حح عاسىر باسىندا قازاق ازاماتتارى رەسەيدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا, جەرگىلىكتى گيمنازيا ءھام سەميناريالاردا, ولكەلىك اسكەري رەالدىق ۋچيليششەلەر مەن كادەت كورپۋستارىندا, ودان قالدى «عاليا» ء(ۇفا), «راسۋليا» (ترويتسكى), «حۇساينيا» (ورىنبور) سياقتى زاماناۋي مەدرەسەدە ءبىلىم الىپ, قازان توڭكەرىسى بۇرق ەتكەن بۇلعاق جىلدارى پايدا بولعان اپالاس-توپەلەستە جەكە ەل بولۋدىڭ قامىن ويلادى, وسى جولدا باستارىن بايگىگە تىكتى. ءتىرى قالعاندارى كەڭەس زامانىندا ءبىلىم-عىلىم جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى.
وسى ورايدا, مىنا ءبىر دەرەككە نازار اۋدارساق. جوعارىداعى ازاماتتاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك ومىرباياندىق جازبالارىندا «اۋىل مولداسىنان وقىعان» دەگەن ءبىر سويلەم جۇرەدى.
مىسالى, ۇلكەن اعارتۋشى ىبىراي التىنسارين العاشقى ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشىپ, سونىڭ ارقاسىندا 1850 جىلى ورىنبورداعى قازاق-ورىس مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى. ۇلى اباي شە, ول دا اۋىل مولداسىنان ساۋات اشىپ, كەيىن سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە وقىعانى ايتىلادى. باياناۋىلدىق عۇلاما اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ تە كاماراددين بيجومارت ۇلى دەگەن اۋىل مولداسىنان ساباق العان. بۇعان دالەل ماشەكەڭ «ەرەيمەنتاۋ ساپارى» اتتى جىرىندا: «سۇراساڭ رۋىمدى سۇيىندىكپىن, بولاتتان اعىپ تۇسكەن قۇرىشتاي-اق, بالاسى قۇلبولدىنىڭ ناعىز تەكپىن, ۇستازىم كامار مولدا ساباق العام» دەگەن جولدار بار. سول سياقتى ۇلكەن ءىلىم يەسى شاكەرىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ءومىربايانىندا اباي اعاسىنىڭ نۇسقاۋىمەن بەس جاسىنان باستاپ, جەتى جاسىنا دەيىن ەكى جىل ۇزبەي اۋىل مولداسىنان وقىعانى تۋرالى دەرەك بار.
اتاقتى اقىن عۇمار قاراش تا اۋىل مولداسىنان حات تانىپ, ودان كەيىن جالپاقتال مەدرەسەسىندە ءبىلىمىن جالعاستىرسا, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى, دۋما دەپۋتاتى, زاڭگەر احمەت ءبىرىمجانوۆ تا اۋىل مولداسىنىڭ تۇلەگى كورىنەدى. ۇلت ۇستازى سانالىپ جۇرگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىربايانىندا «1882-1884 جىلدارى اۋىل مولداسىنان وقىعان» دەيتىن ەلەۋسىز سويلەم تۇر. ال ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحاندى اكەسى توعىز جاسىندا قارقارالىعا اپارىپ, جەرگىلىكتى مولدانىڭ وقۋىنا بەرسە, ماعجان جۇماباي ۇلى اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشىپ, ودان كەيىن بەس جىل قىزىلجارداعى بەگيشەۆ مەدرەسەسىندە ءبىلىمىن جالعاستىرعان.
مىرجاقىپ دۋلات ۇلى دا وسى جولمەن جۇرگەن. جاقاڭنىڭ ءومىر-تاريحىن زەرتتەۋشى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, بالا مىرجاقىپ اۋىل مولداسىنان حات تانىپ, ەكى جىل وقىعاننان كەيىن 1897-1902 جىلدارى ورىسشا وقىتاتىن مۇقان مۇعالىمنەن ءدارىس الادى, دەيدى. قازاقتىڭ قۇلاگەر اقىنى ءىلياس جانسۇگىروۆ تە اۋەلى ءوز اكەسىنەن قارا تانىپ, ودان كەيىن قاراعاش دەگەن جەردەگى اۋىل مولداسىنىڭ الدىن كورگەن. ودان كەيىن الماتىداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرسقا اتتانعان. ال ءبىر جاسقا تولماي جاتىپ اكەسىنەن, التى جاسىندا شەشەسىنەن ايرىلعان قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى وكىلى بەيىمبەت مايلين دا اۋىل مولداسىنان وقىپ ساۋات اشسا, دارىندى اقىن ءسابيت دونەنتاەۆ تا قاسىمقاجى ەرتىسباەۆ دەگەن اۋىل مولداسىنان ءبىلىم العان ەكەن.
كۇنباتىس الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى دا اعاسى داۋلەتۇمبەتتىڭ ىقپالىمەن اۋىل مولداسىنان حات تانىسا, ەكىنشى الاششىل تۇلعا جانشا دوسمۇحامەدوۆ بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەبىنە بارماي تۇرىپ, اۋەلى اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشىپتى.
قازاقتىڭ مىقتى اقىنداردىڭ ءبىرى – سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ تا العاشىندا مۇقان, ءابدىراحمان, تورتاي دەيتىن اۋىل مولدالارىنان وقىسا, تانىمال عالىم قانىش ساتباەۆ پەن الكەي مارعۇلان دا وسى جولدان وتكەن. اتاقتى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى بارمۇحامەد دەگەن اۋىل مولداسىنان ءۇش جىل وقىعان. سول سياقتى الاششىل تۇلعا ءماننان تۇرعىنباەۆتىڭ ءومىربايانىندا, سەمەيگە وقۋ ىزدەپ كەلگەن جاس كاماليدەن حازىرەتتەن ساۋات اشىپ, ءارى قاراي مەدرەسەدە التى جىل وقىعانى تۋرالى دەرەك بار.
مۇنداي دەرەك سولتۇستىك تۋمالارى ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دە ءومىرباياندارىندا جازۋلى تۇر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى دا العاشىندا اۋىل مولداسىنان وقىپ, ارابشا حات تانىپتى. ءتىپتى زاڭعار تۇلعا مۇحتار اۋەزوۆ اۋەلى ءوز اتاسىنان ەسكىشە ساۋات اشىپ, 1908 جىلى سەمەيدەگى كاماراددين حازىرەت مەدرەسەسىندە وقىپ, ودان كەيىن بارىپ ورىس مەكتەبىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا اۋىسادى. ايتا بەرسەك كوپ.
ءبىر قىزىعى, وتكەن عاسىر باسىندا قازاق وقىعاندارىن العاشقى بولىپ ۇشتاپ, ۇلكەن جولعا باعىتتاعان اۋىل مولدالارىنىڭ بىرەن-سارانى بولماسا كوبىنىڭ اتى-ءجونى بەلگىسىز. ءبىر تاڭدانارلىعى, مۇنداي مولدالار كۇللى قازاق دالاسىنىڭ قاي بۇرىشىندا دا بولعان. ولار شاكىرتتەرىنە ەۋروپالىق ءبىلىم بەرە الماعان شىعار, بىراق حالقىمىزدىڭ بايىرعى عاسىرلار بويى شىڭدالعان كەرەمەت داستۇرلىك جۇيەسىن وقىتىپ, قازاقى تانىمنىڭ تەرەڭ قاينارىنان سۋسىنداتىپ, سوڭىندا قۇراننىڭ قاراسىن تانىتقان. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتامىزدىڭ تراكتاتتارىندا ايتىلعانداي, اۋىل مولدالارى شاكىرتتەرىنە اۋەلى ءبىلىم ەمەس, تاربيە ياعني ادامگەرشىلىكتىڭ تەرەڭ ءتالىمىن سىڭىرگەن.
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ۇمبەتحان سارسەنبين: «سول كەزدەگى اۋىل مولدالارى ۇلتتىڭ تاريحى مەن ادەبيەتى, جىراۋلار پوەزياسى, ءتىپتى حيميا مەن استرونومياعا دەيىن وقىتقان. ولار الاش زيالىلارىنىڭ قالىپتاسۋىنا, مادەني اعارتۋشىلىق جۇمىستىڭ جۇرۋىنە ىقپال ەتىپ, قازاق قوعامىنا قاستاندىقپەن جۇرگىزىلگەن يدەولوگياعا قارسى تۇردى» دەپ جازىپتى. بۇل وتە اقيقات پىكىر.
ەكىنشىدەن, اۋىل مولدالارى قازاق قوعامىنداعى ءومىر ءسۇرۋدىڭ بۇلجىماس تەتىگى بالالاردىڭ بولاشاعىن اڭداپ, سۇرىپتاۋ جۇرگىزىپ وتىرعان. ناقتىراق ايتقاندا, اۋىل مولداسى الدىندا وتىرعان 20-30 بالانىڭ قايسىسى بىلىمگە بەيىم, قايسىسى مالساق, قايسىسى ونەرلى, قايسىسى ۇعىمتال, قايسىسى بويكۇيەز... ءبارىن انىقتاپ اۋىل اقساقالىنا نەمەسە ەلاعاسى تۇلعاعا «مىنا بالانىڭ ىنتاسى زور وقىتۋ كەرەك, انا بالانى مال باقتىرعان دۇرىس, انا قارا ۇل قولونەرگە بەيىم ۇستا بولسىن...» دەگەندەي, جەتكىنشەكتەردىڭ بولاشاق الەۋمەتتىك مارتەبەسىن بەلگىلەيتىن.
اۋىل بايلارى ءبىر-ءبىر اۋىل مولداسىن ۇستاعان. ونىڭ بارلىق شىعىنىن وزدەرى كوتەرگەن. ورىس عالىمى ا.ي.لەۆشين «قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قازاق ورداسى مەن دالالارىنىڭ سيپاتتاماسى» اتتى ەڭبەگىندە: «...قۇراندى ارابشا ۇعاتىن قىرعىز ۇلكەن اقىل يەسى بولىپ سانالادى. ءوز تىلىندە جانە تاتار تىلىندە وقىپ, جازا الاتىن ءار قىرعىز كەمەڭگەر دەپ ەسەپتەلەدى. حاندار, سۇلتاندار, بيلەر ءوز جاندارىنا ساۋاتتى ءىس جۇرگىزۋشى, اۋدارماشى رەتىندە مولدالار ۇستايدى» دەپ بەكەر جازعان جوق.
وتكەن عاسىرلاردا ءاۋ باسىندا رەسەيلىك, كەيىنگى كەڭەستىك وتارلاۋشىلار بولسىن ەڭ الدىمەن قازاق اراسىنداعى «اۋىل مولداسىن» جويۋعا كۇش سالدى. ويتكەنى ولار بۇل ينستيتۋت كوزگە اسا شالىنا بەرمەيتىن قاراپايىم كورىنگەنىمەن, ۇلتتىڭ ۇستىنىن ۇستاپ تۇرعان كەرەمەت مەكتەپ ەكەنىن, وسى قۇرىلىمدى بۇزسا ەتنوس بىرلىگى ىدىرايتىنىن جاقسى ءبىلدى. مىسالى, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن رەسەي بارلاۋشىسى پ.ي.رىچكوۆ 1887 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «يستوريا ورەنبۋرگسكايا» اتتى ەڭبەگىندە: ء«ار رۋ وزدەرىنىڭ اقساقالدارى مەن داۋلەتتى ادامدارىن قۇرمەتتەيدى. بۇل ادامدارعا اقىل-كەڭەس بەرىپ, مۇسىلمانشىلىق قاعيداتتارىن ۇيرەتەتىن ارنايى ادامدارى (اۋىل مولداسى) بار. قايسىبىر ىسكە رۋ باسىلارى وسى كىسىلەر ماقۇلداعان كەزدە عانا جۇمىلادى...» دەيدى.
كەڭەس وكىمەتى ەڭ اۋەلى دىنگە, سونىڭ ىشىندە اۋىل مولدالارىنا قارسى كۇرەستى. وسى ماقساتتا 1919 جىلى «رەۆوليۋتسيا ي تسەركوۆ» جۋرنالىن جانە 1922 جىلى «بەزبوجنيك» گازەتىن شىعاردى. وسى گازەت قوعامدىق تىلشىلەردىڭ سيەزىن وتكىزىپ, 1929 جىلى «جاۋىنگەر قۇدايسىزدار وداعىن» قۇردى. اتالعان وداقتى ۇلتى ەۆرەي ە.م.ياروسلاۆسكي باسقاردى. مۇنداي قۇرىلىم قازاقستاندا دا پايدا بولدى.
جاۋىنگەر قۇدايسىزدار ۇيىمىنا مۇشە بولۋ جاعىنان قازاقتار وداق كولەمىندە ۋكراينداردان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا يە بولدى. ناتيجەسىندە, قازاق قوعامىندا اۋىل مولداسىنىڭ مەكتەبى جويىلدى. كەڭەس بيلىگى ورناعان جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا 465 ءدىني ۇيىم مەن مەشىت جابىلسا, 1920 جىلى ورتالىق ازيادا قىزمەت ەتكەن 25-30 مىڭ مەشىتتەن 1941 جىلى 1 مىڭى عانا قالعان ەكەن. بارلىق مەدرەسەلەر جويىلىپ, 47 مىڭ ءدىني تۇلعالاردان 2 مىڭنان ازى ءتىرى قالدى.
كەشىكپەي 1937-1938 جىلدارى جۇرگىزىلگەن قۋعىن-سۇرگىن ەڭ الدىمەن اۋىل مولداسىن قىرىنا الدى. ويتكەنى ولار بۇلاردىڭ كوزىن جويماي قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحاني قاينارىن بىتەي الماس ەدى. ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, قانداي دا ءبىر قوعامدىق جۇيەنى الەۋمەتتىك تۇرعىدان شايقالتپاي ۇستاپ تۇراتىن جانە جۇزدەگەن عاسىر بويى شىڭدالعان مىزعىماس رۋحاني-مادەني ۇستىندارى بولادى. سونىڭ ءبىرى – اۋىل مولداسى ينستيتۋتى. وتارلاۋشىلار وسى جۇيەنى جويۋ ارقىلى حالىقتى رۋحاني ۇستىنىنان ايىردى. ءبىز سول وتارلاۋدىڭ سانامىزعا سىڭگەن دەرتىنەن ءالى كۇنگە دەيىن ارىلا الماي كەلەمىز.