كونە زامانداردا ءبۇتىن ءبىر مەملەكەتتەردىڭ, قالالاردىڭ اتىن كىتاپحانالارى شىعاراتىن ەدى. ەجەلگى مىسىردا كورنەكتى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن پتولەمەي اۋلەتىنىڭ ەكى پاتشاسى نەگىزىن قالاپ, دۇنيەجۇزىنە ايگىلى بولعان الەكساندريا كىتاپحاناسى سونىڭ ايعاعى. ودان بەرى ءىح-ءحى عاسىرلاردا بۇحارا, سامارقاند, وتىرار قالالارىنىڭ تاريحتا ماڭگى قالۋىنىڭ سىرىن باي مادەنيەتى مەن كىتاپحانالارىنان ىزدەگەن ءجون. ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بۇل عاسىر «اقپارات ءداۋىرى» دەپ اتالىپ, ول تۇسىنىك تىكەلەي تەحنيكاعا مەڭزەلگەنىمەن, كىتاپحانا مادەنيەتى كوركەيۋ ۇستىنە كوركەيىپ, ادامزات قوعامىنداعى قادىر-قاسيەتى ءوز دەڭگەيىندە ساقتالىپ تۇر.
كىتاپحانا كوكجيەگى
ال ەندى الەم بويىنشا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اتىنداعى كىتاپحانالاردىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالايىق. پرەزيدەنتتەردىڭ مۇراعاتىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, جيناقتاۋ – الەمدىك تاجىريبەدە بار ءۇردىس. بۇل تۇرعىدا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ اتىنداعى ورتالىق كىتاپحانا مەن قورلار كوپتەگەن ەلدەردە جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, اقش, فرانتسيا, تۇركيا, ت.ب. ەلدەردە پرەزيدەنت كىتاپحانالارى اشىلعان. ەۋروپا بويىنشا تانىمال كەشەندەردىڭ ءبىرى – ىستامبۇلداعى اتاتۇرىككە ارنالعان مادەني ورتالىق. تمد اۋماعىندا رەسەي مەن ازەربايجاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرى بوريس ەلتسين مەن گەيدار اليەۆ اتىنداعى ورتالىقتار جاقسى تانىمال.
2009 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە اشىلعان ب.ەلتسين اتىنداعى پرەزيدەنتتىك كىتاپحانانىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ ەلەكتروندى كىتاپحانا قىزمەتىن اتقارۋىندا. ال اقش-تا پرەزيدەنتتىك كىتاپحانالار جەلىسى جۇمىس ىستەيدى. رۋزۆەلت, ترۋمەن, ەيزەنحاۋەر, دجونسون, كارتەر, رەيگان, كلينتون جانە وسى ەلدىڭ باسقا دا پرەزيدەنتتەرى اتىنداعى كىتاپحانالار جۇيەسىنىڭ امەريكالىق تاجىريبەسى وڭتۇستىك كورەيا مەن اۆستراليا پرەزيدەنتتىك ورتالىقتارىن ۇيىمداستىرۋ كەزىندە نەگىزگە الىنسا, بۇگىنگى تاڭدا اقش-تا مۇراعاتتار مەن قۇجاتتاما ۇلتتىق باسقارماسى (NARA) باسقاراتىن 13 پرەزيدەنتتىك كىتاپحانا حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. پرەزيدەنتتىك كىتاپحانالاردىڭ ماڭىزدىلىعى سول مەملەكەتتىڭ دامۋ, قالىپتاسۋ جولىن كورسەتە الۋىمەن, ساياسي وقيعالارعا تۇسىنىك بەرە الۋىمەن, سونداي-اق, مەملەكەتتى باسقارعان باسشىنىڭ تۇلعاسىن ايقىنداپ بەرۋىمەن ولشەنەدى.
بۇل تۇرعىدان العاندا, وسى جىلدىڭ باسىندا «نازارباەۆ ورتالىعى» كوپ فۋنكتسيالى مەملەكەتتىك مەكەمەسى جانىنان قۇرىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ كىتاپحاناسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قوعامىمىز ءۇشىن مازمۇنى ەرەك. ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ يدەيالار تاريحىنان قۇرالادى دەگەنگە سايادى. ءدال وسىندا ەلباسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى تولىق ءارى جان-جاقتى اقپاراتتار جيناقتالعان. ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى – قىزمەتتەگى پرەزيدەنتتىڭ كىتاپحاناسى بولۋىندا ءارى ەلباسىنىڭ جاسامپاز يدەيالارىنىڭ جاڭا كوكجيەكتەر مەن پەرسپەكتيۆالارعا جول اشاتىنىن ايعاقتاي الۋىندا.
فوستەردىڭ تاعى ءبىر تىڭ تۋىندىسى
ەلباسى كىتاپحاناسى ورنالاسقان «نازارباەۆ ورتالىعى» عيماراتى ەلوردامىزدىڭ بىرەگەي نىساندارىنىڭ قاتارىندا اتالادى. اعىلشىندىق ساۋلەتشى نورمان فوستەردىڭ وسىعان دەيىن ەلورداداعى «حان شاتىر», «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى» سىندى نىسانداردىڭ باس ساۋلەتشىسى بولعانىن بىلەمىز. ال, قاراشىق پىشىندە بوي كوتەرگەن ءۇشىنشى تىڭ تۋىندىسىنان ناعىز مادەني-گۋمانيتارلىق قاجەتتىلىككە ارنالعان نىساندى تانىپ الۋعا بولادى. بىلتىر تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا جاڭادان سالىنعان عيماراتتىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىمەن تانىسۋعا كەلگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ ورتالىقتا كەلەشەكتە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحى, الەمدىك ەكونوميكا مەن ساياسات جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەتىنىن, جاستار وتاندىق تاريح سالاسىندا جاڭاشا ءبىلىم الىپ, تىلدەردى ۇيرەنەتىنىن ايتقان بولاتىن.
ەلباسى سوندا: «عيمارات بيىكتى شولعان كوز جانارىنىڭ ءپىشىنى تارىزدەس. مەن نىساندى سالۋعا اتسالىسقان قۇرىلىسشىلارعا, دەمەۋشىلەرگە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگەلى كەلدىم. بۇل عيمارات مەملەكەت قاراجاتىنا ەمەس, جەكە كاسىپكەرلەردىڭ قارجىسىنا سالىندى», دەگەن ەدى. عيمارات توعىز قاباتتان تۇرادى. ال كەشەننىڭ جالپى اۋماعى 30 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق. نىساننىڭ تەحنيكالىق ەرەكشەلىگى شاتىر قۇرىلىمىندا, سونىڭ ارقاسىندا عيماراتتىڭ ديامەترى 81 مەترگە جەتەدى. مۇندا 500-گە دەيىن كەلۋشىلەردى سىيعىزا الاتىن, كوپشىلىككە ارنالعان ءارتۇرلى ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە بولادى. مىنە, سول بيىككە قاراعان كوز جانارى پىشىندەس ايدىندى عيماراتتاعى ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ مازمۇندىق قۇرىلىمى كۇنى كەشە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا تانىستىرىلدى.
وسى جەردە كوپشىلىككە ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن مىنا ءبىر مالىمەتتەردى قوسقىمىز كەلەدى. «نازارباەۆ ورتالىعى» دەپ اتالاتىن ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا ورنالاسقان سۋ جاڭا عيماراتتىڭ تۇساۋىن وتكەن جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى كەسكەن بولاتىن. تاريحتا العاش رەت شەتەلدىك ورتالىقتاردىڭ مودەلىمەن قۇرىلعان قازاقستان پرەزيدەنتتىك ورتالىعى جۇمىسىن باستايتىنىن تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مالىمدەگەن ەدى. كەشەننىڭ قۇرامىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت قورىنىڭ وزىندىك اقپاراتتىق ايماعى بولىپ ەسەپتەلەتىن مۇراجاي مەن كىتاپحانا كىرەتىنى, قور جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى ءوز جۇمىسىن جالعاستىراتىنى دا سوندا بەلگىلى بولعان.
«مۇراجاي مەن كىتاپحانا وسىعان ۇقساس مەكەمەلەردىڭ ءداستۇرلى ۇلگىسىندە جۇمىس ىستەمەيتىندىگىن اتاپ كەتكەن ءجون. مۇراجاي ءىرى اقپارات ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسقان. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋى مەن ونىڭ ۇدەرىستەرىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاريحي ءرولىن ەرەكشە تولىق اشۋ. ال ءوز كەزەگىندە, پرەزيدەنتتىك كىتاپحانا زياتكەرلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولۋى ءتيىس. كىتاپحانا قورىنىڭ جالپى كولەمى 46,5 مىڭ بىرلىكتى (كىتاپتار, بروشيۋرالار, باسقا دا قۇجاتتار), سونىڭ ىشىندە, 20 مىڭ بىرلىككە دەيىن جابىق قوردى ساقتاۋعا ەسەپتەلگەن», دەپ جازدى «قازاقستان تاريحى» پورتالى.
يدەيالار كەڭىستىگى
«نازارباەۆ ورتالىعى» عيماراتىنىڭ پرەزيدەنتتىك كىتاپحاناعا تيەسىلى ءبىرىنشى قاباتىندا «ماڭگىلىك ەل» گالەرەياسى ورنالاسقان. ونىڭ نەگىزگى يدەياسى ۇلتتىق بولمىستان اجىراماۋعا ۇندەيدى. ەلباسىنىڭ جاسامپازدىق قىزمەتىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ. قىزمەت حرونيكاسى» اتتى سەريالى كىتاپ كورمەسى باياندايدى. كورمەدە حرونيكادان تىس تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە قۇرىلۋى, قالىپتاسۋى جانە وركەندەۋىنە نەگىز بولعان ەلباسى يدەيالارىنا تولى ەڭبەكتەر قويىلعان.
ەكىنشى قابات پرەزيدەنت ەكسپوزيتسياسىمەن كوز تارتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەيالارى شارتتى تۇردە التى تاقىرىپقا توپتاستىرىلىپ, ينتەراكتيۆتى ۇستەلگە جيناقتالعان. «ءبىزدىڭ اينالامىزداعى الەم» تاقىرىبىنداعى ەكسپوزيتسيادا ادامزاتتىڭ الدىندا تۇرعان, اتاپ ايتقاندا, يادرولىق قاۋىپ-قاتەردەن ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە دەيىنگى ارالىقتاعى ىرگەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى ايتقان ەلباسى يدەيالارىنىڭ ءمان-ماڭىزى پاش ەتىلەدى. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ, سونداي-اق, ارىپتەستىك پەن ينتەگراتسياعا باراتىن جول «جۇمساق كۇش» تاقىرىبىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تابىسىنىڭ نەگىزى مەن تۇجىرىمدامالىق ۇستانىمدارى «باستاما جانە سەرىكتەستىك» تاقىرىبىندا كورسەتىلگەن. بۇل ەلدىڭ 90-شى جىلدارداعى داعدارىستان شىعۋدان باستاپ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا دەيىنگى تاريحى. ەلباسىنىڭ ساياسي ءستيلىنىڭ ەرەكشە قىرى ءومىردى جاقسى جاققا قاراي وزگەرتەتىن قۋاتتى يدەيالاردى ساناعا سىڭىرە الۋىندا دەسەك, «وزگەرىستەر قۋاتى» تاقىرىبى ءدال وسى ورايداعى ماتەريالدار مەن قۇجاتتارعا نەگىزدەلگەن. جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى, رۋحانيلىق جانە زايىرلىلىق, ۇلت دامۋىنىڭ باسقا دا باعالى قىرلارى «قازاقستان پاتريوتى» تاقىرىبىندا ورنەكتەلگەن.
ال «تاۋىپ ايتىلعان ءسوزدىڭ قۇندىلىعى» تاقىرىبى ەلباسىنىڭ بارلىق يدەيالارىن بايلانىستىراتىن بۋىن بولىپ ەسەپتەلەدى. ەكسپوزيتسيانىڭ بۇل تاقىرىبىنا پرەزيدەنتتىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرى قويىلعان. ەكسپوزيتسيانىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جان-جاقتىلىعىن جالپىعا پاش ەتۋ. ەلباسىنىڭ اقىندىعىن, كومپوزيتورلىق دارىندىلىعىن, ساۋلەتكەرلىك قاسيەتىن, دومبىرانى شەبەر تارتىپ, شاحماتتى ەرەكشە وينايتىنىن, ءان ايتۋدى سۇيەتىنىن «شىعارماشىلىق بۇرىش» جانە «وتباسىلىق البوم» تاقىرىپتارى بايقاتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كىتاپحاناسى زامان تالابىنا ساي اشىلعان جاڭا كەشەن بولىپ تابىلادى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتتىق جانە الەمدىك تاريحتاعى ەرەكشە ءرولى مەن ونىڭ تۇلعاسىنىڭ تاريحي اۋقىمدىلىعىن الەمگە پاش ەتۋ – كىتاپحانانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. كىتاپحانانىڭ قۇرىلىمى مۇراعاتتىق-مۇراجايلىق, كىتاپحانالىق جانە عىلىمي-ساراپتامالىق كەشەندەردى قامتيدى.
جاڭا تەحنولوگيالار مۇمكىندىگى
پرەزيدەنت كىتاپحاناسىنىڭ مۇراعاتتىق-مۇراجايلىق قىزمەتى ەلباسىنىڭ قىزمەتى مەن ونىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋ جانە قالىپتاسۋىنداعى تاريحي ءرولى, سونداي-اق, اۋقىمدى شىعارماشىلىق مۇراسىن كوپجاقتى زەرتتەۋ تۋرالى قۇجاتتاردى جۇيەلەۋگە جانە ونى جيناۋعا باعىتتالعان. كىتاپحانانىڭ مۇراعاتتىق قورىندا ءداستۇرلى ماتىندىك قۇجاتتار قاتارىندا بەينە, اۋديو جانە فوتوماتەريالدار بار. وسىعان بايلانىستى مۇندا ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ارنايى بولمە جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, مۇراعات قۇجاتتارىن رەستاۆراتسيالاۋ مەن كونسەرۆاتسيالاۋعا ارنالعان زاماناۋي لابوراتوريالىق كەشەندەر بار.
كىتاپحانانىڭ مۇراعاتتىق قىزمەتىنە ەندىرىلگەن «Hi-tech» تەحنولوگيانىڭ ءبىرى «بۇلتتى قور مۇراعاتى» دەپ اتالادى. مۇندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى قىزمەتىنىڭ جىلناماسى» توپتاماسى جيناقتالادى. جوبا بويىنشا شەكسىز اقپاراتپەن, سۋرەتپەن, بەينەماتەريالدارمەن, كىتاپتارمەن, قولجازبالارمەن جانە قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋ الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە ىسكە اسا بەرەدى. سونداي-اق, مۇندا قۇرىلىمدالماعان مالىمەتتەردى ساقتاۋعا دا ءمۇمكىندىك قاراستىرىلعان.
ەلباسى كىتاپحاناسىنداعى ەرەكشە جوبالاردىڭ ءبىرى «ەلباسىنىڭ ءموبيلدى كىتاپحاناسى» دەپ اتالادى. جوبا مازمۇنىمەن جانە جاڭاشىلدىعىمەن بىرەگەي بولىپ تابىلادى. مۇنداي موبيلدى كىتاپحانا الەمدەگى پرەزيدەنتتىك كىتاپحانالاردىڭ بىردە-بىرىندە جوق ەكەنىن ءجۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتتى. وندا 28 كىتاپ جيناقتالعان. ءموبيلدى كىتاپحانا پرەزيدەنت كىتاپتارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى. كەز كەلگەن وقىرمان پلانشەت, سمارتفون قولدانۋ ارقىلى ەلباسىنىڭ تۇشىمدى ەڭبەكتەرىنەن سۋسىنداي الادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇراسىن ناسيحاتتاۋ, پرەزيدەنت كىتاپحانالارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋ جۇمىستارىمەن كىتاپحانا ءبولىمى اينالىسادى. باسپا ءۇيى ەلباسى قىزمەتىن ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى كىتاپتاردى مازمۇنى مەن پوليگرافيالىق ساپاسىنىڭ تالاپتارعا سايكەستىگىن تەكسەرىپ, جان-جاقتى ءارى كوپدەڭگەيلى ساراپتامادان وتكىزەدى. پرەزيدەنت تۇلعاسىنا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا ارنالعان ەڭبەكتەردى باسىپ شىعارۋعا رەداكتسيالىق كەڭەستىڭ بەدەلدى شەشىمى مەن باسپا ءۇيى سەرياسىنىڭ اۆتورلىق بەلگىسى نەگىز بولا الادى. باسپا ءۇيى ەلباسى ن.نازارباەۆ تۋرالى كىتاپتاردىڭ ءبىرتۇتاس قورىن قۇرۋ, ەڭبەكتەردى باسىپ شىعارۋ جوسپارىن جاساۋ, ەلباسى تۋرالى بىرنەشە مارتە شىققان باسىلىمدارمەن بىرگە جاڭا عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەردەن تۇراتىن كىتاپتاردىڭ ارنايى سەرياسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا اۋقىمدى عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزەدى. بۇگىنگى تاڭدا كىتاپحانا قورىندا 20 مىڭعا جۋىق ەڭبەك جيناقتالعان.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ستراتەگيالىق باستامالارىن ەل ىشىندە جانە شەتەلدەردە ىلگەرىلەتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىن اقپاراتتىق-ساراپتامالىق تۇرعىدان تالداۋ ساراپتامالىق ورتالىققا جۇكتەلەدى. بۇل تۇرعىدا ساراپشى ماماندار ورتالىق ازيا, رەسەي, قىتاي, ەۋرووداق, اقش جانە باسقا ەلدەردەگى زەرتتەۋ ورتالىقتارىمەن, جەتەكشى ساراپشىلارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋدى كوزدەيدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسى ەلباسىنا سىيعا تارتىلعان جادىگەرلەردى جيناقتاۋمەن دە اينالىسادى. كىتاپحانانىڭ قورىندا پرەزيدەنتتىڭ جەكە كوللەكتسياسىنان 500 ەكسپونات جيناقتالعان. ولار – مەملەكەت باسشىلارى مەن ولاردىڭ رەسمي وكىلدەرىنىڭ سىيلىقتارى, ونەر بۇيىمدارى جانە پرەزيدەنتتىڭ ءوز قارجىسىنا الىنعان تاريحي جادىگەرلەر.
قورىتا ايتقاندا, پرەزيدەنت كىتاپحاناسىنا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسى سالعان يدەولوگيالىق داڭعىل جولدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ جۇكتەلىپ وتىر.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ.