الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن رەتتەيتىن ءاميان. قازىر قانداي جاعداي بولسىن, قارجىعا كەلىپ تىرەلەدى. باسقانى قايدام, بىزدەگى نارىق حالىقتى وسىعان كوندىكتىردى. كونبەسىڭە شاراڭ قايسى, جەكە شوتتارىڭ كوگەندەۋلى, بانك كارتاڭ بۇعاتتاۋلى, شەكارا اسۋىڭ شەكتەۋلى. سازارعان سوت ورىنداۋشى بوزارعان بورىشكەردىڭ بويىنا قان جۇرمەستەي قىلىپ «كۇرەتامىرىن» بۋىپ تاستاعان. بىزدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ كۇيىپ تۇرعان تۇسى وسى.
حوش, سونىمەن اينالامىزعا قاراساق, قارىزعا بەلشەدەن باتپاعانى, نەسيەنىڭ كەرمەك ءدامىن تاتپاعانى از. ايتەۋىر بۇل – ناقتى مىسال كەلتىرۋدى تالاپ ەتپەيتىن جايت. قارىزىن قايتارا الماي, بورىشىن وتەي الماي جۇرگەندەردى بۇرىن دا ەستيتىن ەدىك. ايتكەنمەن كەيىنگى 10 جىلدىڭ كولەمىندە ءتىپتى كوبەيىپ كەتتى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قارىزدارىن قايتارا الماي قالعانداردىڭ قاتارى پاندەميادان كەيىن ارتقان. ويتكەنى كوپتەگەن ادامنىڭ جۇمىسى توقتاپ, ايلىق-جالاقىسى كەشىكتىرىلگەن. سونىڭ سالدارىنان قارىز-نەسيەلەر (سول كەزدە شەگەرىلگەنىمەن) ءوسىمى ۇلعايىپ, تولەۋگە قاۋقارى جەتپەگەندەر «قارا تىزىمگە» ىلىككەن. قارىز بەرۋشى (بانك) جاي عانا «قارا تىزىمگە» ەنگىزىپ قويىپ قاراپ تۇرسىن با, ودان كەيىنگى بورىشكەردىڭ تاعدىرىن جەكە سوت ورىنداۋشىلار مەن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ قۇزىرىنا تاپسىرادى. بۇدان كەيىنگى جاعداي جۇرتقا ەتەنە تانىس. ولار قارىز بەرگەن بانكتىڭ اتىن ايتادى دا, «قارىزىڭدى بۇگىن قايتارماساڭ, ءبىتتى...» دەپ قارا اسپاندى توندىرەدى.
كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى زاڭعا سايكەس ۇلتتىق بانك كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ قىزمەتىن باقىلايدى دەلىنگەن. زاڭنىڭ ەرەجەلەرىنە ساي كوللەكتورلىق اگەنتتىك – ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ (بانكتەر) نەمەسە ميكروقارجى ۇيىمدارىنىڭ (مقۇ) قارىزدارى بويىنشا بەرەشەكتى وندىرەتىن ۇيىم. كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ تىزىمىمەن ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا «رۇقساتتار مەن حابارلامالاردىڭ ءتىزىلىمى» بولىمىندە تانىسۋعا بولادى. جانە وندا كوللەكتورلىق اگەنتتىكتىڭ ناقتى قانداي فۋنكتسياسى بارى كورسەتىلگەن.
قازىر نوتاريۋس, كوللەكتورلىق اگەنتتىك, جەكە سوت ورىنداۋشى ۇشتىگىنىڭ زاڭدى قۇزىرەتى تىم ارتىپ كەتتى دەپ زار يلەپ جۇرگەندەر كوپ. مۇنى قالاي دا جاڭا سايلانعان پارلامەنت مۇشەلەرى مەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قايتا ءبىر قاداعالاپ, زاڭدى حالىق مۇددەسىنە ساي بەيىمدەۋى قاجەت. ويتكەنى قازىر نە كوپ جەكە سوت ورىنداۋشى كوپ, بىرىنەن قۇتىلساڭ, ەكىنشىسى شىعادى الدىڭنان. «قايدا بارساڭ, قورقىتتىڭ كورىنىڭ» كەبى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازىر ەلىمىزدە 260 مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشى بولسا, ال جەكە سوت ورىنداۋشىنىڭ سانى – 2 169.
سونىمەن بۇل دەرەكتەرگە ءارى قاراي كوز جۇگىرتسەك, ەلىمىزدە قالتاسىنا توسقاۋىل قويىلىپ, قاڭتارىلىپ تۇرعانداردىڭ ۇشى-قيىرى جوق. ماسەلەن, شەكتەۋ قويىلعان نوتاريالدىق ىستەرى – 4 371 212, تىيىم سالىنعان تىركەۋ ىستەرى – 73 307, ەل شەكاراسىنان شىعۋعا شەكتەۋ قويىلعاندار سانى – 901 779, دۇنيە-مۇلكىنە شەكتەۋ قويىلعاندار – 646 107, شەكتەۋ قويىلعان جەكە شوتتار بويىنشا – 33 148 220. بۇل سان-تسيفردى ايتقاندا, ءتىل سۇرىنبەۋى مۇمكىن ەمەس. قاراپ تۇرساق, شەكتەۋ مەن تىيىمنىڭ شىرماۋىنا ىلىككەندەر شاش ەتەكتەن. ال ەندى بۇل كورسەتكىشتەگى جاعدايلارعا مىسال كەلتىرىپ, دايەكتەپ جاتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس, ەگەر ونداي ادامداردى ىزدەۋ كەرەك بولسا, الىسقا بارماي-اق ءدال قاسىمىزدان تاباتىنىمىز انىق. الايدا ءبىزدى تولعاندىرعان الماتىلىق جەكە كاسىپكەر راحات قۇسمان دەگەن جىگىتتىڭ باسىنان وتكەن وقيعا بولىپ وتىر. بۇل دا ءبىر قيلى پارادوكس.
«جەكە كاسىپكەرلەردىڭ شوتىنا شەكتەۋ ءجيى قويىلادى. سونىڭ ءبىرى ءوزىم. جەكە شارۋاشىلىققا قاتىستى مەملەكەتكە تولەۋ كەرەك سالىقتان 1 تەڭگە قالدىق قالىپ قويسا دا شوتتارىمىز بۇعاتتالىپ قالادى. كاسىپ بولعان سوڭ نەسيە الاسىڭ, كەيدە كەشىكتىرىپ تولەيسىڭ, تاعى دا شەكتەۋ. ماسەلەن, پاندەميا كەزىندە شارۋامىز شاتقاياقتاپ, كاسىبىمىز ءبىراز تۇرالاپ قالدى. 2021 جىلى جۇمىسىمىزدى قايتا جانداندىرىپ, قارىزداردان قۇتىلدىق. شەكتەۋلەردىڭ شىدەرىنەن بوساتىلدىق. ءسويتىپ, بىلتىر قاتار ەلىندە وتكەن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنا وتباسىممەن بارىپ, تاماشالاپ قايتۋعا بەل بۋدىق. ءبىر جاعىنان ەل كورىپ, جەر كورىپ دەمالىپ قايتساق دەگەن وي ەدى. بارىپ-قايتۋعا ۇشاققا بيلەت الىپ جانە بارا جاتقان جاعىمىزدىڭ دا كەيبىر ءتيىستى جەرلەرىنە الدىن الا تولەم جاساپ قويعان ەدىك. ءسويتىپ, شامادانىمىزدى اسىنىپ اۋەجايعا بارىپ, ەندى ۇشقالى تۇرعانىمىزدا ءبىر-اق بىلدىك, مەنىڭ بۇرىنعى قارىزدارىم بويىنشا قويىلعان شەكتەۋلەردىڭ ىشىندە شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالىنعان شەكتەۋ الىنباعان ەكەن. ياعني مەندە بىردە-ءبىر قارىز جوق, ال شەكتەۋلەردى دۇرىس الماعان جەكە سوت ورىنداۋشىنىڭ سالعىرتتىعى بۇل. وعان حابارلاسىپ شەكتەۋدى الدىرعانشا, ۇشاق كۇتىپ تۇرا ما, اڭىرىپ اۋەجايدا سان سوعىپ قالدىق. قانشاما اقشا ايدالاداعى قاتار ەلىنەن قايتپاي قالدى, كوبىسى كۇيىپ كەتتى», دەيدى ول.
«مال اشۋى – جان اشۋى» عوي, راحاڭ باسىندا ءبىراز بۋىرقانعاننان تۇك شىقپاعانىن ايتىپ, بۇل جايت باسقالارعا دا ساباق بولسا دەيدى. بىزدە بۇل وقيعادان كەيىن شەتەلگە شىعاردان كۇن بۇرىن, شەكتەۋلەردەن تازا ەكەنىڭىزگە كوز جەتكىزىپ العان ءجون ەكەنىن تۇسىندىك.
قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە «ارەست شەشەمىز, 25 مىڭ تەڭگە» دەگەن جارناما كوپ. شەكتەۋدى شەشكىشتەردىڭ كوبى بورىشكەرلەردىڭ اقشاسىن قاقشىپ الىپ قانا قويماي, العىس-باتاسىن الادى ەكەن. ويتكەنى بورىشكەرلەر جوعارىدا ايتقان «ۇشتىكتەن» ابدەن كورەسىنى كورگەن, وزىنە تيەسىلى ايلىق-جالاقىسىن الا الماي ساندالىپ كەلسە, ونى ينتەرنەتتەگى بىرەۋ 25 مىڭ تەڭگەگە شەشىپ بەرسە, نەگە بارىن بەرمەسىن؟ قىسقاسى, بۇل جاقتا دا سول قايناعان جابايى بازار. ولاردان زاڭدى ليتسەنزياسىن تالاپ ەتىپ جاتقان ەشكىم جوق, اركىمنىڭ جەكە شارۋاسى شەشىلسە بولعانى. ال بۇل قانشالىق زاڭدى جۇمىس, مۇنى رەتتەيتىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ نە ويلاعانى بار؟ بۇل سالىقتان اينالىپ ءوتىپ جۇرگەن دەلدالدارعا قولايلى ورىنعا اينالعان جوق پا؟ بۇل بىلىقتارعا نەگە مونيتورينگ جۇرگىزىلمەيدى, شەتى مەن شەگى جوق شەكتەۋلەرگە كىم تەكتەۋ جۇرگىزەدى؟
ءبىزدى وسىناۋ تولعاندىرعان ساۋالدارىمىزعا بايلانىستى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە حابارلاسىپ كورگەن ەدىك, اگەنتتىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى ارىز-شاعىم تۇسكەن جاعدايدا عانا تەكسەرىس جۇرگىزەتىنىن ايتادى.
«جەكە سوت ورىنداۋشىلار ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزدا ەمەس, ال كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر بىزگە قارايدى. ەگەر ونداي ءتيىستى زاڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, بورىشكەرگە ارتىق قىسىم كورسەتسە, جەكە تەلەفون ارقىلى حابارلاسسا, ساعات 20.00-دەن كەيىن مازالاسا, بورىشكەر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە شاعىمدانا الادى. ونداي جاعدايدا كوللەكتورلىق اگەنتتىك ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى نەمەسە زاڭدى ليتسەنزياسىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. كەز كەلگەن ارىز-شاعىم 15 كۇن ىشىندە قارالادى. بورىشكەرلەردىڭ تاعى ءبىر ەسكەرەتىن نارسەسى – اۋديو, بەينەدالەلدەردى ءوزى جيناعانى ءجون. ەگەر ءوز قۇقىعىن ءوزى قورعاعىسى كەلسە», دەيدى اگەنتتىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتكەرى ازامات كەنجە.
دەمەك كوللەكتورلىق اگەنتتىك دەگەن قۇدايدان كەيىن تۇرعان قۇدىرەت ەمەس ەكەن. ء«يتتىڭ يەسى بولسا, ءبورىنىڭ ءتاڭىرى بار» دەگەندەي, ونىڭ دا توبەسىنەن قارايتىن, كەز كەلگەن بورىشكەر بازىناسىن ايتا الاتىن مەملەكەتتىك مەكەمە بار.
قالاي بولعاندا شەكتەۋ مەن تىيىم دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا قايشى, كەز كەلگەن ادامنىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن اۋەلى ءاميانى اشىق تۇرۋى كەرەك ەمەس پە؟