«قارا شال»

بەلگىلى كومپوزيتور التىنبەك قورازباەۆتىڭ «قارا شال» تەرمەسىن تىڭداعاندا كىسى جانى تۇرشىكپەۋى مۇمكىن ەمەس. قازىر ەلىمىزدە نە كوپ؟ قارتتار ءۇيى جەتىپ ارتىلادى. جۇماقتى اناسىنىڭ تابانىنىڭ استىندا دەپ تۇسىنگەن قازاق اكەسىن حانداي قۇرمەتتەيتىن. وكىنىشكە قاراي, قازىر قاريانى قارتتار ۇيىنە وتكىزە سالۋ تۇك تە قيىن ەمەس. بەزبۇيرەكتىك ۇستەمدىك قۇرسا, وعان نە ءۋاج ايتاسىڭ؟

مۋزىكانتتار ايتاتىن «سوزدەن بۇرىن مۋزىكا پايدا بولعان» دەگەن دولبار بار. ودان بولەك چايكوۆسكيدىڭ: ء«سوز جەتپەگەن جەرگە مۋزىكا جەتەدى» دەگەن ءپالساپاسى دا جۇرەككە قونا كەتەدى. كەيدە سول راس پا دەيسىڭ. «قارا شالدى» تىڭداساڭ بويىڭدى ۇسىك شالعانداي كۇيگە تۇسەتىنىڭ انىق. راس, ءسوز ايتىلماي تۇرىپ-اق دومبىرانىڭ ۇنىنەن تەرەڭ تراگەديا قۇلاقتان كىرىپ, جانىڭدى استاڭ-كەستەڭ ەتەدى. سول ءبىر مۇڭلى ءۇن ماتىنمەن استاسقاندا, ساباقتاسقاندا جانىڭدى قويارعا جەر تاپپايتىنىڭ تاعى انىق.

«اكەڭ دە وسى جەردە ولەر ەندى,

ءتاڭىردىڭ جازۋىنا كونەر ەندى.

و, جالعان, ساعىندىم عوي تىم بولماسا,

الىپ كەپ ءبىر يىسكەتشى نەمەرەمدى».

ءدال وسى شۋماق كوكىرەگىڭدى قارس ايىراتىنى ءسوزسىز. «بالام – بالىم, بالامنىڭ بالاسى – جانىم» دەگەن ءسوزدىڭ تۇپكى ءمانىن قاريانىڭ مونولوگىنەن تولىققاندى تۇسىنە تۇسەسىڭ. راسىندا دا قارتتار ۇيىندە قايعىدان قارا جامىلعان اقساقال ءۇشىن نەمەرەسىن ءبىر يىسكەگەننەن اسقان باقىت جوق شىعار.

ادام قارتايعاندا قايتادان بالاعا اينالادى. قامكوڭىل قارتتى قۋانتۋدىڭ ورنىنا مۇڭايتا بەرە­تى­نىمىزگە جول بولسىن. بىرەر جىل بۇرىن قارتتار ۇيىنە باس سۇققانبىز. ءجۇزىن تەرەڭىنەن شيمايلاعان ءاجىم ىزدەرىنەن تاعدىر تارتقان مەحنات پەن زار ايقىن اڭ­عارىلىپ تۇرعان قاريا سوندا: «اۋىلىما ءبىر اپار­شى, بالام. سودان سوڭ وسىندا قايتا كەلىپ ولۋگە دايىنمىن», دەگەن...

التىنبەك قورازباەۆتىڭ «قارا شالى» قارتتار ءۇيىن مەكەندەگەن اقساقالداردىڭ بۇكىل قايعىسى مەن قاسىرەتىن, مۇڭىن جەتكىزىپ تۇرعانى داۋسىز. ۇلتتىق قاسىرەتتى دومبىرادان ارتىق جەتكىزەتىن اسپاپ بار ما, شىركىن؟ تەرمەنىڭ تابيعاتىن اشا تۇسكەن قاسيەتتى اسپاپ ءۇنى – ادام جانىنىڭ ەمشىسى.

«قاۋساعان قاسىرەتتى قارا شالمىن,

بۇل كۇندە قارا شالمەن ساناسار كىم؟

جانىمدى جەگىدەي جەپ قارتتار ءۇيى,

كۇن سايىن قۋات كەمىپ الاساردىم.

ونشا تار ەمەس ەدى-اۋ پاتەرىڭ دە,

وسىندا تاستاپ كەتتىڭ اكەلدىڭ دە.

سىناپتاي سىرتىن بەرسە تۋعان بالاڭ,

تىرىدەي ولگەنى عوي اكەنىڭ دە.

كوپ بولدى-اۋ ديدارىڭدى كورمەگەلى,

كوپ بولدى-اۋ شەشەڭدى دە جەرلەگەلى.

بالام دەپ كوز جۇمعانشا جىلاپ جاتتى,

جانىما قاتتى باتتى كەلمەگەنىڭ».

ادام جانىن­داعى ساعىنىشتى, وكىنىشتى بۇدان ارتىق قالاي ايتىپ جەتكىزەسىڭ؟

«قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە قارتتار ءۇيى كوپ ەكەنىن تەلەارنادان كورگەندە جۇرەككە ءبىر مۇڭ ارتقانداي بولدىم. ەرتەسىنە بۇرىنعى جامبىل قالاسىنداعى قارتتار ۇيىنە باردىم. قازاقتىڭ قاراكوز قاريالارى سول جەردە قاپتاپ جۇرگەنىن كورگەندە جاعامدى ۇستادىم. قاريالاردىڭ بىرىمەن تىلدەسكەندە ول بۇرىنعى لۋگوۆوي, قازىرگى تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ شاعىن اۋىلىندا تۇرعانىن, ءۇش بالاسى بار ەكەنىن ايتىپ قالدى. قىزدارىنىڭ ءبىرى اۋرۋشاڭ بولعانىن, ەندى ءبىرى تۇرمىسقا شىققانىن, ۇلى جامان جولعا ءتۇسىپ كەتكەنىن قايعىرىپ ايتتى. جارى باقيلىق بولعان سوڭ اتقامىنەرلەر جامبىلداعى قارتتار ۇيىنە ورنالاستىرعانىن مۇڭايىپ وتىرىپ جەتكىزدى.

قاريانىڭ تراگەدياسى مۇنىمەن تاۋسىلمايدى. الاتىن زەينەتاقىسىن ىشكىلىككە سالىنعان بالاسى قاجەتىنە جۇمسايدى ەكەن. بالاسىنا جۇرەگىن بەرۋگە دەيىن دايىن ەكەنىن ايتقان قاريانىڭ اڭىراپ جىلاعانى ەستەن شىقسىن با؟!» دەپتى كومپوزيتور ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە.

كومپوزيتوردىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان تولعاۋ قاي كەزدە دە ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويمايتىنى انىق. ويتكەنى قوبىز سارىندى قازاق تراگەدياسىن جەتەر جەرىنە جەتكىزگەن شىعارمانى ويلى تىڭدارمان ەشقاشان ەستەن شىعارمايتىنى ءسوزسىز.

«نەسىنە ولەمىن دەپ وكىنەمىن,

قايعىدان قارس ايىرىلعان كوكىرەگىم.

كوز جۇمسام ەلگە اپارىپ قويارسىڭدار,

سوڭعى رەت سەنەن سونى وتىنەمىن.

ءوزىڭ دەپ ءوتىپ ەدى-اۋ بار قىزىعىم,

بارادى-اۋ وتتاي جانىپ ءتان قىزۋىم.

مۇمكىن بۇل مەنىڭ سوڭعى دەمىم شىعار,

امان بول قايدا جۇرسەڭ جالعىز ۇلىم»,

دەپ تۇيىن­دەلەتىن تولعاۋدان اكە جانىنىڭ جانايقايى ەستىلەدى.

ادام جايشىلىقتا كوكەيگە قوناتىن ەستى اڭگىمەنى تىڭداۋعا ق ۇلىقسىز. اسىرەسە, جۇرت ايتىپ جۇرگەن zet ۇرپاق جەڭىل دۇنيەگە اۋەستەنىپ كەتكەنى راس. ال التىنبەكتىڭ «قارا شالىندا» قازاق تراگەدياسىنىڭ ءبىر كورىنىسى كىسى جۇرەگىن ەلجىرەتەتىندەي قالىپتا جەتكىزىلگەن. ءمانى مەن مازمۇنى تەرەڭ شىعارمادا تۇسىنگەنگە تەرەڭ مورال جاتىر. قارا سوزگە قۇلاق اسپايتىندار تولعاۋدى تىڭداي تۇسسە دەيسىڭ...

جامبىل وبلىسى