بيزنەس ءبىلىمدى قامقورلىعىنا الا ما؟

شەتەل تاجىريبەسىندەگى وزىق ۇلگىنى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ جايى كەيىنگى جىلدارى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جوعارى ساپالى ءبىلىم مەن زاماناۋي ينفراقۇرىلىمداردى نىعايتۋدى كوزدەي وتىرىپ, ءوز جولداۋىندا «جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى ەنداۋمەنت-قورلار ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكوجۇيەسىن دامىتۋداعى نەگىزگى بۋىنىنا اينالۋى ءتيىس. ماقساتتى كاپيتالدىڭ مۇنداي قورلارى الەمدەگى وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە عىلىمدى جانە يننوۆاتسيالىق قارجىلاندىرۋدىڭ وزەگى سانالادى» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.

وسى ورايدا وتاندىق ءبىلىم نارىعىنا قام­قورشىلار قاراجاتىن تارتۋ ماسە­لە­سىن كۇن تارتىبىنە قويعان عىلىم جانە­ جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى وتكەن جىل­دان بەرگى ارالىقتا ماسەلەنى جان-جاقتى قاراستىرىپ كەلەدى. ەنداۋمەنت-قور­لار­دىڭ رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا­سىندا مينيستر ساياسات نۇربەك سالاداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسىنىس ايتىپ, ينستيتۋتسيونالدىق ينۆەستورلاردى تارتۋ, قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ مەن باسقارۋ, سونداي-اق سالىقتىق ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋعا ءمان بەرگەن بولاتىن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەنداۋمەنت-قور مودەلى ەكى جىل بۇرىن ەنگىزىلگەن. ەنداۋمەنت-قورلار ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن ۇزاق مەرزىمگە قولداۋعا كەپىل بولا الادى. سوندىقتان اقش, سينگاپۋر جانە رەسەي سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىم مەن يننوۆاتسيالاردى تۇراقتى قارجىلاندىراتىن «نىسانالى كاپيتال قورلارى تۋرالى» جەكە زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ ۇسىنىلعان. پرەزيدەنتتىڭ تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋعا جانە عىلىمي ازىرلەمەلەرگە باعىتتالعان سالىقتىق جەڭىلدىكتەر جونىندەگى تاپسىرماسى شەڭبەرىندە ولاردى ەنداۋمەنت-قورلارعا سالىمدارعا جانە نىسانالى كاپيتالدى باسقارۋدان تۇسەتىن كىرىستەرگە تارتۋ دا ماڭىزدى. وسى ورايدا ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ جارعىلىق ماقساتتارىنا عانا باعىتتالاتىن تابىستارعا مينيسترلىك ناقتى ۇسىنىستار پاكەتىن دايىندادى. مىسال رەتىندە Nazarbayev University-ءنىڭ, رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكالىق مەكتەپتىڭ ەنداۋمەنت-قورىن كەلتىرۋگە بولادى. وسى ورايدا «قازاقستان حالقىنا» قورىمەن بىرىگىپ, ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ زاڭنامالىق, حالىقارالىق تاجىريبەسى ساراپشىلارمەن زەرتتەلىپ جاتىر.

جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ پرەزيدەنتى, «تۇران» ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ رەكتورى راحمان الشانوۆ ەلىمىزدە ەنداۋمەنت-قورلاردى دامىتۋدىڭ العىشارتى بار ەكەنىن العا تارتتى.

– قازىرگى كەزدە Nazarbayev University, «نارحوزداعى» ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ كاپيتالى قوماقتى بولعانىمەن, ەلىمىزدەگى بيزنەستىڭ جاعدايى وزگە ۋنيۆەرسيتەتتەردى قولداۋعا كەلمەيدى. ال ءىرى بيزنەس قۇرى­لىم­­دارىن بۇل جۇيەگە تارتۋ ءۇشىن ونىڭ مەنەدجمەنتى جاسالۋعا ءتيىس. بۇعان دەيىن پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ 1 پا­­يى­زىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىري­بە­­لىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا اۋدارۋ­ ماسەلەسى زاڭمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. الاي­دا­ ونىڭ ناتيجەسىن ءبىردى-ەكىلى جوعارى وقۋ ورنى­ كورگەنىمەن, ناقتى جەمىسىن بەردى دەپ ايتۋ­ قيىن, – دەيدى راحمان الشانوۆ.

ەندىگى كەزەكتە تۇلەكتەرمەن, وڭىر­لەر­دەگى­ كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىز­دى­لىعىن اتاپ وتكەن ر.الشانوۆ سونىمەن قاتار شەتەل تاجىريبەسىندەگى تۇلەكتەرگە حات جولداۋ ءۇردىسىنىڭ دە قور جيناۋعا از دا بولسا ىقپالى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇلەكتەرى كەم دەگەندە 50-100, ءتىپتى ميلليون دوللار اۋداراتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. وسى ورايدا «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ەنداۋمەنت تاجىريبەسى جايىندا ءسوز قوزعاي وتىرىپ, ەندى-ەندى عانا اياعىنان تۇرا باستاعان تۇلەكتەرىنىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىندىعىن جەتكىزگەن راحمان الشانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاس مامانداردى ەڭبەك نارىعىنا قانات قاقتىرعان وقۋ ورنى ءۇشىن ولاردىڭ ءار سالادا كاسىبي مامان رەتىندە دامىعانى ماڭىزدى. ال ولاردىڭ بولاشاعى ۋنيۆەرسيتەتتە العان ءبىلىمىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. سوندىقتان ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ دامۋى ءوز ىسىندە ناتيجەگە, تابىسقا جەتكەن تۇلەكتەردىڭ جەتىستىگىنە بايلانىستى. ازىرگە قورعا تۇسكەن قاراجات شاعىن زەرتحانالار مەن اۋديتوريالار اشۋعا جۇمسالۋدا. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى نەگىزگى ەنداۋمەنت-قورلار قىزمەتىنە مەملەكەتتىڭ ءوزى قولداۋ كورسەتىپ وتىر. وسى ورايدا وڭىرلەردەگى ءىرى كومپانيالاردىڭ قامقورشىلار قورى­نا ۇلەس قوسۋىن قاداعالاۋ, كاسىبي ينۆەس­تي­تسيالىق مەنەدجەرلەردى تارتۋ, ەنداۋمەنت-قور­لاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى جۇمىستار جۇيەلەنۋى قاجەت.

ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ مەن اياسىن كە­ڭەي­تۋدە ەل ايماقتارىنداعى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ دامۋىنا كۇش سالۋ – ۋاقىت تالا­بى.­

– وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىن دامىتۋ ءۇشىن يندۋستريا, ونەركاسىپ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تۇرعىسىنان ماڭىزدى, ءوڭىردى دامىتۋدىڭ وزىندىك درايۆەرى سانالاتىن بىرقاتار وقۋ ورنىنا ۇلتتىق مارتەبە بەرۋ قاجەت. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە, پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىن كۇشەيتۋگە جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتسە, ەكىنشىدەن, ۇلتتىق وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا جەرگىلىكتى تالاپكەرلەرگە باسەكەگە قابىلەتتى ءبىلىم بەرىلىپ, زاماناۋي جاعدايلار جاسالاتىن بولادى. وسى ورايدا سولتۇستىك امەريكا مەن باتىس ەۋروپانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىن نەگىزگە الۋ ماڭىزدى. ەنداۋمەنت-قورلار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عىلىمى مەن يننوۆاتسيالارىن, ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا ىقپال ەتەدى. مىسالى, مايكل جانە سيۋزان دەلل قورى (مايكل دەلل – تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى) كەيىنگى جىلدارى وستين قالاسىنداعى تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنە 135 ميلليون دوللاردان استام قاراجات بولسە, ونىڭ 10 ميلليون دوللارى تەك دەلل اتىنداعى ينفورماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ عيماراتىن سالۋعا ارنالعان. گارۆارد, يەل, ستەنفورد جانە پرينستون سياقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ارقايسىسىنداعى ەنداۋمەنت-قورلاردىڭ قورجىنى 30 ميلليارد دوللاردان اسسا, ديۋك ۋنيۆەرسيتەتىندە 12 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, مالايزيا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى جوعارى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى مەن عىلىمدى ينتەگراتسيالاۋدىڭ ۇقساس جۇيەلەرىن قۇرعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ال وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇرانىس بيزنەستىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى ەسەبىنەن تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەردى زەرتتەۋگە جانە وندىرىسكە ەنگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساي وتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى, – دەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ.

قازىرگى كەزدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن, جوعارى وقۋ ورىندارىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدان تىس قامقورشىلار كاپيتالىن جيناقتاۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن شەتەلمەن قاتار, ەلىمىزدەگى ءبىردى-ەكىلى جۇمىس ىستەپ جاتقان ەنداۋمەنت-قورلار تاجىريبەسىنەن دە كورۋگە بولادى. مىسالى, كەيىنگى 5 جىلدا Nazarbayev University ستارتاپتاردى قولداۋ باعدارلامالارى 160-تان استام جوبانى ۇسىنىپ, 1 ملن دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تارتقان. نارىقتا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ يننوۆاتسيالىق كلاستەرىندە تۇلەكتەرى قۇرعان جاڭا كومپانيالار پايدا بولىپ جداتىر. مىسالى, روبوتتار مەن عىلىمدى قاجەتسىنەتىن كۇردەلى ات-ونىمدەرىن جاساۋ بويىنشا «Cleverest Technologies», اۋىل وقۋشىلارىنا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ بويىنشا «Hello all», مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ادامدار جۇمىس ىستەيتىن «Kunde» الەۋمەتتىك كافەسىن اتاۋعا بولادى.

ال «نارحوزدىڭ» ەنداۋمەنت-قورىنا كەيىنگى ون جىلدا 40 ملن دوللار شاماسىنا ينۆەستيتسيا سالىنعان. بۇل قاراجات شەتەلدىك ساراپشىلاردى شاقىرۋمەن قاتار, ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەنديالارىنا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرۋگە ىقپال ەتىپ وتىر.

2016 قۇرىلعان م.نارىكباەۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەنداۋمەنت قورى 2020 جىلدان باستاپ ينۆەستيتسيالىق تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قارجىسىن اكتسيالارعا, وبليگاتسيالارعا سالا باستاعان. قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسى 2025 جىلعا قاراي 30 مىڭ دوللارعا جەتەدى دەپ بولجانىپ وتىر. سونىمەن قاتار 2017 جىلى تۇلەكتەرى قۇرعان «Fizmat Endowment Fund» قوعامدىق قورى ينۆەستيتسيالىق تابىسىن مۇعالىمدەردى قارجىلاي قولداۋعا جانە وقۋشىلارعا ستيپەنديا تاعايىنداپ, زەرتحانا, عيمارات قۇرىلىستارى مەن حالىقارالىق باعدارلامالاردى وقۋ بارىسىنا ەنگىزۋگە جۇمسالىپ كەلەدى. بۇگىندە فيزيكا-ماتەما­تي­كا مەكتەبى تۇلەكتەرىنىڭ جەتىستىكتەرى رەس­پۋبليكادان تىس الەمدىك دەڭگەيدەگى ورنىن ايشىقتاپ تۇر. ال مۇنداعى ءبىلىم ساپا­سىنا تالاپ كۇشتى دەگەنمەن, زاماناۋي ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى وقۋ­شىلارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىنى ءسوزسىز.

ەنداۋمەنتتەر الەمدە ءبىلىم بەرۋمەن قاتار مەديتسينا, مادەنيەت, سپورت, الەۋمەتتىك قىزمەت سالالارىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ, مۇگەدەكتەردى قولداۋ ماقساتىندا دا قۇرىلىپ جاتىر. ازىرگە ەلىمىزدەگى ەنداۋمەنت-قورلار نەگىزىنەن ءبىلىم بەرۋ سەگمەنتىندە شوعىرلانعان دەسەك تە, ونىڭ دامۋ كەلەشەگىنە قاتىستى ماسەلەلەر تەرەڭ زەردەلەۋدى, ەلىمىزدەگى ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار قىزمەتىن رەتتەۋگە بايلانىستى زاڭنامالىق قۇجاتتاردى جەتىلدىرۋگە, سونداي-اق وتاندىق بيزنەس سالاسىن دامىتۋمەن بايلانىستى بىرقاتار فاكتوردى قامتيدى.