بۇگىنگى مەديا بالالار كونتەنتىن قالاي جاريالاپ ءجۇر؟ الەۋمەتتىك جەلىلەردە قۇقىق پەن ار-نامىستى اياققا تاپتايتىن, زاڭدى مۇددەلەرىن ەسكەرمەيتىن ماتەريالدار نەلىكتەن كوپ؟ بلوگەرلەر مەن جەلى قولدانۋشىلارى مەديا ەتيكا ەرەجەلەرىن ساقتاۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «مەديا ەتيكاسى مەن بالالار قۇقىقتارىن قورعاۋ» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە وسى وزەكتى ماسەلەلەر اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى.
مينيستر دارحان قىدىرالىنىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ءىس-شاراعا قازاقستانداعى يۋنيسەف باسشىسىنىڭ ورىنباسارى لەتيسيا باززيا-ۆەيل, وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان, «بۇۇ-ايەلدەر» ۇيىمى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى دينارا قۇسايىن, «باس رەداكتورلار كلۋبى» قب پرەزيدەنتى, سەنات دەپۋتاتى بيبىگۇل جەكسەنباي, ءماجىلىس دەپۋتاتى گاۋحار تاناشەۆا, «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى, حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى مەن مەديا ساراپشىلار قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.
«تاياۋدا عانا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنالعان كەڭەيتىلگەن كەڭەستە ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ شارالارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان كۇشەيتۋدى, وتباسى قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاۋعا باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇگىندە بالا قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. اسىرەسە, اقپارات قۇرالدارىندا بالا قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىنا ەرەكشە ءمان بەرۋگە ءتيىسپىز», دەدى مينيستر دارحان قىدىرالى كىرىسپە سوزىندە.
ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان كامەلەتكە تولماعان جەتكىنشىكتەر تۋرالى اقپاراتتى تاراتۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 2023 جىلدىڭ باسىنان بەرى باق-تا بالالاردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەتىن 2 435 ماتەريال جاريالانعان.
«وكىنىشكە قاراي, اقپارات قۇرالدارىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق جانە سۋيتسيد تۋرالى ماتەريالداردىڭ تارالۋىنا ءجيى جول بەرىلەدى. بۇل – ەتيكالىق قاعيدالاردى عانا ەمەس, زاڭ تالاپتارىن دا بۇزۋ. ويتكەنى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭعا سايكەس, ادامنىڭ جەكە جانە بيومەتريالىق دەرەكتەرىن, ونىڭ ىشىندە ونىڭ اتا-اناسى, زارداپ شەككەن بالا تۋرالى اقپاراتتى تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. ءبىز مۇنى ۇدايى ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك», دەدى مينيستر.
بۇگىندە بۇۇ قاراستى يۋنيسەف قورى باق-تا بالالار تۋرالى ماتەريالداردىڭ قالاي جاريالاناتىنىنا ۇنەمى نازار اۋدارىپ كەلەدى. ويتكەنى بالا قۇقىعى بارىنەن جوعارى. بۇل تۋرالى ويىن جەتكىزگەن قازاقستانداعى يۋنيسەف باسشىسىنىڭ ورىنباسارى لەتيسيا باززيا-ۆەيل باق پەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءاربىر اقپاراتتىڭ بالا ءومىرى مەن كوزقاراسىنا اسەرى كوپ ەكەنىن العا تارتتى.
«اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە بالالار پروبلەمالارىن ەتيكالىق تۇرعىدا دۇرىس بەرە ءبىلۋ قاجەت. كەز كەلگەن اقپاراتتى جاريالاعاندا بالانىڭ تاعدىرى, ار-نامىسى, مۇددەسى ءبىرىنشى ورىنعا قويىلۋى كەرەك. ءبىز باق-تا بالالار تاقىرىبىنىڭ كوتەرىلۋىنە شەكتەۋ قويعىمىز كەلمەيدى. كەرىسىنشە مولىراق مالىمەت بەرىپ, ولاردىڭ ءۇنى كوبىرەك ەستىلگەنىن قالايمىز. ەڭ باستىسى, ءاربىر ماتەريال بالا ومىرىنە, تاعدىرىنا, ساناسىنا قاۋىپ توندىرمەۋگە ءتيىس», دەگەن يۋنيسەف وكىلى باق پەن بلوگەرلەر بالالارعا قاتىستى جاڭالىقتى جاريالاپ قانا قويماي, ماسەلەنى شەشۋگە اتسالىسۋعا ءتيىس ەكەندىگىن جەتكىزدى. «پروبلەمالاردى كورسەتۋ عانا ەمەس, ونىڭ بالا مۇددەسىنە ساي شەشىمىن تابۋعا اتسالىسايىق», دەدى ول.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دارحان مىڭباي يۋنيسەف وكىلىنىڭ ءسوزىن تولىقتاي قولدايتىنىن, دەگەنمەن ەلىمىزدەگى ءداستۇرلى باق بالالار تاقىرىبىنىڭ ەتيكاسىن بۇرىننان دا ساقتاپ كەلە جاتقانىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, كەيىنگى جىلدارى جاڭا مەديا, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن بلوگەرلەر قاۋىمى وسى ەرەجەلەردى ەسكەرمەي, قولىنا تۇسكەن ۆيدەولار مەن باسقا دا ماتەريالداردى بەي-بەرەكەت جاريالاي بەرۋگە قۇمار. «ەڭ الدىمەن, جاڭا مەديانى رەتتەۋ كەرەك. سونىمەن قاتار اقپارات كەڭىستىگىندەگى ادەپ ەرەجەلەرىن بالالارعا جانە ەرەسەكتەرگە دەپ ءبولۋ دە ورىنسىز. سەبەبى بۇل قاعيدالارى بارلىق ادامعا ورتاق بولۋى قاجەت», دەدى ول.
مينيستر دارحان قىدىرالى جاڭا مەدياداعى ەتيكا ەرەجەلەرىنە قاتىستى TikTok جانە Meta سەكىلدى ءىرى كومپانيالارمەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ماسەلەن, TikTok-تا 13 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ وتىرۋىنا شەكتەۋ قويىلادى. ەگەر جەتكىنشەك جەلىگە باسقا اككاۋنتپەن كىرسە, ونى دا انىقتايتىن ارنايى مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن مالىمدەدى. ءدال وسى باعىتتاعى جۇمىستار Meta (Factbook, Instagram) كومپانياسىمەن دە جۇرگىزىلۋدە. دارحان قۋاندىق ۇلى الەۋمەتتىك جەلىدە بالالار كونتەنتى تۋرالى ايتقاندا تىيىم سالۋ, جاۋىپ تاستاۋ سىندى ادىستەرمەن ماسەلەنى شەشۋ مۇمكىن ەمەستىگىن, ونىڭ ورنىنا سان مەن ساپانى دۇرىستاۋ, بالالاردىڭ نازارىن جاقسى باعىتقا بۇرۋ, پايدالى كونتەنتتەردى كوبەيتۋ سىندى باعىتتا ەڭبەكتەنۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.
جيىن بارىسىندا مەديا زەرتتەۋشى مولديار ەرگەبەك, «بۇۇ ايەلدەر» ۇيىمى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى دينارا قۇسايىن, ءماجىلىس دەپۋتاتى گاۋحار تاناشەۆا سىندى بىرقاتار قوناقتار ءسوز الىپ, كوتەرىلىپ وتىرعان تاقىرىپ اياسىندا كەلەلى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار جيىندى قورىتىندىلاي كەلە ەلىمىزدە بالا قۇقىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قوعامدىق ۇيىمداردى, مەملەكەتتىك ورگانداردى, باق-تى وسى باعىتقا جۇمىلدىرۋ ماقساتىنداعى ورتاق ۇسىنىمدى بەكىتتى. وندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ «بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ» ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الۋ, مەمورگاندار, حالىقارالىق ۇيىمدار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر جانە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىنىڭ بالالارعا قاتىستى قۇقىققا قايشى جاعدايلاردى جاريالاۋ كونتەكستىندە جۇرتشىلىق مەديا-ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا كۇش بىرىكتىرۋ ماسەلەسى قامتىلدى. سونىمەن قاتار باق-تىڭ بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋداعى ىقپالىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, وسى باعىتتا سەمينار, ترەنينگتەر ۇيىمداستىرۋ, جۋرناليستەر ءۇشىن بالالارعا قاتىستى فاكتىلەردى جاريا ەتۋگە قاتىستى حالىقارالىق قۇجاتتار ەرەجەلەرى مەن قالىپتاسقان تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن نۇسقاۋلىق ازىرلەۋ, مەديا-كەڭىستىكتە بالا قۇقىن قورعاۋعا باعىتتالعان گرانتتار قاراستىرۋ دا ۇسىنىمعا ەنگىزىلدى. وسى باعىتتى تەلەارنالار سەريالدارى شەڭبەرىندەگى تاقىرىپتىق جەلىلەردە قامتۋ, اقپارات قۇرالدارىندا ارنايى ايدارلار, بولىمدەر اشا وتىرىپ, ماقالا, سيۋجەت, دەرەكتى فيلم, بەينەروليكتى كوبەيتۋ, باق-تاعى مەديا-ەتيكا جونىندەگى تۇراقتى كوميسسيا قۇرۋ دا اتالعان قۇجاتتا كورىنىس تاپتى.