بابالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن وسكەن ورتاسى جانە تۇتاستاي العاندا قازاق ەلىنىڭ شەجىرەسى, سونداي-اق, اۋىز ادەبيەتى مەن اڭىز-اڭگىمەسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ارينە, ونى ودان ءارى زەرتتەپ, زەردەلەۋ تاريحشى, عالىم-ەتنوگرافتاردىڭ ءتول ءىسى. ال, بۇگىنگى كۇنى بىزگە جەتكەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, ولار سوناۋ كوشپەلى زاماندا حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەل مەن جەردى جاۋ شاپقىنشىلىعىنان قورعاۋدا جانقيارلىق تانىتقان اسا ءىرى تۇلعالار ەكەنى داۋسىز. ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن كۇرەسپەن وتكىزىپ, حالىق جادىندا دانا قايراتكەر, قاھارمان قولباسشى رەتىندە جاتتالعان.
مىنە, وسىنداي ءباھادۇردىڭ ءبىرى – نۇرباي التاي ۇلى دەر ەدىك. ونىڭ ەسىمى قالىڭ ارعىن-التاي رۋىنا ۇران بولعان. اسا قىراعى باتىر XVII عاسىردىڭ باسىندا جاڭاارقا وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپتى, سوندا ءوسىپ, ەر جەتىپتى. ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ, سان رەت قالماقتارمەن بولعان قيان-كەسكى شايقاستارعا قاتىسىپ, تۋعان جەرىن قورعاعانى ايرىقشا اتالىپ, ەرەكشە اۋىزعا الىنىپ, ەل ىشىندە مىنە ءتورت عاسىر بويى ەسىمى اڭىزعا اينالىپ وتىر.
نۇربايدىڭ اناسى ءانيشا ەدىل بويى قالماقتارىنىڭ قىزى ەكەن. ول كىسىنىڭ تەگىندە ەۋروپالىقتاردىڭ دا قانى بولعان دەسەدى. سەبەبى, ءانيشا كەسكىنى ءتۇزۋ, جىڭىشكە, اقسۇر ءوڭدى, كوزى كوك, اسپان تۇستەس شارالى ەكەن. بىزگە جەتكەن اڭىزعا قاراعاندا, نۇربايدىڭ كوزى دە كوگىلدىر اسپان تۇستەس, قاراشىعىندا تۇمان سىڭايلى قارا ءتۇس بولعان سياقتى. شەگىركوز اتالۋى سودان. ەۋروپالىقتارداي كەسكىنى ءتۇزۋ, اسا اجارلى ادام بولعان دەسەدى. نۇرباي جاسىنان وجەت, قايسار مىنەزدى بولىپ ءوسىپتى. ەس بىلگەننەن قولىنا قارۋ الىپ ەلىن قورعاعان. قاتارداعى جاۋىنگەردەن, قول باستاعان حاس باتىر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن. ساربازدارىنا باتىلدىق پەن ەرجۇرەكتىكتىڭ تىكەلەي ۇلگىسىن كورسەتىپ, ءتارتىپتىڭ بۇلجىتپاي ورىندالۋىن قاتاڭ تالاپ ەتكەن. دۇشپانمەن ەشقاشان ىمىراعا كەلمەگەن. سول سەبەپتەن دە حالىق اراسىندا «نۇرباي باتىر ماڭىنا قاتال, جاۋىنا اپان» دەگەن قاناتتى ءسوز قالىپتاسىپ قالعان.
نۇرباي باتىر 1609-1675 جىلدارى شاماسىندا ءومىر ءسۇرىپتى. بۇل ەسىم, جاڭگىر, تاۋكە حانداردىڭ بيلىك قۇرعان تۇستارىنا سايكەس كەلەدى.
1627 جىلى ەسىم حان باستاعان جورىققا ون سەگىز جاسار نۇرباي دا قاتىسىپتى. قورعاسقا تاياۋ جەردەگى شايقاستا ويرات تايپاسى كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى قوتۋ-قويسىننىڭ ءىنىسى بارعايمەن جەكپە-جەككە شىعۋعا اقبوز اتپەن تۇرا شاپقان. سوندا توپتان شىعا كەلگەن جاس جىگىتتى مەنسىنبەگەن قالماق باتىرى:
«الدىمدا تۇرعان جاس بالا,
بولا بەرمە ماس بالا.
ءۇمىتىڭ بولسا جانىڭنان,
قارسىلاسپاي, قوش بالا», دەگەن ەكەن.
نۇرباي باتىر ج ۇلىپ العانداي:
«توگەيىن دەپ كەلەمىن,
كاپىر قالماق قانىڭدى.
جىبەرۋگە كەلەمىن,
جەتى تامۇق تۇبىنە,
ءبىر شىبىنداي جانىڭدى», دەيدى.
ءسويتىپ, ارپالىس باستالىپ كەتەدى. ەكەۋى نايزالاسادى. بارعاي نۇربايدى ماڭدايىنان جارالايدى. بىراق قازاق باتىرى بۇل جولى اسقان ەرلىك جاساپ, قالماقتىڭ وتە مىقتىسى, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەنى بارعايدى نايزاسىمەن شانشىپ ءولتىرىپ, ودان ءارى قاراي شايقاسا بەرەدى.
ەسىم حان انىعىن بىلمەك بولىپ: «نۇرباي قاي جەرىنەن جارالاندى؟» دەپ سۇرايدى. حاننىڭ قاسىندا تۇرعان ءبىر نوكەرى: «ول تۇپ-تۋرا ماڭدايىنان جارالى بولدى», دەيدى.
سوندا ەسىم حان: «وندا قۇداي بەرگەن ەكەن, داڭقتى باتىر بولايىن دەپ تۇر ەكەن», دەپ شاتتانادى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قاراعاندا ەسىم حان نۇربايعا وسى ەرلىگى ءۇشىن اقساۋىت, دۋلىعا, الماس قىلىش پەن التى قانات اق بوز ءۇيدى سىيعا تارتىپتى.
بۇل قىمبات جادىگەرلەر نۇرباي باتىردىڭ ۇلكەن ۇلى ءساتي ۇرپاعىندا ساقتالىپ كەلىپ, وكىنىشكە قاراي, دۇربەلەڭ زامانداردا بىرتە-بىرتە جوعالىپ كەتكەن. بۇل نۇربايدىڭ العاشقى ەرلىگى ەدى.
«قارا قالماق بارعايدىڭ باسىن كەسىپ,
باق العان نۇرباي باتىر
ون جەتىدە جەكپە-جەكتەن.
ەرلىگى ءۇشىن الاشقا ماعلۇم بولىپ,
ۇرانعا اتى شىققان سول سەبەپتەن» – دەگەن جىر جولدارى ەل جادىندا ساقتالعان.
اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ شەجىرەسىندە («قازاق شەجىرەسى», الماتى. «جالىن» باسپاسى, 1993 ج., 25-26 بەتتەر) مىناداي قىزىق دەرەكتەر كەلتىرىلگەن: «التايدىڭ اق ساۋىتى نۇربايدا قالعان. قالماققا ولجاعا ءتۇسىپ كەتكەن جەرىنەن نۇرباي ءوزى بارىپ الىپ كەلگەن, ساۋىتتىڭ اتى شەجەكوز. سوندىقتان نۇرباي ۇرانى «شەجەكوز» بولعان. نۇربايدان باسقاسىندا بەلگىلى ۇران جوق. ءاۋپاي, قۋاندىق اتالعان...
التايدىڭ بالالارىنىڭ ىشىندە وسكەن-ونگەنى, تولىعى... مويىن بولسا كەرەك. بۇل توقال – مويىندى تۋعان سوڭ قالماققا ولجا بولىپ, جاۋ قولىنا ءتۇسىپ كەتكەن. «نۇربايدان باسقاسى قالماققا بارادى دەيسىڭ بە؟ نۇرباي بارىپ الىپ كەلگەن».
جاۋ قولىنان مەرت بولار الدىندا الىساي بايەش باتىر ايتقان: «بار ارمانىم, اتتەڭ ات ءۇستىندە التى نۇربايدىڭ ورتاسىندا جاۋمەن شايقاسىپ ولمەدىم-اۋ», دەگەن ءسوز حالىق جادىندا ءالى كۇنگە ساقتالىپ كەلەدى.
ءبىر ۇرىستا اتى السىرەپ, ءسۇرىنشەكتەي بەرگەن اعاسى الىسايدىڭ قولىنان تۋدى ج ۇلىپ الىپ, جاۋدىڭ جەبەسى قارا سانىنان ءبىر ءتۇيىر بۇلشىق ەتىن ج ۇلىپ كەتكەنىنە قاراماستان, اسكەردى باستاپ, قالماق قونتايشىسى شاتىرىن تىككەن توبەگە تۇرا شاپقان. توبە باسىنداعى جاۋدى تاس-تالقان ەتىپ, التايدىڭ قىلقۇيرىق قاداعان تۋىن تىككەن دەگەن اڭگىمە دە بار.
نۇربايدىڭ بۇدان باسقا دا ەرلىكتەرى ۇلكەن ءبىر كىتاپقا مازمۇن بولۋعا جەتەرلىكتەي.
نۇرباي باتىر اعا-ىنىلەرىنە, بالالارى مەن تۋىستارىنا قالىڭدىقتى ءوزى تاڭداپ, قۇدا ءتۇسىپ, الىپ بەرۋدى داستۇرگە اينالدىرىپتى. قالىڭدىق تاڭداعاندا بولاشاق قۇدالاردىڭ داۋلەتى مەن ساۋلەتىنە ەمەس, الدىمەن كەلىننىڭ دەنساۋلىعىنا باسا ءمان بەرگەن.
نۇرباي رۋىنىڭ جىگىتتەرى ەرلىگىمەن ەلگە ايان, جولداسىن جاۋعا بەرمەس, سەرتكە بەرىكتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەل اۋزىندا «باتىر نۇرباي», «نۇربايدا ۇركۋ دە جوق, قورقۋ دا جوق», «شەجەكوز نۇرباي» سياقتى تىركەستەر جالپى وسى اۋلەتتىڭ داڭقىن ايعاقتايتىن بەلگىدەي قالىپتاسىپ قالعان.
باتىر اۋلەتى ونشا كوپ ەمەس ەدى. بابا ەرلىگىن ماقتان تۇتقان ۇرپاعى سول جولدى ميراس ەتىپ, جاۋگەرشىلىكپەن كۇن كەشتى. كوبى جاۋمەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ قازا تاپتى. سوندىقتان, نۇرباي جۇرتى از اتا بولىپ ءوسىپتى. جىلدار بويى ولار تۋعان باۋىرى الىساي رۋىمەن بولىستاس بولىپ, تەك قازان توڭكەرىسىنىڭ الدىندا عانا ءبىر بولىس ەل بولىپ جەكە شىققان.
نۇرباي ەلىنىڭ قىستاۋى اقتاۋدان ارىدەگى شاجاعاي وزەنىنىڭ اياق تۇسى. بۇل وزەن ول كەزدە كۇزگە دەيىن ارناسىنان اسىپ, بۇرقىراپ اعىپ نۇرباي ەلى قىستاۋلارىنىڭ تۇسىندا كەڭىنەن جايىلىپ جاتادى ەكەن. قالىڭ وسكەن قامىستى, كوك قۇراقتى ات باۋىرىنان كەلەردەي ۇيىسقان شالعىندى بەرەكەلى ايماق اققۇدىق, تاستىقۇدىققا تالايلار كوز تاستاپتى. الايدا, ولار تەگەۋرىندى تويتارىس الىپ وتىرعان. شاجاعايدىڭ وسى تۇسى قىستاي مىڭ جىلقى تەبىندەپ شىقسا دا جەتەرلىكتەي سۇبەلى بولىپتى.
«اققۇدىق, تاستىقۇدىق –
اككىلى جەر,
ءوزى ولمەي قوندىرمايدى ءشومىشباي ەر...», – دەگەن كۇلدىباي اقىننىڭ تاريحتا قالعان سوزدەرى اتاقونىس ءۇشىن بولعان سۇرەڭ ايقاستان كەيىن ايتىلعان.
سۇسى قاتتى جاۋىنگەر نۇربايدىڭ قول استىنداعىلارى سىرتقى جاۋدان قورعان بولىپ ەركىن كوشىپ-قونىپ جۇرگەن سەكىلدى. اتىعاي قاتپارتاستا, مۇڭلى-قۋلىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىنان بەرى سارىسۋ, اقباستاۋدا, ءبىر شەتى قىزىلتاۋعا, شۋعا دەيىنگى ارالىقتا جۇرتىنىڭ ءىزى قالىپتى.
سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن كەيبىر زەرتتەۋلەردە نۇرباي باتىرعا قاتىستى شىندىققا جاناسپايتىن دەرەكتەر كەلتىرىلىپ ءجۇر. مىسالى, «الىساي-نۇربايدىڭ نۇربايى دا ابىلاي حاننىڭ جاساعىنىڭ قاتارىندا ءبىراز ەرلىك كورسەتكەن» دەگەن قاتە دەرەك ۇسىنىلادى. ەندى ءبىر دەرەكتە «نۇرباي بارىمتاشى باتىر رەتىندە بەينەلەنگەن: ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن, قاراكەسەك رۋىنان شىققان ەس باتىردان جەكپە-جەكتە جەڭىلىس تاۋىپ, قايتىس بولعان, قازىرگى شەت اۋدانىنا قاراستى قايراقتى بويىندا مازارى كوتەرىلگەن» دەلىنگەن. بۇل قاتە پىكىر. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جازبالارىنا جۇگىنسەك, نۇرباي باتىر XVII عاسىردا ءومىر سۇرگەن, ءحVىىى عاسىرداعى تاريحي وقيعالارعا ەش قاتىسى جوق. سوندىقتان نۇرباي باتىر ابىلاي حانمەن دە, قاراكەسەكتىڭ ەس دەگەن باتىرىمەن دە زامانداس بولماعان, ءبىر عاسىر بۇرىن ءومىر ءسۇرىپ, ەسىم حاننىڭ جورىقتارىنا قاتىسقان. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, نۇرباي باتىردىڭ سۇيەگى قازىرگى جاڭاارقا اۋدانىنداعى اقتاۋ اۋىلىنىڭ ماڭىندا, شاجاعاي وزەنىنىڭ بويىندا, ءوزىنىڭ اتاقونىسىندا جاتىر.
نۇرباي ەشقاشان بارىمتاشى باتىر بولماعان. ول ەل باسىنا قيىن-قىستاۋ كۇن تۋعان زاماندا جوڭعار شاپقىنشىلارىنا قارسى قول باستاعان الاش باتىرلارىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىندە ءشۇبا جوق.
ادام ويى دا تىمىق كۇنگى تەڭىز ايدىنى ىسپەتتەس. جەل سوقسا بولدى, ونىڭ بەتىن دە كۇمىس جالدارى ويناقشىپ, تولقىندار قاپتاپ كەتەدى ەمەس پە؟ ادام دا سول سەكىلدى. ويدان وي ءوربيدى, سوزدەن ءسوز تۋىندايدى. مەنىڭ قولىما قالام الىپ, نۇرباي باتىر جونىندە ءوز بىلگەنىمدى, كونەكوز قارتتاردان ەستىگەندەرىمدى, تاريحي جانە ادەبي شىعارمالاردان وقىعانىمدى جازعىم كەلدى. «شىڭعىس حان», «باتىي حان» كىتاپتارىنىڭ اۆتورى يان: «ءوزى كورگەن عالامات وقيعالار جونىندە جازىپ, ارتىندا ءسوز قالدىرماعان ادام ەلىن جاۋ شاپقاندا بار اسىل دۇنيەسىن وزىمە بۇيىرماسىن, وزگەگە دە بۇيىرماسىن دەپ ۇلان قۇمعا اپارىپ كومىپ تاستايتىن ساراڭمەن بارا-بار», دەگەن ەكەن. مەن سول ساراڭ جانداي كورگەن-بىلگەنىمدى, ەستىگەنىمدى جاسىرىپ قالماي, كەرىسىنشە اتا-بابالارىمىزدىڭ تۋعان جەرىن, وسكەن ەلىن قالاي سۇيگەنىن, ز ۇلىم جاۋدان قورعاۋدا قاسىقتاي قانىن دا, شىبىنداي جانىن دا اياماعانىن جازۋدى ءجون كوردىم.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: « ۇلى تۇلعالاردى بىلمەيىنشە, بىردە-ءبىر ءداۋىردى دۇرىستاپ تانۋ مۇمكىن ەمەس», – دەگەن بولاتىن. الايدا, ەلدىڭ تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار نۇرباي باتىردىڭ ەسىمى قالىڭ جۇرتشىلىق اراسىندا ءالى كەڭىنەن تانىلماي وتىر. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ بيىك تۇلعاسى تالاي شىعارماعا ارقاۋ بولادى دەپ ويلايمىز. ول جايىندا دەرەكتەر ءالى جۇيەلەنىپ, زەرتتەلمەگەن. الايدا, بولاشاقتا قاhارمان قولباسىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتىپ, تىڭ دەرەكتەردى اقتارۋعا مۇمكىندىك بار. بۇگىنگى ۇرپاققا ونەگە بولۋعا لايىقتى باتىردىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولىن تاريحي كوزقاراسپەن تاڭبالاپ شىعىپ, ەسىمىن ەلدىمەكەن مەن كوشەلەرگە بەرىپ, قاراعاندى قالاسىندا ەسكەرتكىشىن ورناتقان ءجون بولار ەدى.
راشيت ءال-كارەني (كارەنوۆ),
حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى, پروفەسسور.