الەم تانىعان تۇلعا

تاڭداۋ تورىندە

سەكسەن توعىزىنشى جىل كەڭەس وداعى تاري­حىن­ا ەڭ كۇردەلى كەزەڭنىڭ ءبىرى رەتىندە ەندى. قايتا قۇرۋ ارقىلى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتۋدى ماقسات ەتكەن گورباچەۆ ساياساتى كەڭەس قوعامىندا قوردالانعان قايشىلىقتاردى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. ساياسات ەكونوميكالىق دامۋدىڭ الدىنا ءتۇستى. تسەنزۋرا شەكتەلە باستادى. سول سەبەپتى بۇرىن توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى باعىتتالىپ جازىلعان, تىيىم سالىنعان شىعارمالار جۇزدەگەن مىڭ تيراجبەن باسىلدى. شەتەلدىك اقپارات قۇرالدارى كەڭەس وداعىنا اعىلىپ كەلە باستادى جانە ولار وزىمەن بىرگە ءسوز بوستاندىعىنىڭ باتىستىق ۇلگىسىن الا كەلدى. بۇرىن جەر اۋدارۋدا, مىرزاقاماقتا, ەندى ءبىرى تۇرمەدە وتىرعان اكادەميك ا.ساحاروۆ باستاعان دەموكرات-ديسسيدەنتتەر بوستاندىققا شىقتى. ولار ونسىز دا قىزۋى كوتەرىلىپ تۇرعان قوعامنىڭ ساياسي كورىگىن ودان ءارى قىزدىرىپ جىبەردى. ساياساتقا بەلسەنە ارالاسىپ, الدى بالامالى نەگىزدە وتكەن سايلاۋلاردا كسرو حالىق دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. جاڭا اقپارات قۇرالدارى, «ۆزگلياد» سياقتى ميلليونداعان اۋديتوريانى وزىنە باۋراعان ەركىن ويلى تەلەباعدارلامالار اشىلدى. ەكونوميكاداعى جاعداي بارعان سايىن شيەلەنىسە ءتۇستى. مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ تومەندەۋى كەڭەستىك قارجى جۇيەسىن مۇلدەم شاتقاياقتاتىپ جىبەردى. ماسكۇنەمدىك پەن الكوگوليزمگە قارسى كۇرەس ناۋقانى كەزىندە بۇرىن مەملەكەتكە ەداۋىر مولشەردە پايدا ءتۇسىرىپ وتىرعان اراق-شاراپ ءوندىرۋ سالاسى تۇرالاپ, ميلليونداعان گەكتار جۇزىمدىكتەر شابىلدى. بۇل ىشىمدىككە ابدەن بويى ۇيرەنگەن تۇرعىنداردىڭ سانسىز كوپ توبىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ, ۇلكەن الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالدى. ەكونوميكانى داعدارىستان شىعارىپ, نارىقتىق قاتىناستار ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان «كووپەراتسيا تۋرالى», «جەكەشە ەڭبەك قىزمەتى تۋرالى» زاڭدار قولدانىستاعى زاڭنامامەن قايشىلىققا ءتۇسىپ, سالىقتان جالتارۋدىڭ نەبىر قيتۇرقى تۇرلەرى پايدا بولدى. چەرنوبىلداعى اپات, اۋعانستانداعى سوعىس كەڭەس ەكونوميكاسىنا جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق بولىپ ءتيىپ, ىشكى ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايدى ءتىپتى ناشارلاتىپ جىبەردى. وداقتىق دەڭگەيدە وسىنشاما قيىن ءتۇيىندى پروبلەمالار ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدا رەسپۋبليكالاردىڭ ءحالى ءتىپتى مۇشكىل ەدى. بوريس ەلتسين باستاعان توپ بارعان سايىن بەدەل الىپ, ونىڭ توڭىرەگىندە گورباچەۆتان كوڭىلى قالعان قايراتكەرلەر بىرتىندەپ توپتاسا باستادى. وسى كەزدە قايتكەندە وداقتى, سول ارقىلى ءوز قىزمەتىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان گورباچەۆ وداقتىق رەسپۋبليكالاردان قولداۋ كۇتتى. سول سەبەپتى ول ەندى جۇلدىزى جانىپ كەلە جاتقان جاس قايراتكەر ن.نازارباەۆقا كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن ۇسىندى. ول ونسىز دا قىرىق پىشاق بولىپ ءبولىنىپ, بەرەكە-بىرلىگى مۇلدە كەتە باستاعان دارمەنسىز وداقتىڭ ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىنەن سىپايى تۇردە باس تارتادى. سول كەزدە وعان قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى ۇسىنىلادى. تاريحي پلەنۋم 1989 جىلعى 22 ماۋ­سىم كۇنى ءوتتى. پلەنۋم جۇمىسىنا كانىگى چەكيست, برەجنەۆتەن گورباچەۆكە دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ قاھارلى, ەڭ ۇرەيلى قۇرىلىمى – كگب-نى باسقارىپ, ەندىگى كەزدە كوكپ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان ساياسي بيۋرو مۇشەسى ۆ.م.چەبريكوۆ قاتىستى. كۇن ءتارتىبى بەكىتىلگەن سوڭ, سويلەۋشىلەردىڭ سانىن دا, ۋاقىتىن دا شەكتەمەۋ جونىندە رەگلامەنت قابىلداندى. اۋەلى «باسقا جۇمىسقا اۋىسۋىنا بايلانىستى» كولبين ءبىراۋىزدان قىزمەتىنەن بوساتىلدى. ەكىنشى ماسەلەگە كوشكەندە العاشقى ءسوزدى ۆ.م.چەبريكوۆ الدى. ءسوزىن وتە قىسقا قايىرعان ول: «ماعان ونىڭ ءومىربايانىن ايتۋدىڭ قاجەتى جوق, ونىڭ قالاي جۇمىس ىستەگەنىن, قالاي ەڭبەك ەتكەنىن ايتۋدىڭ دا قاجەتى جوق, سىزدەر ونى جاقسى بىلەسىزدەر. ول رەسپۋبليكادا ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتى, ءتۇرلى لاۋازىمداردا بولدى, قازىر دە جاۋاپتى قىزمەتتە وتىر. رەسپۋبليكانى بىلەدى, ونىڭ پروب­لەمالارىن دا بىلەدى جانە, سوندىقتان, ماعان بۇل تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتۋدىڭ قاجەتى جوق قوي دەپ ويلايمىن. مەن بۇل جەردە رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىزدىڭ كەيبىر باعالاۋلارىمىزدى تۇجىرىمداپ, سىزدەردەگى ورىن الىپ وتىرعان,  تۇزەتۋدى قاجەت ەتەتىن كەمشىلىكتەردى اتاپ وتەتىن تۇرعىدا تاعى دا ءسوز سويلەۋدى مەڭزەپ وتىرمىن», – دەي كەلىپ, كوكپ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ اتىنان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىلىعىنا ۇسىندى. ارينە, چەبريكوۆتىڭ ءسوزى مۇنىمەن شەكتەلمەۋ كەرەك ەدى. ونىڭ كومەكشىلەرى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ۇسىنىلىپ وتىرعان كانديداتۋرانىڭ بۇكىل ءومىر­بايانى, جەتىستىكتەرى, ارتىقشى­لىقتارى جان-جاقتى نەگىزدەلگەن ءسوز جوباسىن دايىنداعانى بەلگىلى, بىراق ول سونى پايدالانعىسى كەلمەگەن, كەرىسىنشە تالقىلاۋ بارىسىندا «سىزدەردە بار كەم­شىلىكتەردى اتاپ ءوتۋ» سياقتى ەكىۇش­تىلاۋ وي ايتىپ, سىناپ-مىنەيتىندەر بولسا تىڭداۋعا بەيىل ەكەندىگىن يشارالايدى. ءبىر نارسە ايقىن ەدى: چەبريكوۆ نە دەسە دە, زالدا وتىرعانداردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن, نازارباەۆتى ودان الدەقايدا ارتىق بىلەتىن جانە ولاردىڭ ۇسىنىلعان كانديدات جونىندە الدەقاشان قالىپتاسقان پىكىرى بار ەدى. اۋەلى جامبىل وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-ءشى حاتشىسى س.م.بايجانوۆ, ودان كەيىن رەسپۋبليكا اۋىر ونەركاسىپ ءمينيسترى ي.ب.ەدىلباەۆ ءسوز سويلەدى. ارينە, ەكەۋى دە قولداپ شىقتى. ەدىلباەۆ: «...ەگەر ونىڭ باعدارلاماسىنا كەلەر بولساق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەندى عانا اياقتالعان كسرو حالىق دەپۋتاتتارى سەزىندە سويلەگەن ءسوزى – باعدارلامالىق ءسوز», – دەپ بىردەن كوپتىڭ كوكەيىندەگى ءسوزىن ايتتى. بۇدان كەيىن قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-ءشى حاتشىسى ۆ.ي.لوكوتۋنين ءسوز الىپ, بىلاي دەدى: «ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءومىربايانىن سىزدەر مەن بىزدەر انكەتالىق دەرەكتەر بويىنشا, بارلىعىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا وتكەن جۇمىسى بويىنشا بىلەمىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىندا باستادى. قاراعاندىداعى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندەگى جۇمىسى كەزىندە, رەس­پۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسىندە ول پارتيالىق جانە كەڭەستىك جۇمىستىڭ ۇلكەن مەكتەبىنەن ءوتتى. ءبىز ونى قازاق­ستان كومپارتياسى وك-ءنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى لاۋازىمىنا لايىقتى كانديداتۋرا دەپ سانايمىز». قاراعاندىلىق باسشىنىڭ ءسوزى قاساڭداۋ كورىنگەنىمەن, ارگۋمەنتتەرى مىقتى, دالەلدەرى تەمىردەي بولىپ شىقتى. بۇدان كەيىن ەڭبەك ادامدارى اتىنان الماتى وبلىسىنىڭ ساۋىنشىسى ۆ.ا.كۋزمەنكو سويلەدى. ول – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەلگە كەلگەندە تالاي كورگەن, تەلەديدارداعى سويلەگەن سوزدەرىن تىڭداپ, گازەتتەن وقىپ جۇرگەن ادام. ونىڭ ءسوزى وتە اسەرلى ءارى تابيعي بولدى: «مەنەن وك-ءنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كىم بولا الادى دەپ سۇراعاندا مەن, وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەشقانداي بۇلتالاقسىز نازارباەۆتىڭ اتىن اتادىم. بۇل قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتارعا تەڭدەي قامقورلىق كورسەتىپ كەلە جاتقان ادام, ەكونوميكانى, ساياساتتى بىلەدى. ناقتى قاي جەردە, قاي وڭىردە نە ىستەۋ كەرەك ەكەنىن بىلەدى, بارلىق ادامداردى بىلەدى. مەن جۇمىسشىلارمەن سويلەستىم, شىن مانىندە, ولاردىڭ بارلىعى قولدايدى جانە بىلاي دەيدى: وك-ءنىڭ بيۋروسى نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن دۇرىس ۇسىنعان. مەن بارلىعىڭىزدى وسى كانديداتۋرانى قولداۋعا شاقىرامىن». سودان كەيىن سويلەگەن ايگىلى كولحوز باسشىسى ن.ن.گولوۆاتسكي مەن لەنينوگور پوليمەتالل كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى ي.ي.دۋمانوۆ, پاۆلودار وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى يۋ.ا.مەششەرياكوۆتار دا ۇسىنىلعان كانديداتتى جاقتاپ شىقتى. ەڭبەك ادامدارى, اسىرەسە, مەتاللۋرگتەر ەلباسىنا ەجەلدەن جاقىن. وسى توپ ىشىندە سويلەگەندەر اراسىنان دۋمانوۆ سونى دالەلدەپ شىقتى. ول ەشبىر ارتىق-كەمى جوق: «مەن ول قازاقستان كورابلىن ونىڭ بايلىعىمەن, ەڭبەكسۇيگىش حالقىمەن بىرگە وتانىمىزدىڭ يگىلىگى مەن ءوسىپ-وركەندەۋى مىندەتتەرىن شەشۋدە دۇرىس جولمەن جۇرگىزەتىن ليدەر دەپ ويلايمىن», – دەپ نازارباەۆتىڭ بولاشاعىنا, ءتىپتى, قازاقستاننىڭ كەلەشەگىنە ءدال ءبىر اينادان قاراپ تۇرعانداي سويلەدى. جاڭا عانا سايلانعالى تۇرعان باسشىنىڭ اتىنا قاراتا ايتىلعان مەتاللۋرگتىڭ «ليدەر» ءسوزى اراعا جىلدار سالىپ «ليدەر ناتسي» – «ەلباسى» كونستيتۋتسيالىق ۇعىمىنا ۇلاستى. مىنبەرگە شىققان قارمەتكوم­بينات­تىڭ جۇمىسشىسى س.ۆ.دروججين جاتتاندى ەمەس, جۇرەكتەگى ءسوزىن ايتتى: «مەن ونى 18 جىلدان بەرى بىلەمىن. سول ءبىر قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنداعى قيىن جىلداردا ول پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولدى. زاۋىت باسقارماسىنىڭ دالىزىمەن كەزدەيسوق ءبىر ءجۇرىپ قالعان كەزدە پارتكوم حاتشىسىنىڭ ەسىگى اشىق تۇرادى. «نە, سەرگەي, كىرمەيسىڭ بە, الدە جانىمنان وتە شىقپاقسىڭ با؟» – دەپ سۇرايدى ول. «ءيا, قايتەيىن ەندى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, – دەيمىن مەن, – ءسىز جۇمىس ىستەپ وتىرسىز, ال ماعان اندا بارۋ كەرەك». «ەشتەڭە ەتپەيدى, كىر. وتباسىڭنىڭ جاعدايى قالاي, بريگادادا نە حال, دەنساۋلىعىڭ قالاي؟» دەيدى ول. تۇسىنسەڭىزدەر, 5-اق مينۋت سويلەسەمىز, ال كابينەتتەن كوڭىل كۇيىڭ كوتەرىلىپ شىعادى. كەلە جاتىپ جۇرتقا وسىنداي ادامنىڭ جانىندا جۇمىس ىستەيتىنىڭدى ايتقىڭ كەلەدى». پلەنۋمدا ەڭ ۇزاق سويلەگەن قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىسى ە.ن.اۋەلبەكوۆ بولدى. ول ءوزىنىڭ «بايىرعى پارتيا قىزمەتكەرى» ەكەندىگىن ايتۋدان باستاپ, رەسپۋبليكانىڭ كەتىپ بارا جاتقان باسشىسى كولبيندى ۇزاعىراق ماقتادى. ونىڭ «ءبىر كۇن دە دەم الماي» ء(دال وسىلاي: «ني ودنوگو دنيا نە وتدىحال»), بار كۇش-جىگەرىن رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن وركەندەتۋگە جۇمساعانىن, قىرۋار جۇمىس اتقارعانىن جەلپىنتە ماقتاپ, الداعى قىزمەتىنە جەمىس تىلەدى. ءبىر قاراعاندا, مۇندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ونسىز دا قىزمەتىنەن كەتكەن ادامدى ماقتاۋ ايتىپ, شىعارىپ سالۋ – بۇرىننان بار ءداستۇر. باسقاشا جاعىنان الساق, اۋەلبەكوۆ سياقتى تاجىريبەلى پارتيا قىزمەتكەرىنە كولبيننىڭ دەڭگەيى ورتادان دا تومەن, باستاعان ءىسىنىڭ بىردە-ءبىرىن اياعىنا جەتكىزە الماعان شالاعاي فۋنكتسيونەر ەكەنى ابدەن ءمالىم بولاتىن. سونى بىلە تۇرا, كولبيندى اسىرا كوتەرمەلەي تىم ۇزاق ماقتادى. ول ءارى قاراي نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. بۇدان كەيىن ەركىن نۇرجان ۇلى جالپى جايتتارعا: كادر جايى, پارتيالىق ءتارتىپ, توقىراۋ كەزىندەگى قاتەلىكتەردى تۇزەۋ سياقتى ماسەلەلەرگە اۋىستى. ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا دا توقتالىپ ءوتتى. حالىقتار دوستىعى, ينتەرناتسيونالدىق تاربيە ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. ۇزاقتاۋ سويلەگەن ءسوزىنىڭ اياعىندا: «ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا, مەن جاسى ۇلكەن ادام رەتىندە ونى تالاي رەت سىنادىم, بىراق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول سىننان دۇرىس قورىتىندى جاساي ءبىلدى», – دەپ ءوزىن دە كوتەرمەلەي سويلەۋدى ۇمىتپادى. ەگەر اۋەلبەكوۆتىڭ سوزىنە جان-جاقتى تالداۋ جاسار بولساق, ونىڭ باعدارلامالىق سيپاتتا جازىلعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. سوعان قاراعاندا, قاشاندا «ءبولىپ ال دا, بيلەي بەر» قاعيداتىن ۇستاناتىن ماسكەۋلىك باسشىلاردىڭ ونى دا سوڭعى كۇندەرگە دەيىن ەمەكسىتىپ, بالامالى كانديدات رەتىندە ۇسىنۋ جوسپارى بولعانعا ۇقسايدى. كەيىن قوعامدىق پىكىردى ەسكەرە كەلىپ, بۇل ماقساتتارىنان باس تارتقان سياقتى, ال ەركىن نۇرجان ۇلى الدىن الا دايىنداعان ءماتىندى بارىنشا قىسقارتىپ, تەزيس كۇيىندە وقىپ شىققان. ماسكەۋ ارقاشان ءبىر بارماعىن بۇگىپ قالاتىن. كولبيننىڭ كەتەتىنى بەلگىلى بولعاننان كەيىن كرەمل باسشىلىقتان ۇمىتكەرلەرمەن كوزگە كورىنبەيتىن «ويىندى» باستاپ كەتتى. سول تۇستا ءبىر كەزدەرى رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن باسقارعان ز.كاماليدەنوۆتىڭ دە ەسىمى ءجيى اتالا باستالدى. پلەنۋمعا ونىڭ تىكەلەي باستىعى بولعان چەبريكوۆتىڭ كەلۋى ونسىز دا لاۋلاپ تۇرعان وتقا ماي قۇيا ءتۇستى. بىراق ن.نازارباەۆ سياقتى ءوزىنىڭ «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەگىمەن» بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ ۇلگەرگەن قوعامدىق پىكىردىڭ تالاسسىز توپجارعانى تۇرعاندا ەكىنشى جەلتوقسان وقيعاسىنا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن مۇنداي ارەكەتكە بارۋعا ماسكەۋدىڭ باتىلى جەتپەدى. اۋەلبەكوۆتەن كەيىن ءبىر-اق ادام سويلەدى. ول دا جۇمىسشى ەكەن. كوپتىڭ كوكەيىندەگى ءسوزدىڭ ءبىرىن ن.ە.رۋسناك ەسىمدى وسى ازامات ايتتى. ول: «نازارباەۆ جولداستىڭ كانديداتۋراسىنا قاتىستى ايتاتىن بولسام, مەنى كوپشىلىك قولدايدى عوي دەپ ويلايمىن, جانە بۇل تۋرالى مەنەن تەمىرجولشىلار ءوتىندى: ەگەر, ءتىپتى, نازارباەۆ ۇسىنىلماسا دا, سەن دەيدى, ءوز پىكىرىڭدى ايت. قالاي دەگەنمەن دە, وسىنداي سايكەستىلىك بولدى. دەمەك, مەن نازارباەۆ جولداسقا جاقسى جۇمىس, ءبىزدىڭ ۇلى وتانىمىز بەن قازاقستاننىڭ يگىلىگى جولىندا تابىستار تىلەيمىن». بۇدان كەيىن ءجارىسسوز توقتالىپ, جاسىرىن داۋىس بەرۋ باستالدى. پلەنۋمعا قاتىسقان 158 ادامنىڭ 154-ءى جاقتاپ (4 ادام قارسى), نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1-ءشى حاتشىلىعىنا سايلاندى. جاڭا باسشىنىڭ قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا ءبىراۋىزدان ەمەس, باسىم كوپشىلىك داۋىسپەن سايلانۋى, ءتىپتى 4 ادامنىڭ قارسى داۋىس بەرۋى تالقىلاۋدىڭ دا, سايلاۋدىڭ دا مەيلىنشە اشىق دەموكراتيالىق جاعدايدا وتكەنىن كورسەتىپ بەرەدى. داۋىس بەرۋ حاتتاماسى بەكىتىلىپ, ءبىرىنشى حاتشى قىزمەتىنە رەسمي تۇردە سايلانعاننان كەيىن ءسوز العان ن.ءا.نازار­باەۆ سەنىم بىلدىرگەن ارىپتەستەر اتىنا ايتىلاتىن ءداستۇرلى لەبىزدەن سوڭ رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالارىندا جانە ۇلتارالىق قاتىناستاردا ءالى شەشىمىن تاپپاعان پروبلەمالار وتە كوپ ەكەندىگىن العا تارتا كەلىپ: «مەنىڭ وسى ماسەلەلەردەگى ۇستانىمىم, جولداس­تار, سىزدەرگە بەلگىلى. ول كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە سويلەگەن سوزىمدە انىق تۇجىرىمدالعان بولاتىن. وسى باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىراتىن جۇمىستاردى بەرىك جۇرگى­زەمىن دەپ سىزدەردى سەندىرگىم كەلەدى», دەپ بارشا ارىپتەستەرىن ايانباي ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى. وقىرماندار نەگە مەنىڭ ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزىندە سويلەگەن سوزىنە مۇنىڭ الدىنداعى تاراۋدا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالعانىمدى ەندى جاقسى تۇسىنەتىن بولار دەيمىن. پلەنۋم سوڭىندا ماسكەۋلىك مەيمان دا ءسوز سويلەدى. ونىڭ اششى ىشەكتەي سوزىلعان ءىش پىستىرار ءسوزى قايتا قۇرۋدىڭ ءمان-ماعىناسى جونىندەگى جۇرتتى ابدەن ىعىر ەتكەن جاتتاندى تەزيستەردەن تۇردى. دەگەنمەن, چەبريكوۆ سوزىندەگى كەيبىر دەتالدار نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق: «وتكەن بەسجىلدىق بارىسىندا باسقا رەسپۋبليكالارداعى تۇتىنۋشىلار قازاقستاننان شامامەن 3 ميلليارد رۋبل سوماسىنداعى ءونىمدى العان جوق. رەسپۋبليكا وسى جىلدارى جالپىوداقتىق قورعا شامامەن 20 ميلليون توننا استىق, 260 مىڭ توننادان استام ەت جانە شامامەن 60 ميلليون توننا ءسۇت ونىمدەرىن  كەم بەردى». بايقايسىز با, چەبريكوۆتىڭ پىكىرى بويىنشا قازاقتار وزگە جۇرتتىڭ بارىنە قارىزدار. «وزگە رەسپۋبليكالاردا تۇتىنۋشىلار قازاقستاننان 3 ميلليارد سومنىڭ ءونىمىن كەم العان». نەگە ولار ەمەس, ءبىز قارىز بولۋعا ءتيىسپىز؟ بۇل جاعى مۇلدە ايتىلمايدى. چەبريكوۆتىڭ ءسوزىنىڭ سىقپىتىنا قاراساق, قازاقستان وزگە رەسپۋبليكالاردان, وداقتىق قوردان ميلليارداعان سوم قاراجات, 20 ميلليون توننا استىق, 60 ميلليون ءسۇت ءونىمىن, 260 مىڭ توننا ەت قارىزعا الىپ, قايتارماي وتىرعان سياقتى. ساياسي بيۋرو مۇشەسى تريبۋنادا وسى سوزدەردى ايتىپ تۇرعاندا قازاقستان دۇكەندەرىندە ەت ونىمدەرى مۇلدە ساتىلمايتىن, ءتىپتى ەل استاناسى – الماتىنىڭ دۇكەندەرىندە ەت ورنىنا سۇيەك ساتىلاتىن «ءداستۇر» شىققان. ال شايعا قاتار ءسۇت ساتىپ الۋ ءۇشىن الماتىلىقتار ءتۇن قاراڭعىسىنان كەزەككە تۇراتىن. چەبريكوۆتىڭ سوزىنەن ايقىن اڭ­عارىلىپ تۇرعانداي, قازاقستان سول كەزدە ميلليونداعان توننا ەت-ءسۇت ءونىمىن وندىرگەن, ال سونىڭ باسىم كوپشىلىگى وداقتىق قور مەن رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكتەس اسا ءىرى يندۋستريالىق ورتالىق­تارىنا جىبەرىلەتىن. رەسپۋبليكاداعى ەت-ءسۇت تاپشىلىعىنا قاراماستان وداق باسشىلارى قازاقستانعا «ازىق-ت ۇلىك سالىعىن» بارعان سايىن ارتتىرىپ, ءوز نەسىبەسى وزىنە ەركىن جەتەتىن حالىقتى شالاقۇرساق جاعدايعا جەتكىزگەن. مىنە, ماسكەۋلىكتەردىڭ رەسپۋبليكا جونىندەگى تيپتىك تۇسىنىگى ەشبىر ارتىق-كەمى جوق تۋرا وسىنداي ەدى. چەبريكوۆتىڭ پىكىرى ءدال ءبىر قارىزىن داۋلاي كەلگەن ادامنىڭ ءسوزى سياقتى شىققان. ول ءارى قاراي: «رەسپۋبليكانىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ءوسىم قارقىنى تومەن. تەك 1988 جىلى ول 380 ميلليون ءرۋبلدىڭ ونىمدەرىن كەم بەردى. استىق, قانت قىزىلشاسى, كوكونىس, كارتوپ, جەمىس پەن جيدەك ساتىپ الۋ بويىنشا تاپسىرما ورىندالعان جوق. تۇتاستاي العاندا, قازاقستان ءۇش جىلدا مەملەكەتكە 8 ميلليون توننا استىق قارىز بولدى», – دەيدى. وسىندايدا «ەگەر قازاقستان وداققا تەك بەرۋ ءۇشىن جارالعان رەسپۋبليكا بولسا, ونداي وداقتىڭ قازاقتارعا نە كەرەگى بار؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. بىراق ەگەمەندىكتىڭ از-اق الدىندا تۇرعان رەس­پۋبليكا ساياسي ەليتاسىنىڭ الدىندا ءسوز سويلەپ تۇرعان ماسكەۋلىك پارتيا فۋنكتسيونەرىن مۇنداي سۇراق تا, ونىڭ سەبەبى دە, ءتىپتى, بولاشاقتا ورىن الۋى مۇمكىن سالدارى دا مازالاعان جوق. پلەنۋم اياقتالدى. جوعارى لاۋازىمدى قوناق كەتتى. جاڭا سايلانعان باسشىعا قازاقستان سياقتى الىپ رەسپۋبليكامەن بىرگە تولىپ جاتقان پروبلەمالار قالدى. اسا شيەلەنىسكەن ساياسي جاعداي, ەكونوميكالىق قۇرىلىمدار اراسىن­داعى ديسپروپورتسيا, ءىرى ونەر­كاسىپ ورىندار­داعى ەرەۋىلدىك احۋال, جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ ۋاقىتىندا تولەن­بەۋى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تاپ­شىلىعى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇر­مى­سىنىڭ كۇرت ناشارلاۋى, سەمەي پولي­گونى مەن ەل اۋماعىنداعى اسكەري پولي­گونداردىڭ جاي-كۇيى, ارال اپاتى, ۇلتارا­لىق قاتىناستىڭ شيەلەنىسۋى – مۇنىڭ ءبارى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن اسا كۇردەلى ماسەلەلەر ەدى. قازاقتا «بولات قايناۋدا, باتىر مايداندا شىنىعادى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ءجاسوسپىرىم جىگىت كەزىنەن بولات قورىتىپ, شويىن قۇيعان ورتادا قالىپتاسىپ, ساياسات مايدانىندا شاربولاتتاي شىڭدالعان قازاقستاننىڭ سابىرلى دا سالماقتى باسشىسى وزىنە مۇرا بولىپ قالعان وسى ماسەلەلەردى بىرتىندەپ شەشۋگە كىرىستى. داۋىرلەۋ كەزەڭىندە قازاقتا «وتكەن كۇننەن الىس جوق, كەلەر كۇننەن جاقىن جوق» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ءبىز جوعارىدا توقتالىپ وتكەن وقيعالار الدەقاشان وتكەن تاريحتىڭ ەنشىسىندە قالدى. ءتىپتى ول سوعان تىكەلەي قاتىسقان, كۋاگەر بولعان ادامداردىڭ دا جادىنان وشە باستادى. سول كەزدە مەكتەپتە جوعارى سىنىپتا وقىعانداردىڭ الدى بۇگىن ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ, ۇكىمەت مۇشەسى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ەركىن بۋىن ۋنيۆەرسيتەت ءتامامداپ, ەل بولاشاعىنا قىزمەت ىستەۋدە. بۇگىنگى ازات ۇرپاققا قازاقستان ءاردايىم ءدال وسىنداي شالقىپ-تاسىپ تۇرعان سياقتى بولىپ كورىنۋى بەك مۇمكىن. ال شىندىعىنا كەلسەك, جاڭا زامانداعى جاڭا قازاقستان نەبىر «تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن» ءوتتى. ەل تاعدىرى سىنعا تۇسكەن ەڭ كۇردەلى كەزەڭدە حالقىنىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرىن ۇستاعان ەلباسى تۋعان ەلىن قانشاما قيىندىقتاردان امان الىپ ءوتىپ, دۇنيە ءجۇزى مويىنداعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوستى. ەلىمەن بىرگە ءوزى دە الەم تانىعان قايراتكەر تۇلعاعا اينالدى. اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن «مەيدزي رەفورماسىنان» تەگىن باستاعان جوقپىز. ەلباسى بيلىككە كەلۋىمەن قازاقتىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. بۇل – ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, ەركىندىك ءداۋىرى. بۇل ەر قازاقتىڭ ەلباسىمەن بىرگە داۋىرلەۋ كەزەڭى. ەلباسى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن الدىنا ناقتى ماقسات قويدى. ونى امەريكانىڭ «مەملەكەت قالىپ­تاۋشى اكەلەرىندەي» رەت-رەتىمەن, كەزەڭ-كەزەڭىمەن اسقان سابىر, كەمەل كەمەڭگەرلىكپەن ورىنداپ شىقتى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» اتتى مەملەكەتتى قالىپتاستىردى جانە ونى وزىندىك دامۋ جولى, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا بيىك بەدەلى بار ىرگەلى ەلگە اينالدىردى. جۇبان اقىن ايتسا ايتقانداي, قازاق – «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىق. بىراق ونىڭ كەشەگى ساق, عۇن, كوك تۇرىك, التىن وردا, قازاق حاندىعى زامانىندا دا ءدال بۇگىنگىدەي اتاعى اسپانداپ, ابىرويى اسقاقتاپ كورگەن ەمەس. حالقىمىزعا وسى اتاق پەن ابىرويدى اپەرگەن – ۇلتى ءۇشىن تۋعان ۇلى قايراتكەر, الەم تانىعان تۇلعا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. ەلباسىنىڭ قازاق حالقى الدىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ونى ءوز ءىشى­مىز­دەگى دە, سىرت جۇرتتاعى دا نەبىر سايا­ساتكەرلەر تالاي مارتە تامسانا, تاڭدانا جازدى. مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, ەل ىشىندەگى, شەتەلدەردەگى سان الۋان ساپارلارىندا ءجۇرىپ, بۇگىندە الدەقاشان تاريح تورىنەن ورىن العان اسا ۇلكەن وقيعالاردىڭ كۋاسى بولدىم. سوندىقتان بۇگىن ءوزىم كورگەن, بىلگەن, قاتىسقان قازاقستاننىڭ ناقتى جەتىستىكتەرىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, تاعى دا قالىڭ قازاقتىڭ ەسىنە سالا كەتكەندى ءجون كوردىم. ەڭ الدىمەن, ەلباسىمىز دامۋدىڭ ۇشار بيىگىنە جەتكەن باتىس پەن شىعىس ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, جيناقتاپ, جۇيەلەپ, ۇلت مەنتاليتەتىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, «قازاقستاندىق جول» اتتى مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا مودەلىن جاسادى. اعا بۋىن «نۇرسۇلتاننىڭ نۇرلى جولى» دەپ باعا بەرگەن ءدال وسى جول ءبىزدى وركەنيەت بيىگىنە باستاپ كەلەدى. ەكىنشى. قانشاما ۇزاق جولدىڭ العاشقى شاقىرىمنان باستالاتىنى سياقتى «قازاقستاندىق جول» دا ەشكىم باسپاعان سونى سوقپاقتاردان باستاۋ الدى. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاش­قى جىلدارىنداعى تاجىريبە نەگىزىندە جاسالعان «قازاقستان-2030» باعدارلاماسىندا جۇيەلەندى. ەلباسىمىز وسى قۇجاتتا العا قويعان ماقساتتاردى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىنداعان سوڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن جاھاندىق گەوساياسات ۇسىنعان جاڭا پروب­لەمالاردى قورىتىپ, ەل دامۋىنىڭ جارقىن بولاشاعىن ايقىنداعان «قازاقستان-2050» بىرەگەي ستراتەگياسىن جاسادى. دۇنيە ءجۇزى ساياساتكەرلەرى ايرىقشا قۇجات رەتىندە مويىنداعان ءدال وسى ستراتەگيا قازاق ەلىن الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ بيىگىنە شىعاراتىن بولادى. ءۇشىنشى. ەلدىڭ ەتەك-جەڭى جينالىپ, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارى قالىپتاسقان سوڭ نازارباەۆ ساياسي رەفورمانى مىقتاپ قولعا الدى. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا قابىلدانعان ەل ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ, تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ دا باستى اۆتورى بولىپ, اقش-تىڭ «نەگىزىن قالىپتاۋشى اكەلەر» قىزمەتىن جالعىز ءوزى اتقاردى. قازاق قوعامىنا تىڭ تىنىس, سونى سەرپىن بەرگەن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ دا باستى اۆتورى بولدى. ءدال وسى كونستيتۋتسيا ۇلتتىق زاڭناما جۇيەسىنە بەرىك ىرگەتاس بولىپ قالاندى. زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى بيلىك پەن تاۋەلسىز سوت جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قۇردى. پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتتى. بەرەكە-بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ كونستيتۋتسياسىنا اينالدى. بۇل دا ەلباسى دانالىعىنىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك. ءتورتىنشى. ەلباسىمىز اتا زاڭعا نەگىزدەپ, ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت قوس پالاتالى كاسىبي پارلامەنت ءتۇزدى. اۋەلگىدە جاڭا ءۇردىستى جاتىرقاي قابىلداعان كورشىلەر بۇگىندە جاپاتارماعاي ءوز پارلامەنتتەرىن قازاقستان ۇلگىسىمەن قوس پالاتالى ەتىپ جاساقتاۋعا كىرىستى. قاي ساياساتتا بولماسىن, تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋدى ءجون كورگەن سابىرلى ەلباسى ۇسىنعان قوس پالاتالى قازاقستان پارلامەنتى ۋاقىتتىڭ بارلىق سىنىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, ءوز قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدا. بەسىنشى. تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرىك قورعانى, قالقانىنا اينالعان قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىن قۇرىپ, ونىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى بولدى. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەيدى جاراتۋشىم. قورعالعان تاۋەلسىزدىكتىڭ عانا ىرگەسى بەرىك, ءتۇتىنى ءتۇزۋ بولادى. ىلكىدەگى تاجىكستان مەن گرۋزيا, كەيىنگى ارمەنيا مەن ازەربايجان, كەشەگى قىرعىزستان مەن ۋكرايناداعى قاندى وقيعالار – وسىنىڭ ايعاعى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى بىردە-ءبىر قازاق اناسى سوعىستا شەيىت بولعان بالاسىن جوقتاعان جوق. بۇل – جوعارعى باس قولباسشىنىڭ ناعىز ەل قورعانى ەكەندىگىنىڭ بۇلتارتپاس دالەلى. التىنشى. ەل تاۋەلسىزدىگىن العاندا «وگىز تەرىسى – تالىستاي» ۇلان-بايتاق قازاق دالاسى ەشبىر حالىقارالىق قۇجاتپەن رەسىمدەلمەي, اشىق جاتقان ەدى. ءتىپتى قازاق جەرىنىڭ بالقاشقا دەيىنگى بولىگى قىتاي وقۋلىقتارىندا ءوز تەرريتورياسى رەتىندە كورسەتىلسە, گورباچەۆ ءوز بيلىگىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وبلىستارى رەسەيگە تيەسىلى دەگەندى ايتىپ, وتقا ماي قۇيعان بولاتىن. سول كەزدە ايىر قالپاقتى, الا تاقيالى, سەڭسەڭ بورىكتى اعايىندار اراسىندا دا قازاق جەرىنە كوز الارتا قارايتىندار جەتىپ-ارتىلاتىن. مىنە, وسىنداي «گوردي تۇيىنىنەن» دە قيىن مۇرانى كەمەڭگەر ەلباسى قيسىنمەن شەشىپ, قازاق شەكاراسىن حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكىتىپ, ءبىرجولاتا جانە ماڭگىلىككە شەگەندەدى. بۇل – ونىڭ بۇگىنگى ءھام قازاقتاردىڭ بولاشاق ۇرپاعى الدىنداعى ۇمىتىلماس تاريحي ەڭبەگى. جەتىنشى. ۇلى اباي, كەمەڭگەر شاكارىم, دانىشپان مۇحتار تۋعان توپىراقتا كەڭەس وداعى كەزىندە ارقاي­سىنىڭ قۋاتى حيروسيما مەن ناگاساكيگە تاستالعان بومبادان الدەنەشە رەت اسىپ تۇسەتىن 340 يادرولىق جارىلىس جاسالىپ, ۇلىلاردىڭ ءجاننات باعى توزاققا اينالدى. سەمەي پوليگونىنان قازاق كوپ زارداپ شەكتى, ءالى دە شەگىپ كەلەدى. وسى اجال اپانىن 1991 جىلدىڭ وزىندە-اق جاپقان ەلباسىمىز ەكەنىن كۇللى قازاق جۇرتى ەشۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس. ن.نازارباەۆتىڭ بۇكىلالەمدىك يادرولىق قارۋسىزدانۋعا, اتوم جارىلىستارىن توقتاتۋ مەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا قوس­قان وسى ءبىر تەڭدەسى جوق ۇلەسى ونى سول جىلداردىڭ وزىندە-اق الەمدەگى باتىل ويلى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىپ, قازاقستان الەمدەگى يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. سەگىزىنشى. ەل تاۋەلسىزدىگىن العاندا مەملەكەت قازىناسىندا كوك تيىن قاراجات بولماعانى ءوز الدىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءوز ۆاليۋتاسى دا جوق ەدى. ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ اتىن دا, زاتىن دا ويلاپ تاۋىپ, ونى سىرتقا سىر شىعارماي, الدىن الا شەتەلدە باستىرىپ, اياعىنان تىك تۇرعان ۆاليۋتا جاساعان دا ەلباسىمىز بولدى. ءدال قازىر ءسىز وسى جولداردى وقىپ وتىرعاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەل ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى سانالاتىن ۇلتتىق قورى مەن التىن-ۆاليۋتا قورىندا 105 ميللياردتان استام اقش دوللارىنا جۋىق قاراجات بار. توعىزىنشى. الداعى ماقسات ايقىندالىپ, مىندەت زورايعان سوڭ ەلباسى استانانى سارىارقانىڭ تورىنە قوندىردى. ەلباسى قازاقتىڭ باعىنا تۋعان ەلدىڭ ۇلى پەرزەنتى بولسا, استانا – ەلباسىنىڭ ءتول پەرزەنتى. ەلوردا قازاقتىڭ اتاعىن اسپانداتىپ, مەرەيىن تاسىتتى. دوستى ءسۇيىندىرىپ, دۇشپاندى كۇيىندىرەتىن بولاشاقتىڭ قالاسىنا اينالدى. ەلوردامەن بىرگە ەل ەڭسەسى كوتەرىلىپ, قازاقتىڭ داڭقى ارتتى. ونىنشى. «قازاقستان-2050» ستراتە­گياسىندا كورسەتىلگەن ەكونوميكالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن اۋەلى «30 كورپوراتيۆتى كوشباسشى», كەيىن ەلىمىزدىڭ «ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى» جاسالدى. سونىڭ اياسىندا بۇكىل ەلىمىز بويىنشا ونداعان زاۋىتتار مەن جۇزدەگەن وندىرىستىك كاسىپورىندار اشىلىپ, الەمگە تانىمال جاپون, كورەي اۆتوموبيلدەرى, امەريكالىق لوكوموتيۆتەر شىعارىلا باستادى. جاڭا كاسىپورىندارمەن بىرگە قازاقستانعا الەمدىك دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعاراتىن جاڭا تەحنولوگيا كەلدى. ون ءبىرىنشى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ايتارلىقتاي دامىدى. كەڭەس زامانىندا قولدان جاساپ, قوسىپ جازىپ ءجۇرىپ, اۋپىرىمدەپ 1 ميلليارد پۇت (16 ملن. توننا) استىقتى ارەڭ الاتىن قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇرگىزىلگەن جۇيەلى رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە جىل سايىن 20-25 ملن. توننا استىقتى ەركىن جينايتىن دارەجەگە جەتتى. قازىر قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى استىق ەكسپورتتاۋشى العاشقى التى مەملەكەتتىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن الدى. ون ەكىنشى. ءوز دەگەنىمەن ەمەس, تاع­دىر­دىڭ جازۋىمەن كوپ ۇلتتى مەملەكەت بولعان وتانىمىز بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ مەكەنىنە اينالدى. قاشاندا راحىم مەن راحماندى, قاناعات پەن سابىردى سەرىك ەتكەن ەلباسى قيىننان قيىس­تىرىپ جول تاۋىپ, سان الۋان ۇلت وكىلدەرىن التىن كۇنى اركىمگە بىردەي شۋاق شاشقان كوك تۋدىڭ استىنا توعىستىردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا رەسەيدەگى اسىرەقىزىل شوۆينيستەردىڭ ارانداتۋىمەن باتىستا – ۆودولازوۆ, سولتۇستىكتە – سۋپرۋنيۋك, شىعىستا ۆاسيلەۆا سياقتى اپەرباقاندار ۇلتارالىق جاعدايدى وتە شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. رەسەيدە كەيبىرەۋلەر دەمىن ىشىنە تارتىپ, ىشتەن ىلىك ىزدەدى. وسىندايدا قازاق بيلىگى تاراپىنان كەتكەن ءبىر عانا وقىس قيمىل بۇگىن ب ۇلىنشىلىككە ۇشى­راعان ۋكرايناداعىداي ورنى تولماس تراگەدياعا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. ەلباسى قازاقستاندى مەكەن ەتكەن ءارالۋان ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, بىرەگەي مەملەكەتتىك ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىن قۇردى. قوعامداعى ورنى مەن قۇزىرەتى اتا زاڭدا بەكىتىلگەن بۇل ۇيىم ەل بىرلىگى مەن حالىقتار دوستىعىنا بەرەكەلى قىزمەت ىستەپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان الەم مەملەكەتتەرىنە ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىنىلۋدا. ون ءۇشىنشى. ادامزات تاريحىندا سوعىس اتاۋلىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدىن ۇستەمدىگى ءۇشىن بولعان. ەلباسى ءاربىر قازاقستاندىققا نانىم, سەنىم بوستاندىعىن بەردى. الۋان ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ, دۇنيە تاريحىندا قاتارىنان ءتورت رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزىپ, ەجەلگى قازاق جەرىن ءدىن جولىنداعى ىزگى جانداردىڭ باتا-شاپاعاتىنا بولەدى. ون ءتورتىنشى. اتا-بابا ءداستۇرى مەن ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن جاس­تايىنان بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ەلباسى قازاق حالقىنىڭ كونە زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى باي مۇراسىن جۇيەلەتىپ, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جاساتتى. ۇلت مادەنيەتى دامۋىنا سونى سەرپىن بەرگەن ءدال وسى باعدارلامانىڭ اياسىندا 100-گە جۋىق تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر جاڭعىرتىلىپ, حالقىمىزدىڭ ماقال-ماتەل, جۇمباق, جاڭىلتپاش, ەرتەگىلەرىنەن باستاپ, عاشىقتىق جىر, تاريحي داستان, باتىرلار جىرلارىنا دەيىن 100 تومدىق «بابالار ءسوزى» دەگەن بىرەگەي باسىلىمعا جيناقتالدى. ۇلت مۋزىكاسىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنان تۇراتىن «قازاقتىڭ 1000 ءانى», «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» انتولوگيالارى جارىق كوردى. كونە مادەنيەتتى الەمنىڭ ەڭ وزىق مادەنيەتى ۇردىستەرىمەن ۇشتاستىرىپ, استانادا تاۋەلسىزدىك سارايى, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايى, ورتالىق كونتسەرت زالى, «استانا وپەرا» تەاترى, ۇلتتىق كىتاپحانا, ۇلتتىق مۇراعات, ۇلتتىق مۋزەي سياقتى بىرەگەي مادەنيەت نىساندارىن سالدىردى. مۇنىڭ ءبارى جاڭا زامانداعى قازاق مادەنيەتىن الەمدىك بيىككە كوتەردى. ون بەسىنشى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەكى مىڭنان استام بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان تۇراتىن ۇلتتىق اقپارات كەڭىستىگى قالىپتاسىپ, ساندىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ەنگىزىلدى. كەڭەس زامانىندا جالعىز تەلەكانالعا تەلمىرىپ قالعان قازاقستاندىق كورەرمەندەرگە قازىر 70-تەن استام تەلەكانال قىزمەت ىستەۋدە. ەل اۋماعىندا ينتەرنەت, فەيسبۋك, تۆيتتەر سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەر ەركىن قىزمەت ەتۋدە. وسىلايشا قازاقستان جاھاندىق اقپارات جۇيەسىنىڭ بولىنبەس بولشەگىنە اينالدى. ون التىنشى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا جەكە دارا مەملەكەت­تىك مارتەبەگە يە بولعان ۇلتتىڭ ۇلى قازىناسى – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى كەڭەيدى. كەڭەستىك كەزەڭدە جابىلعان 600 مەكتەپتىڭ ورنىنا 1000-عا جۋىق قازاق مەكتەبى اشىلىپ, ورتا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن وقۋ باعدارلاماسىنا كوشتى. تىلدەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلاماسى جاسالىپ, ۇلت تاريحىندا تۇڭعىش رەت 150 مىڭ ءسوز بەن ءسوز تىركەسىنەن تۇراتىن 15 تومدىق «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» جارىق كوردى. ون جەتىنشى. عىلىم, ءبىلىم سالاسى ايتارلىقتاي ءوسىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى 500-گە جۋىق جاڭا مەكتەپ عيماراتى سالىندى. الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» اشىلىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءاربىر وڭىرىندە 20-دان استام «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» بوي كوتەردى. ەلباسى تاپسىرماسىمەن «بولاشاق» ستيپەندياسى بويىنشا 10 000-نان استام تالانتتى جاس شەتەلدەردىڭ بەدەلدى ۋنيۆەر­سيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ, بۇگىندە ەل بولا­شا­عىنا قىزمەت ىستەۋدە. ون سەگىزىنشى. ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا ايرىقشا دامىدى. كەشەندى «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, 100-دەن استام اۋرۋحانا مەن ەمحانا سالىندى. استانادا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭ وزىق تەحنيكامەن جاراقتانعان ۇلتتىق مەديتسينالىق حولدينگ اشىلىپ, ونىڭ قۇرامىنداعى «رەسپۋبليكالىق دياگنوستيكالىق ورتالىق», «انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى», «رەسپۋبليكالىق جەدەل مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ عىلىمي ورتالىعى», «رەسپۋبليكالىق بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعى», «رەسپۋبليكالىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى» جانە «ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعى» سياقتى اۋقىمدى مەديتسينالىق مەكەمەلەردە ەڭ كۇردەلى وپەراتسيالار جاسالۋدا. ون توعىزىنشى. ەلباسى جىل سايىن ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى ارتىپ, ساياسي بەدەلى كوتەرىلىپ كەلە جاتقان جەتەكشى ەلدەردىڭ باسىن قۇرايتىن, بۇگىندە الەمدەگى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالعان, قۇرامىنا قازاقستانمەن شەكارالاس ەلدەردىڭ ءبارى كىرەتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋداعى باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. وسىلايشا ول الەمدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ ارا-سالماعىن ساقتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. جيىرماسىنشى. مەملەكەت باسشىسى­نىڭ جەكە-دارا باستاماسىمەن قۇرىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس تە ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ بەردى. اۋەلى رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسىن قۇراعان بۇل ۇيىمنىڭ قۇرامىندا قازىر رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان باستاعان 26 مۇشە, اقش پەن جاپونيا قوستاعان 7 باقىلاۋشى مەملەكەت بار. ول ءححى عاسىردا قاۋىپ-قاتەر وشاعىنا اينالعان ازياداي الىپ قۇرلىقتاعى ەڭ قيىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشەتىن ەقىۇ-نىڭ ازياداعى انالوگى رەتىندە ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. جيىرما ءبىرىنشى. ەلباسى تۋعان ەلىنىڭ داڭقىن اسىرىپ, ايبىنىن اسقاقتاتىپ, ەۋروپا تورىنە شىعاردى. ەۋروپانىڭ عانا ەمەس, مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى اقش پەن كانادانى قوسا قامتىپ, 56 مەملەكەتتىڭ باسىن قوساتىن ەقىۇ-نىڭ تورىنە شىقتى. كۇمانسىز, قاپىسىز, ءوز ابىرويىمەن, ءوز بەدەلىمەن شىقتى. شىعىپ قانا قويعان جوق, قاشاندا ءبىزدى ۇيرەتۋمەن كەلگەن كارى قۇرلىقتىڭ باسشىلارىن قازاق جەرىنە كەلتىردى. اقورداعا ەڭكەيتە كىرگىزىپ, قۇرمەتپەن سالەم بەرگىزدى. ءار قازاقتىڭ جۇرەگىنە قازاق بولىپ تۋعانى ءۇشىن, الاش جۇرتىنىڭ ازاماتى بولعانى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتتى. جيىرما ەكىنشى. قاشاندا ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قاتار ۇستاپ, الىستى بولجاپ, بيىكتى مەجەلەيتىن ەلباسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان دۇنيە ءجۇزىنىڭ 57 ەلىنىڭ باسىن قوساتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعا بولدى. بۇل دا ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسىردى. ەلباسىمەن بىرگە ءدىن قارىنداستىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەڭسەسىن تىكتەتتى. الەم حالقىنىڭ ءبىر جارىم ميللياردتان استامىن قامتيتىن وسى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋ ەلباسىنىڭ مۇسىلمان دۇنيەسىندەگى اسا بيىك حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ايقىن كورىنىسى رەتىندە قابىلداندى. جيىرما ءۇشىنشى. تۇركى حالىقتارى ەجەلدەن ەۋرازياداي ءاپايتوس الىپ قۇرلىقتاعى باستى ينتەگراتور بولعان. ەۋرازيالىق وداق تۋرالى ورىس جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ زيالىلارى ەجەلدەن-اق ارمانداعانىمەن, بۇل جوبا دا ورىندالۋسىز قالعان. وسى يدەياعا 1994 جىلى جان ءبىتىرىپ, ونى 20 جىل بويىنا تاباندىلىقپەن العا جىلجىتقان جانە بيىل قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكالىق ۇيىمعا اينالدىرعان – قازاق ەلىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. جيىرما ءتورتىنشى. قاشاندا ەل بولاشاعىن ويلايتىن, تۋعان حالقىن الەمدىك بيىكتەردەن كورۋدى قالايتىن ەلباسى الەمدەگى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, ونەركاسىپتىڭ, جاڭالىق اتاۋلىنىڭ ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتايتىن ەحرو كورمەسىن 2017 جىلى استانادا وتكىزۋگە قول جەتكىزدى. بۇل – الەم جۇرتشىلىعىنىڭ قازاقستاننىڭ بۇگىنگى الەۋەتى مەن كۇش-قۋاتىنا عانا ەمەس, ونىڭ كەمەل كەلەشەگىنە بەرىك سەنىمىنىڭ بەلگىسى. جيىرما بەسىنشى. كەز كەلگەن مەملە­كەت­تىڭ ەڭ ۇلى بايلىعى – حالقى. قازاق دەگەن حالىق بولماسا, قازاقستانداي الىپ مەملەكەت تە, ونى الەمگە تانىتقان ەلباسى دا بولماس ەدى. وسىدان تۋرا شيرەك عاسىر بۇرىن وتكەن كەڭەس وداعىنداعى ەڭ سوڭعى حالىق ساناعىنداعى دەرەك بويىن­شا رەسپۋبليكامىزدا تۇراتىن قازاق­تار­دىڭ ۇلەس سالماعى 39 پايىز عانا بولسا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى الىس-جاقىن ەلدەر­دەگى قانداستارىمىزعا ايقارا ەسىك اشىلىپ, ءوز ىشىمىزدەگى اعايىننىڭ ۇزدىكسىز ءوسىپ-ونۋگە باعىتتالعان ەلباسىنىڭ ساراب­دال ساياساتى ناتيجەسىندە ءدال ءسىز وسى جول­دار­دى وقىپ وتىرعاندا قازاقتاردىڭ سانى 67 پايىزعا دەيىن جەتتى. «ارمانسىز تۋ­عان اسىل ەر ۇرپاقتىڭ قامىن ويلايدى» دەگەن قاناتتى ءسوز ءدال وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ءيا, تۇتاس ەمەس, ءتىپتى, جارتى دا ەمەس, نەبارى شيرەك قانا عاسىر. تارلان تاريح ءۇشىن – قاس-قاعىم عانا ءسات. بۇل – قازاق حالقى ءۇشىن, تاۋەلسىز قازاقستان ءۇشىن عاسىرلار جۇگىن ارقالاعان عالامات ءداۋىر. سونىڭ بارىندە ەلى ءۇشىن تۋعان ەلباسى قازاق ەلىنىڭ الىپ كەمەسىن ءومىر اتتى ۇلى مۇحيتتىڭ ەشبىر جارتا­سى­نا سوقتىرماي, قايراڭىندا قالدىر­­ماي, اشىق ايدىندارعا باستاپ كەلەدى. ەلباسى تۋرالى الەمگە ايگىلى مەملەكەت باسشىلارى, اۋزىمەن قۇس تىستەگەن سايا­ساتكەرلەر از جازعان جوق. ول باسپاسوزدە ۇزدىكسىز جاريالانىپ كەلەدى. سونىڭ ءبارىن قايتالاماي-اق, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى بولىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلگەن  ق-ج.ك.توقاەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «قازىرگى دۇنيە جۇزىندە ءوزىنىڭ تاجىريبەسى, اقىلماندىعى, ەرىك-جىگەرى, كورەگەندىگى جانە ناتيجەلىگى جونىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنە تەڭ كەلەر تۇلعا جوق». قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايتۋداي-اق ايتقان. بۇعان الىپ-قوسۋدىڭ ءوزى ارتىق. قازاقستان – بۇگىندە ىرگەسى بەرىك, ىنتىماعى جاراسقان, ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياسي جۇيەسى سارالانعان, ءوز جولىن, ءوز بولاشاعىن ايقىنداعان, الەمدىك قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلى بيىك مەملەكەت. ونىڭ تۋعان حالقىن زامانانىڭ سان الۋان سىنىنان امان الىپ شىعىپ, بيىكتەن بيىككە باس­تاپ كەلە جاتقان, الەم تانىعان تۇلعا – ەلباسىسى بار. ەندەشە, ەلباسىمەن بىرگە وركەنيەت بيىگىن باعىندىرا بەرەيىك, ارداقتى اعايىن! اۆتوردان: ماتەريالدى دايىنداۋ بارىسىندا مۇراعاتتىق قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ا.س.ساعىنعالي مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى مۇراعاتىنىڭ ديرەكتورى ب.ءا.جاپاروۆقا العىسىمدى بىلدىرەمىن. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد. (سوڭى. باسى 128-نومىردە).