شارۋانى نە الاڭداتادى؟

قاراعاندى اگرارلارىنىڭ كوك­تەمگى ەگىس جۇمىستارى كەڭى­نەن ءسوز بولعان اگروكەڭەستە الداعى جوسپارلار عانا ەمەس, شارۋالاردىڭ شاۋجايى­نا جارماسقان پروبلەما­لا­رى دا تالقىعا ءتۇستى. قۇ­زىر­لى مينيسترلىك تاراپىنان دالاداعى ديقاندارعا كە­دەرگى كەل­تىرمەس ءۇشىن ءتيىستى جۇ­مىس­تار ىسكە اسقان. اۋىل شار­ۋا­شىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ءابىلحايىر تامابەك قازىرگى ۋاقىتتا شارۋالارعا بەرىلەتىن ارزان­دا­تىلعان جانار-جاعار­ماي­­دا ەشبىر كەدەرگى جوق ەكەنىن ايتتى. ۆيتسە-مينيستر وسى كۇنى ماسەلە تۇقىمدا دەيدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەلىمىز استىق تۇقىمىنا كەلگەندە شە­تەل­دىك تاۋەلدىلىكتەن ءالى تولىق ارىل­ما­عان.

– بيىل كوزدەگەن ۇدەدەن شىعۋ ءۇشىن 413 مىڭ توننا جانار-جاعارماي ءبولىندى. بۇل – قازىر دە وزەكتى ماسەلە. سوندىقتان ەڭبەككەرلەرگە كە­دەرگى بولماس ءۇشىن جانار-جاعارمايدى اقپان ايىنان باستاپ جونەلتىلۋىنە قول جەت­كىز­دىك. ءالى دە كۇندەلىكتى قادا­عالاپ وتىرمىز. رەسپۋب­لي­كا بويىنشا ەگىستىك قۇرىلىمى 23,4 ملن گەكتار كولەمىندە قا­لىپتاستى. ەندىگى ماسەلە – تۇ­قىم شارۋاشىلىعى. استىق تۇقىمىنان وزگە تۇقىم بويىن­شا شەتەلگە تاۋەلدىلىك باي­قا­لادى. سول سەبەپتى 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇقىم شار­ۋاشىلىعىنىڭ كە­شەندى جوس­پارى ازىرلەنىپ, مەم­لە­كەت­تىك ورگاندارعا جولداندى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.

تۇقىم تازالايتىن تەحنيكانى جاڭارتۋ ءۇشىن 167 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ جاتقانىن دا جەتكىزدى. شارۋالار تەحنيكاسىنا 80 پايىز كولەمىندە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا كوتە­رىلۋدە. كاسىبىن جاڭا اشقان جاندارعا جەر ۇلەستىرۋ ماسە­لە­سى بويىنشا مينيسترلىك تاراپىنان جەردى ءبولۋ بو­يىنشا كونكۋرس وتكىزۋ ەرەجەسى قايتا قارالعانىن اتادى.

ال قاراعاندى ايماعىندا ءداندى داقىلدار القابى 2022 جىلعى دەڭگەيدەن 25,7 مىڭ گەك­تارعا ۇلعايىپ, 957 مىڭ گەكتار القاپقا ءدان ءسىڭىرۋ كوز­دەلسە, كارتوپ القابى شارۋا­شى­لىقتاردا 12 033 گەكتار, كوكونىس القابى 1 710 گەكتار اۋماقتى الادى.

– اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ءتۇسىمىنىڭ ارتۋى, تۇقىم ساپاسىمەن تىعىز بايلانىستى. كوكتەمگى ەگىسكە قاجەتتى قۇيىلعان 106,5 مىڭ توننا ءداندى داقىلدار تۇقىمىنىڭ, 95%-ى – 101 مىڭ تونناسى جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم. بۇل كولەم, ساپاسى جاعىنان وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 10 مىڭ تونناعا ارتىق. سونىمەن قاتار 42 مىڭ توننا كارتوپ تۇقىمى قۇيىلدى. بۇل تۇقىم قاجەتتىلىكتى تولىعىمەن جابادى, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قارماسى باسشىسى اسقار ساناۋباروۆ.

باسقارما باسشىسىنىڭ ما­لىم­دەۋىنشە, ەليتالىق تۇقىم شارۋاشىلىقتارىندا تۇ­قىمدى جاڭارتۋعا نەگىز بار. اتاپ ايتقاندا, سورت جاڭارتۋ ءۇشىن 4 مىڭ 410 توننا جوعارى ءونىمدى ءداندى داقىلدار, 480 توننا مايلى داقىلدار, 1 280 توننا جوعارى ءونىمدى كارتوپ تۇقىمدارى بار ەكەن وڭىردە.

– سەبىلەتىن تۇقىمداردىڭ ساپاسى – ەرەكشە نازاردا. بۇگىندە تۇقىم ساپاسىن انىق­تاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جا­ت­ىر. بيىل تولىق تەكسەرۋگە 96 مىڭ توننا تۇقىم, جوس­پار­لانعان كولەمنىڭ 90,3%-ى تاپسىرىلدى. ونىڭ 87,5 مىڭ تونناسى تەكسەرىلدى. سو­نىڭ ىشىندە 99,9%-ى – كون­­ديتسيالى بولسا, 77,2%-ى – ءبى­رىن­شى كلاستى, 12,4%-ى – ەكىنشى كلاستى جانە 10,5%-ى – ءۇشىنشى كلاستى تۇقىم, – دەيدى باس­قار­ما باسشىسى. وڭىردە ءدان ءسىڭىرۋ ما­مىردىڭ العاشقى ون­كۇن­دى­گىن­دە باستالادى.

ارقا اگرارلارىنىڭ قولىن بايلاعان ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. شارۋاسى شاشەتەكتەن شارۋاگەردىڭ شاعىمى دا ءبىر­شاما.

– بىلتىرعى ساۋىرمەن سا­لىس­­تىرعاندا باعا مايلى دا­قىل­دارعا دا, ءداندى داقىل­دار­عا دا تۋرا ەكى ەسەگە ءتۇسىپ كەتتى. نە سەبۋ كەرەك جانە قانداي داقىل پايدالى ەكەنىن ناقتى تاپ باسۋ قيىنداپ تۇر. بۇگىندە ءبىز ءۇشىن ەڭ باستى مىندەت – بارلىق شىعىندى ازايتۋ. ال فەرمەر شىعىندارىنىڭ ەداۋىر بولىگىن تەحنيكا, جا­لاقى, تىڭايتقىشتار جانە وسىمدىكتەردى قورعاۋ يەلەنەدى. سول سەبەپتى كوكونىس, كارتوپ قويمالارىن سالۋعا بەرىلەتىن بۇرىنعى سۋبسيديا نورمالارىن قايتارۋدى سۇرايمىز. سونىمەن قاتار لوگيستيكا ماسەلەسى شە­شىل­سە, – دەيدى وساكاروۆ اۋدانى «نايدوروۆسكوە» جشس ديرەكتورى پاۆەل لۋششاك.

مال شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىسقان قاۋىمنىڭ تۇيت­كىلدەرى دە بارشىلىق. قارا­عان­دى وبلىسىنىڭ اگرو­ونەر­­كاسىپتىك كەشەن سۋبەك­تى­لەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ قاۋىمداستىعى زاڭ قىزمەتىنىڭ باسشىسى بالعات جۇمكين مال ءونىمىن الۋدىڭ وزىندىك قۇنى كۇرت وسكەنىن ايتادى. ال سويتە تۇرا, ساتۋداعى باعا سول قالپى, وزگەرىسسىز. وسى ورايدا ول مال ازىعىن دايىنداۋدا شىعىندى تومەندەتەتىن سۋبسيديا نورمالارىن قايتا قاراۋدى ۇسىنادى.

– مال ءونىمىن الۋدىڭ وزىندىك قۇنى بىردەن ءوسىپ كەتتى. ەسەسىنە ونى ساتۋداعى باعا وزگەرىسسىز قالىپ تۇر. سوندىقتان دا مال شار­ۋاشىلىعىنىڭ پايداسى تومەندەيدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مال ازىعىن دايىنداۋ كەزىندە جۇم­سا­لا­تىن شىعىندى تومەن­دە­تەتىن سۋبسيديا نور­ما­لا­رىن قايتا قاراستىرۋدى ۇسى­نا­مىز. سونىمەن قاتار مال شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديا بەرۋ تارتىبىندەگى تالاپتىڭ ءبىرى – شارۋاشىلىقتىڭ ەسەپتىك ءنو­مىرىنىڭ بولۋى. ول ءۇشىن فەرمەرلەردىڭ قورا-قوپسىسىنا تەحنيكالىق قۇجاتتارى قاجەت. ونى زاڭداستىرۋ ءۇشىن ۋاقىت بەرۋدى سۇراپ وتىرمىز, – دەيدى بالعات جۇمكين.

بۇدان بولەك اگرارشىلارعا قان­داي مەملەكەتتىك قولداۋ كورسە­تىلەتىنى تۋرالى قارجى ينستي­تۋتتارى دا ماعلۇمات بەردى.

قاراعاندى وبلىسى