شىعىس باعىتى رەسەي, قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە يراندى بايلانىستىرادى.
«قازاقستاننان ەۋروپاعا باسقا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ارقىلى جۇكتەردى تاسىمالداۋ مۇمكىندىكتەرى بار. الايدا ولار ءترانسسىبىر تەمىرجولىنا شىعاتىن مۇمكىندىگى بار ترانسەۋرازيالىق مارشرۋتپەن جانە اقتاۋ, قۇرىق پورتتارى ارقىلى كاسپيگە شىعاراتىن ترانسكاسپي مارشرۋتىمەن سالىستىرعاندا اسا تارتىمدى ەمەس. ترانسكاسپيدەگى ازەربايجان باعىتىنا اپاراتىن تۇراقتى فيدەرلىك جانە پارومدىق تەڭىز قاتىناسى قالىپتاسقان, بۇل – ۇلكەن ارتىقشىلىق. كولىك-لوگيستيكالىق قىزمەت نارىعىنداعى جاعدايعا قاراساق, ەۋروپامەن ساۋدا بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋدە ورتالىق ازيا ەلدەرى قازاقستاننىڭ كولىك كوممۋنيكاتسيالارىن پايدالانۋعا كوبىرەك مۇددەلى», دەيدى.
ال قازىر ءبىز ءۇشىن باسىم باعىت سانالىپ وتىرعان ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىنىڭ ارتىقشىلىعى جول ءجۇرۋ ۋاقىتى مەن تاريفىندە دەيدى ساراپشىلار.
«ترانسكاسپي باعدارى ەۋرازيالىق كولىك جۇيەسىندە ماڭىزدى ورىنعا يە. قازىر بۇل باعىت نەگىزىنەن قىتاي تاۋارلارىن تۇركيا, وڭتۇستىك كاۆكاز جانە ەۋروپا ەلدەرى باعىتىندا تاسىمالداۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. دەگەنمەن بۇل باعىتتىڭ الەۋەتىن ورتالىق ازيانىڭ باسقا مەملەكەتتەرى, ءبىرىنشى كەزەكتە قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تاجىكستان پايدالانا الادى. كاسپي تەڭىزىندەگى قازاقستان مەن ازەربايجان پورتتارى اراسىنداعى تۇراقتى فيدەرلىك جانە پارومدىق قاتىناس مۋلتيمودالدى تاسىمالداۋدى ايتارلىقتاي جىلدامداتۋى مۇمكىن, ال باعىت بويىنشا كەلىسىلگەن تاريفتەر جۇك يەلەرىنىڭ شىعىندارىن ازايتادى», دەيدى ولار.
«رجد لوگيستيكا» اق-نىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, CILT Central Asia ساراپشىسى جاسۇلان اليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءدال قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرى ءوز تاۋارلارىن ەۋروپاعا جىبەرۋدە قازاقستاندى ۇلكەن ترانزيتتىك الاڭ رەتىندە پايدالانعىسى كەلەدى.
«بۇل رەتتە «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» مارشرۋتىن, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزىن (تحكد) جانە بالتىق پورتتارىن ايتا الامىز. قازاقستان وزبەكستانعا بىرنەشە رەت ترانسكاسپيگە كىرۋدى ۇسىندى. ويتكەنى تحكد حالىقارالىق قاۋىمداستىق رەتىندە قالىپتاسقان جانە وعان تەڭىز پورتتارىنىڭ وپەراتورلارى, لوگيستيكالىق كومپانيالار جانە تەمىرجول تاسىمالداۋشىلارى كىرەدى. ال مارشرۋتتىڭ ءوزى قىتاي, قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا تەرريتوريالارىن كەسىپ ءوتىپ, ءارى قاراي ەۋروپاعا كەتەدى», دەيدى ج.اليەۆ.
ونىڭ سوزىنشە, ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن تحكد باعىتىنىڭ تيىمدىلىگى كوزگە ۇرادى.
«قازاقستان كاسپي تەڭىزىندەگى ءوزىنىڭ پورتتىق ينفراقۇرىلىمىنا وتە كوپ ينۆەستيتسيا جاسادى. اقتاۋ پورتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ, 2017 جىلى قۇرىق پورتىن اشتى. وسىنىڭ ارقاسىندا تحكد باعىتى بويىنشا جۇك اينالىمىنىڭ كولەمى ۇلعايدى. 2019 جىلى قازاقستان اقتاۋ پورتىنداعى اكتسيا پاكەتىنىڭ ءبىر بولىگىن الۋدى وزبەكستانعا ۇسىنىس ەتىپ, كاسپيدەگى ءىرى پورتتىڭ اكتسيونەرى بولۋ مۇمكىندىگىن جولدادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تحكد مارشرۋتىن بىرلەسە دامىتۋعا اشىق ەكەنىن اڭعارتادى. 2022 جىلى قازاقستان ارقىلى تحكد مارشرۋتى بويىنشا كونتەينەرلىك تاسىمال ءترانزيتى 11 مىڭ جيىرما فۋتتىق ەكۆيۆالەنتتى (جفە) قۇرادى. تحكد ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ ءوسۋ الەۋەتى وتە جوعارى. جالپى, قازاقستاندا 2022 جىلى كونتەينەرلىك ترانزيت 1 129 مىڭ جفە-گە دەيىن ءوستى (2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 5,9 پايىزعا ارتىق). تحكد مارشرۋتى ماڭىنداعى وزگە دە ەلدەر, ازەربايجان مەن گرۋزيا دا وزدەرىنىڭ پورتتىق جانە تەمىرجول ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ەسكەرۋ كەرەك», دەيدى ج.اليەۆ.
كەلەشەكتە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كولىك كوممۋنيكاتسياسىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامۋى بۇل ەلدەردىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن ء(ىجو) قانشالىقتى ارتتىرۋى مۇمكىن؟ ەادب ساراپشىلارىنىڭ پايىمىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتقا شىعۋ مۇمكىندىگى جوق, بۇل ولاردىڭ حالىقارالىق تەڭىز ساۋداسىنا قاتىسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
«يۋنكتاد مالىمەتى بويىنشا تەڭىزگە شىعا الماۋدىڭ سالدارى ءىجو-ءنىڭ ورتا ەسەپپەن 1,5%-عا تومەندەۋىنە اكەلەدى. سوندىقتان كولىك ينفراقۇرىلىمىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋ, حالىقارالىق تاسىمالداۋدى ۇيلەستىرۋ جانە شەكارادان ءوتۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ, ايماقتاعى تۇراقتى كولىك بايلانىستارىن دامىتۋ حالىقارالىق نارىقتارداعى ۇلتتىق تاۋارلاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى ىشكى جالپى ونىمگە اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا ەلدەرى ازاماتتارىنىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىنىڭ كوبەيۋى دە ەلەۋلى اسەرىن تيگىزەدى», دەيدى ەادب.
جاسۇلان اليەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى وڭىردەگى ءىجو-ءنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە الىپ كەلەدى دەيدى.
ء«وڭىر ەلدەرى اراسىنداعى كولىك بايلانىسىنىڭ كۇشەيۋى ساۋدا كولەمىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتىپ, ءوز كەزەگىندە ءىجو ءوسىمىن ىنتالاندىرادى. ءوڭىر ەلدەرى تاپ بولاتىن باستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – كولىك لوگيستيكاسى مەن كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرمەۋ سالدارىنان تاۋار تاسىمالىنا جۇمسالاتىن اسا كوپ شىعىن بولىپ وتىر. زاماناۋي ترانسپورتتىق كوممۋنيكاتسيالاردىڭ دامۋى بۇل شىعىنداردى اجەپتاۋىر ازايتادى جانە وڭىردە وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرەدى. ناتيجەسىندە ەكسپورت كولەمى ارتىپ, ەكونوميكانىڭ كىرىستىلىگى جوعارىلايدى. بۇدان كەيىن البەتتە, ءىجو ارتادى», دەيدى ول.
سونداي-اق ساراپشى سوزىنشە, ينفراقۇرىلىمنىڭ جاقسارۋى جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىنە, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا جانە كەدەيلىكتىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى. ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ يگىلىگى مۇنىمەن دە بىتپەيدى, ول تۋريزم, ءوندىرىس سياقتى ەكونوميكاداعى وزگە سالالاردىڭ گۇلدەنۋىنە جول اشپاق.
«الايدا ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مول قارجىلىق سالىم مەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتى ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا جاساپ, سىرتتان جانە ىشتەن ينۆەستيتسيا تارتا ءبىلۋى كەرەك. ترانسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدان ماكسيمالدى تيىمدىلىك الۋ ءۇشىن ترانسپورتتىق لوگيستيكانى جەتىلدىرۋ, سونىڭ ىشىندە شەكاراداعى ۋاقىتتى قىسقارتۋ, جۇكتەردى كەدەندىك راسىمدەۋدەن وتكىزۋ پروتسەدۋرالارىن جەڭىلدەتۋ وتە ماڭىزدى. وڭىردە ترانسپورت ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكتىسى – الەمدىك نارىققا قولجەتىمدىلىكتىڭ جاقسارۋى جانە حالىقارالىق ساۋداعا قاتىسۋ مۇمكىندىگى. بۇل دا ءىجو-ءنى ارتتىرۋداعى ءماندى فاكتور سانالادى. ويتكەنى حالىقارالىق ساۋدا ەكسپورتتى ارتتىرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ءوسىمدى ىنتالاندىرادى. مىسالى, ترانسپورتتىق كوممۋنيكاتسيانىڭ دامۋى مۇناي, گاز, كومىر, مەتالل, ماقتا, جەمىس, كوكونىس سياقتى تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتىق وسىمىنە وڭ اسەر ەتەدى», دەيدى ساراپشى.
سونىمەن قاتار جاسۇلان اليەۆ وڭىردە جالپىعا ورتاق اقىلى تاريفتەر ەنگىزىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«جۇك تاسىمالىنا مولشەرلەمەنىڭ جانە اقىلى تاريفتەردىڭ ورناتىلۋى وا ەلدەرىندەگى ەكونوميكانىڭ جاقسارىپ, لوگيستيكالىق ۇدەرىستەردى ءتيىمدى بولا تۇسۋىنە مۇمكىندىك سىيلايدى. بىرىڭعاي مولشەرلەمە بيۋروكراتيالىق پروتسەدۋرانى قىسقارتىپ, جۇك تاسىمالداۋ ۇدەرىسىن وڭتايلاندىرادى. سونىڭ ارقاسىندا ترانزيتتىك جۇك اعىنى ارتىپ, تاسىمالداۋعا كەتەتىن شىعىن ازايادى. اقىلى تاريفتەردىڭ ەنگىزىلۋى وڭىردەگى باسەكەنى ارتتىرىپ, قوسىمشا ينۆەستيتسيا تارتۋعا نەگىز بولادى», دەيدى.
ماقالا باسىندا ايتىپ وتكەن گەوساياسي تاۋەكەلدىڭ رەسەيمەن بايلانىستى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. قازىر ترانزيتتىك جۇك تاسىمالى رەسەيدى اينالىپ وتە باستادى. بىرتىندەپ ءوڭىر ەلدەرى رەسەيدەن تۇبەگەيلى ىرگە اجىراتسا دا, تاڭعالۋعا بولماس.
«تاۋارلار مەن جۇكتەردى تاسىمالداۋ – ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساۋدا ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدى قۇرامداس بولىك. وڭىردەگى باستى جەتكىزۋشىلەر – رەسەي مەن قىتاي جانە باتىس ەۋروپا. قىتايدان ورتالىق ازياعا ترانزيت قازاقستان ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل رەتتە دوستىق – الاشاڭقاي جانە التىنكول – قورعاس تەمىرجول وتكەلدەرى پايدالانىلادى. 2022 جىلى قازاقستان ارقىلى وسى مارشرۋتپەن وتەتىن كونتەينەرلىك تاسىمال 204,8 مىڭ جفە-گە جەتكەن. بۇل وسى باعىتتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايعاقتايدى. ورتالىق ازيادان ەۋروپاعا قاراي تاۋار تاسىمالىنا كەلەر بولساق, وندا ترانسكاسپي باعىتى وزەكتى باعىت بولىپ قالا بەرەدى. مۇنى قازىر كوپشىلىك «جاڭا جىبەك جولى» دەپ اتاپ وتىر», دەيدى CILT Central Asia ساراپشىسى.
ەادب ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى رەسەيدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ جاڭا لوگيستيكاسى قالىپتاسا باستادى. ول رەسەيدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى قىتايدىڭ, وڭتۇستىك – شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىنىڭ, سونداي-اق پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى دەيدى.
«وسى جاعدايلاردا قازاقستان ارقىلى وتەتىن «شىعىس – باتىس» جانە «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» حالىقارالىق كولىك دالىزدەرىنىڭ ءرولى ايتارلىقتاي ارتادى. 2022 جىلى قازاقستان ارقىلى ترانزيتتىك جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 12,6%-عا, ونىڭ ىشىندە كونتەينەرلىك ترانزيت 6%-عا ءوستى. ترانزيت كولەمى جاقىن بولاشاقتا, ەڭ الدىمەن, تەمىرجول جانە اۆتوموبيل كولىگى ەسەبىنەن وسە تۇسپەك. ترانزيتتىك تاسىمالداردى ۇلعايتۋ كولىكتىك جانە قوسالقى كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى, اتاپ ايتقاندا قىتايمەن ءۇشىنشى تەمىر جول وتكەلىن سالۋدى, تەمىرجول جەلىلەرىنە ەلەكتر تارتۋدى, قوزعالىس قارقىندىلىعى جوعارى اۋدانداردا ەكىنشى ماگيسترالدى جولداردى سالۋدى تالاپ ەتەدى. جول ينفراقۇرىلىمىن دا دامىتۋ كەرەك. كوبىنەسە بۇل «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» حكد-ءنىڭ قازاقستاندىق ۋچاسكەلەرىنە جانە اقتاۋ جانە قۇرىق تەڭىز پورتتارىنا باراتىن جولدارعا قاتىستى. سونداي-اق تەمىرجول جىلجىمالى قۇرامى مەن كونتەينەرلەر پاركىن تولىقتىرۋ, كاسپيدەگى كەمەلەر پاركىن جاڭارتۋ قاجەت بولادى», دەپ اتاپ وتەدى ەادب ساراپشىلارى.