تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەننەن بەرى ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتى مەن وزەكتىلىگى كۇن ساناپ ارتۋدا. بۇل اۋقىمدى سالانى زاماناۋي تالاپتار بيىگىنەن زەردەلەۋگە سونى سەرپىن بەرگەن تۇلعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريحي كوزقاراسىن: «وتكەندەردىڭ قادىرىن ءبىلۋ, ولاردىڭ ارمان-مۇددەلەرىن جالعاستىرۋ – ادامگەرشىلىك پارىز عانا ەمەس, قوعامدىق دامۋدىڭ, ىلگەرى باسۋدىڭ نەگىزگى العىشارتتارىنىڭ ءبىرى», «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق», دەگەن وي تۇجىرىمدارىنان بايقاۋ قيىن ەمەس. تاۋەلسىزدىك مەملەكەتكە, ازاماتتارعا عانا ەمەس تاريحقا دا قاجەت ەكەنىن تەرەڭىنەن تولعانعان ەلباسى ونى ەكى باعىتپەن جۇزەگە اسىردى.
ءبىرىنشى باعىت – تاريح ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ ىلگەرىلەي دامۋىنا قاجەتتى العىشارتتار مەن قاجەتتىلىكتەردى وتەۋى. بۇل ورايدا پرەزيدەنتىمىزدىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن تاريحي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى رەفورمالاندى, جاڭا بۋىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى جازىلدى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ورتالىقتارى اشىلدى. زارۋلىگى وتكىر ماماندىقتار بويىنشا مامان دايارلاۋ قولعا الىندى. قىسقاسى, اتقارىلعان ىستەردى ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا شىعار, قولىنا قالام ۇستاعان كوزىقاراقتى جانداردىڭ ءبارى تاريحشى بولۋعا شاق قالدى. مۇنىڭ جاقسى دا, جامان دا جاقتارى بار ەكەنىنە كوزىمىز جەتۋدە. اتىن شىعارۋدىڭ وڭاي جولىن تاڭداعاندارعا ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر بارشىلىق.
ەلباسى دا بىردە بىلاي دەگەن ەدى: «تاريحتىڭ تاعىلىمى بىرەۋ-اق: ول ەشقانداي تاعىلىم بەرمەيدى دەيتىن تۇجىرىمعا مەن ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىن. تاريحتى جەڭىل-جەلپى اڭىز سوزدەردىڭ جيىنتىعى دەپ قارايتىن ادامدار شىنىندا دا تاريحتان تاعىلىم الا المايدى». تۇپتەپ كەلگەندە, قازىرگى قازاقستاندا تاريحي ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا ايتارلىقتاي بوگەسىن قالعان جوق. ەكىنشى باعىت – ۇلتتىق تاريحتى جازۋعا ەلباسىنىڭ قوسقان وزىندىك ۇلەسى. مۇنىڭ ءوزى بىرنەشە سالاعا جىكتەلىپ جاتىر. الدىمەن اۋىزعا الارىمىز – تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ قۇيرىق-قاناتىنداي دەرەكتىك-اقپاراتتىق بازانىڭ بايىعانى. جيناقتالعان مول قازىنانى ساقتايتىن, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەتىن جاڭا قۇرىلىمدار – ارحەوگرافيا مەن دەرەكتانۋدىڭ ۇلتتىق ورتالىعى, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ءارحيۆى شاڭىراق كوتەردى. دەرەكتىك قوردى تولتىرۋدا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ورنى الابوتەن. 2004 جىلعى 13 قاڭتاردا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «2004-2006 جىلدارعا ارنالعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتiك باعدارلاماسى تۋرالى» جارلىققا قول قويۋىن قازاقستان تاريحىنداعى جۇلدىزدى ساتتەردiڭ بiرi رەتiندە ۇعىنعانىمىز ءجون.
«مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى 2006 جىلى اياقتالماي, 2012 جىلعا دەيىن جالعاستى. بارىسىندا الەمدىك اقىل-ويدىڭ جاۋھارلارىن, ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ باعا جەتپەس جادىگەرلەرىن, بابالارىمىزدىڭ تالانتى مەن قولىنان شىققان اسىل قازىنالاردىڭ باسىن قوسقان, سىرىن اشقان جۇزدەگەن توم كىتاپتار جارىق كوردى, بۇعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن نەمەسە بەيمالىم قۇجاتتار, دەرەكتەر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى – تۇركياداعى, قىتايداعى, موڭعولياداعى, جاپونياداعى, ەگيپەتتەگى, اقش-تاعى, باتىس ەۋروپاداعى كىتاپحانا, مۇراعات, مۇراجاي قورلارىنان تابىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەندى. V عاسىردان استام تاريحى بار قازاق مەملەكەتىنىڭ شەجىرەسىندە بۇرىن-سوڭدى مۇنداي اۋقىمدى, ناتيجەلى, ماقساتتى رۋحاني-پراكتيكالىق جانە عىلىمي-تانىمدىق ىزدەنىس ورىن الماعانى كۇمانسىز اقيقات. جالپىۇلتتىق جوبادان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى تىس قالعان جوق. «تاريح – ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىناسى», «قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى», «يستوريا كازاحستانا ۆ پرويزۆەدەنياح انتيچنىح اۆتوروۆ», «يستوريا كازاحستانا ۆ زاپادنىح يستوچنيكاح ءحىى-حح ۆۆ», «يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح XVI-XX ۆۆ» اتاۋىمەن ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىزدەنىسىمەن 2004-2011 جىلدارى تۇزىلگەن ۇزىن-ىرعاسى 47 كىتاپ ۇلتتىق تاريحنامامىزعا قوسىلعان سۇبەلى ۇلەس ەكەنى ءسوزسىز.
«مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسار ماقتانىشى. ەلباسىمىز اتاپ وتكەندەي, يۋنەسكو تاراپىنان دا بۇل دۇنيەدە سيرەك كەزدەسەتىن جوبا, باسقا ەلدەرگە دە ونەگە بولاتىن قۇجات دەپ بەلگىلەندى. بولاشاق تاريحشىلار ونىڭ تاجىريبەسى مەن تاعىلىمىن ىجداھاتتىلىقپەن زەردەلەيتىنىنە كامىل سەنەمىز. وتان تاريحىنىڭ ماڭدايىن اشقان پرەزيدەنتتىك كەلەسى ۇلەسكە قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ (1997), ۇلتتىق تاريح (1998) جىلدار بەلگىلەۋىن, اشارشىلىقتىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋىن (2012), ابىلايدىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋدى (2013), يۋنەسكو كالەندارىنا تۇركىستاننىڭ 1500, تارازدىڭ 2000 جىلدىعىن, ابايدىڭ, م.اۋەزوۆتىڭ, ق.ساتباەۆتىڭ, ءا.مارعۇلاننىڭ, ءا.قاستەەۆتىڭ, قۇرمانعازىنىڭ مەرەيتويلارىن ەنگىزۋىن جاتقىزامىز. وسىلاردىڭ ارقايسىسى عىلىمي اقيقاتتى قالپىنا كەلتىرۋگە, «اقتاڭداقتاردى» جويۋعا شىلبىر ۇستاتاتىن دەرەكتەردى تابۋعا جەتەلەدى. ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ بارى مەن جوعىن تۇگەندەۋگە سالعان پرەزيدەنتتىك ولجانىڭ سۇبەلىسى – قالامىنان تۋعان كىتاپتارى, باياندامالارى مەن سوزدەرى, ماقالالارى مەن سۇحباتتارى.
ەلباسىمىزدىڭ وتان تاريحىن, تاعىلىمى مەن ماڭىزىن تەرەڭ بىلەتىنى, جوقتاۋشىسى دا بولا الاتىنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن كوزگە ءتۇستى. وعان 1991 جىلعى 17 جەلتوقساندا جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بەس جىلدىعىنا ارنالعان ميتينگىدە سويلەگەن ءسوزى – بۇلتارتپاس ايعاق. سول جولى ءسوزىن تاريحتان باستاعانى استە كەزدەيسوقتىق ەمەس. «تاريحتىڭ ويلى-قىرلى بەلەستەرىندە حالىقتىڭ جۇرەگىندە ساقتالىپ, جادىندا جاتتالىپ قالاتىن, قوعامدىق دامۋعا ايرىقشا اسەر ەتىپ, ۇلتتىق سانا-سەزىمگە قوزعاۋ سالاتىن اسا ماڭىزدى وقيعالار بولادى. قازاق حالقى ءۇشىن سونداي اسۋلاردىڭ ءبىرى – 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى», – دەدى ول. بۇدان كەيىن 1986-1991 جىلدار ارالىعىنىڭ تاريحى تالداندى: «سول ءبىر ىزعارلى كۇندەر مەن تۇندەردە تالايدىڭ وبالىنا قالعان ورتالىق قازىر ءبىرجولاتا كۇيرەۋگە اينالدى, بارلىق جەردە ۇلتتىق سانا-سەزىم ويانىپ, ەگەمەندىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋلارى بىرىنەن سوڭ, ءبىرى كوتەرىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قازاقستاندا دا كوپتەگەن يگىلىكتى ءىس اتقارىلدى: قازاق حالقى, قازاقستاندىقتار بۇكىل ەل بولىپ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن سايلادى, ءوز بيلىگىمىز ءوز قولىمىزعا ءتيدى, ءوز بايلىعىمىزعا ءوزىمىز يە بولۋعا اينالدىق, ءتىلىمىز, ءدىنىمىز, ادەت-عۇرپىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز قايتا ورالدى, ارىس ازاماتتارىمىز اقتالدى, ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ەسىل ەرلەردىڭ, ەل بيلەگەن ازاماتتاردىڭ ەسىمى بۇرىنعىداي قاستەرلەنە باستادى». قىسقا دا نۇسقا ءسوز «تاريح كوشى ۇزاق» ەكەنىن العا تارتۋمەن, ونىڭ ساباقتارى جاستار ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن تالداۋمەن اياقتالدى. «جاستار, – دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, – سىزدەردىڭ باقىتتى بولاشاقتارىڭىزعا سەنەمىن. ءوزىمىزدى ءوزىمىز سىيلايتىن بولساق, جات جانىنان تۇڭىلەدى. الدىمىزدا ءالى تالاي قيىن-قيىن اسۋلار, سىن ساعاتتار تۇر. وسى قىسىلتاياڭ كەزدە, حالىقتىڭ بىرلىگى وتە قاجەت. سوندا عانا ءوز مۇددەمىزگە جەتە الاتىنىمىزعا سەنەمىن».
تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى كۇنىندەگى تاريح جايلى تولعانىس كەيىندە ارناسى كەڭ دارياعا اينالدى. ەندەشە, ۇلتتىق تاريحتىڭ كەز كەلگەن ءداۋىرى مەن ايتۋلى وقيعالارىنا قاتىستى ەلباسى تۇجىرىمدارى بايتاق زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن تاقىرىپ. سوندىقتان ءبىز ايرىقشا ماڭىزى بار بىرەر ماسەلەگە عانا توقتالعاندى ءجون كوردىك. الدىمەن ايتارىمىز – ن.نازارباەۆ تاريحتىڭ وبەكتيۆتى دە, سۋبەكتيۆتى دە زاڭى بارىن قۋاتتايدى. ادامزات وركەنيەتىن حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ تاريحي ارەناعا كەلۋىنىڭ, ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ جانە ودان كەتۋىنىڭ ۇزدىكسىز قۇبىلىسى رەتىندە قابىلداۋىمەن قاتار ءتۇپجاراتۋشىنىڭ دا شەكسىز دارحاندىعىن جوققا شىعارمايدى. «قۇداي قازاققا قىرىن قاراماعان: پەيىلىنە ساي ەتىپ ۇلان-عايىر جەر بەرگەن, استى-ءۇستىن تولتىرىپ كەڭ بەرگەن, اق كوڭىل, ادال ەل بەرگەن, جانى ءۇشىن مالىن, ارى ءۇشىن جانىن ساداقا ەتەتىن ەر بەرگەن», «قۇداي قازاقتى شىدامىنان اجىراتپاسىن», دەگەن ويتۇيىندەرى ۇلتتىق تاريحىمىزعا دا, الەمدىك تاريحقا دا جاڭاشا كوز جۇگىرتۋگە تىكەلەي قاتىسى بار.
تاريحتى ءتۇزۋ زاڭىنداعى تابيعات پەن ءتۇپجاراتۋشىنىڭ بيىك ميسسياسىن ايقىنداعاننان كەيىن حالىقتىڭ, تۇلعالاردىڭ جاسامپاز ارەكەتى مەن يدەيالارىنداعى جالعاستىق پەن ساباقتاستىقتى تاريح زاڭى بيىگىنە كوتەردى. حالىق پەن تۇلعانىڭ تاريح ۇدەرىسىندەگى ورنى جانە ىقپالى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ بار-جوعىمەن انىقتالاتىنىن دايەكتەۋى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەرتتەۋگە كەڭ ءورىس اشاتىن قاعيدات. بۇل ورايدا دا تاريح زاڭىنىڭ وبەكتيۆتى ءارى سۋبەكتيۆتى قاسيەتتەرىن تەڭ ۇستاۋ كەرەكتىگى بىلايشا سومدالعان: «تاۋەلسىزدىكتىڭ قايتا ورالعانى – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلىق ازاتتىق كۇرەسىنىڭ زاڭدى وتەۋى. جاراتقان يەنىڭ جاساعان ادىلدىگى. اتا-بابالارىمىزدىڭ وسىنشاما بايتاق جەردى اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ قالعانىنىڭ ارقاسى». ەلباسى ەڭبەكتەرىن زەردەلەي وقي وتىرىپ, قازاقستان تاريحى مەن وركەنيەتىن الەمدىك ۇدەرىستەردىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە باعالايتىنىن, بىراق ول تاريحتاعى ۇلتتىق مازمۇن مەن ەرەكشەلىكتەردى اشۋعا بوگەت بولماۋعا تيىستىگىن قاپەردەن شىعارماعانىن كورەمىز. پرەزيدەنتتىك وسىناۋ پايىمنىڭ جاڭاشىلدىعى – ادامزات قوعامى دامۋىنا ۇلەس قوسپايتىن حالىق پەن ەل جوق ەكەنىن تاريح زاڭىنا اينالدىرعانىندا جانە ول عىلىمنىڭ مۇددەسىن عانا قورعاپ قويمايدى, قازاقستان ءتارىزدى جاس مەملەكەتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق ازاتتىعىن نىعايتۋعا دا سەپتەسەدى.
ادامزات قوعامىنىڭ ىلگەرىلەۋ زاڭىنا ۇستانىمىن بىلدىرگەن ن. نازارباەۆ ونىڭ سان الۋان قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ بىردە-بىرەۋىنە ءابسوليۋتتى باسىمدىق بەرمەيدى. تاريح تاعدىرىن بىردە ەكونوميكالىق فاكتور, كەلەسىدە ساياسي كوشباسشىنىڭ كورەگەندىگى, كەيبىر داۋىرلەردە ەل ءىشىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ىنتىماعى, باسەكەگە قابىلەتتى حالقى, عىلىمى مەن ءبىلىمى شەشەتىنىن ۇزدىكسىز ايتىپ كەلەدى. قازىرگى قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى مەن تابىستى ەلگە اينالۋىنىڭ باستاۋى ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ كوپۆەكتورلى سيپاتىندا. ال وسى ساياساتتى انىقتاۋشى ەلباسى بىلاي دەيدى: «جاي عانا ساياسي تاۋەلسىزدىك پەن كۇشتى مەملەكەت اراسىن زور قاشىقتىق ءبولىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن اقيقات شىندىققا اينالدىرۋ, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق, اسكەري, اقپاراتتىق ولشەمدەردى اقيقات شىندىققا اينالدىرۋ. بۇگىنگى مەملەكەتتىڭ اكسيوماسى وسىنداي». پرەزيدەنتتىك اكسيومانى ۇلت تاريحىن زەرتتەگەندە كەڭىنەن قولداناتىن مەزگىل جەتتى. ويتكەنى, تاريحتى تانۋدىڭ باستى زاڭىنا مەنشىك ءتۇرىن, وندىرگىش كۇشتەردى اينالدىرعاندا شىققان كەڭەستىك بيىگىمىز بەلگىلى عوي. «تاريحتىڭ سونشاما باي, سان قىرلى بولىپ كەلەتىنى سياقتى, تانىمنىڭ جولى دا سان تاراۋ», دەيدى ن.نازارباەۆ. دەمەك, ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەيتىن, عالىمدار مەن زيالىلارعا ارتىلاتىن مىندەت جۇگى جەڭىل ەمەس.
تاريحشىلارىمىز قارا قىلدى قاق جارعان تۋرا بيدەي اقيقات بيىگىنەن كورىنۋگە ءتيىس. قازىرگى ۋاقىتتا قاتپارى قالىڭ دەرەكتەردى يگەرمەستەن ء«وزىم بىلەمگە» سالىنعان كەيبىر زەرتتەۋشىلەر الەۋمەتتىك قاقتىعىستارعا, پەسسيميزمگە, تانىمدىق اداسۋعا ۇرىندىراتىن ەڭبەكسىماقتارىن جاريالاپ جاتقانى قۇپيا ەمەس. عىلىمي-اتاق-دارەجەنى, سول ارقىلى لاۋازىمدى قىزمەتتى سۇعاناقتىق (پلاگيات) جولمەن العان ارىپتەستەرىمىز ارامىزدا ءجۇر. جۇزدەگەن كىتاپتار, مىڭداعان ماقالالار الدەقاشان ايتىلعان ويلاردى قايتالاپ, تاريحتىڭ تارتىمدىلىعىن جويدى. وسىنىڭ ءبارى ۇلتتىق تاريح عىلىمىنا قويىلعان پرەزيدەنتتىك تالاپ پەن ولشەمنىڭ ۇدەسىنەن شىقپاعاننىڭ كورىنىسى. تاريح ولشەمى بويىنشا, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت – قاس-قاعىم عانا ءسات. ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدا, وقىتۋ مەن ۇلىقتاۋدا بىتكەنىنەن بىتپەگەن ءىس كوپ.
ەلباسىمىز سوزىمەن ايتساق, «تاريحتىڭ ۇلى ۇستاز ەكەنى راس, دەگەنمەن, ماڭگى-باقي ونىڭ اياسىندا قالىپ قويۋعا بولمايدى». ول ءاربىر قازاقستاندىقتى جاسامپاز ارەكەتكە جۇمىلدىراتىن, وپتيميستىك قۋاتتى قۇلشىنىس تۋعىزاتىن ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتىڭ, يننوۆاتسيا مەن سەنىمنىڭ كوزىنە اينالعانى ابزال. جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان وسىلاي تۋادى.
حانگەلدى ءابجانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
الماتى.