مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اياسىن كەڭەيتۋدى زور ماقسات تۇتقانىمىزعا دا وتىز جىلدان استى. ءتىل ساياساتىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا ءاردايىم نازار اۋدارىپ وتىرۋ, سول ارقىلى ۋاقىت اعىمىنا ساي تۋىندايتىن جاڭا مۇمكىندىكتى ايقىنداۋ ونىڭ مارتەبەسىن, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتەرى ءسوزسىز. ءتىلشى-عالىمدار, جالپى ءتىل جاناشىرلارى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن وسى ورتاق ماسەلەگە بايلانىستى وي-پىكىرلەرىمەن بولىسكەن ەدى. وسىعان وراي مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن ونى دامىتۋ تۋراسىندا بىرقاتار ءتىل جاناشىرىنىڭ دوڭگەلەك ۇستەلدە ورتاعا سالعان وي-پىكىرىن ۇسىنۋدى ءجون سانادىق.
– ءتىل ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى وزگە تىلدىلەرگە, اسىرەسە ءورىستىلدى قازاق ۇلتى وكىلدەرىنە باعىتتالۋى كەرەك دەگەن پىكىردى ءجيى ايتىپ ءجۇرسىز. ال ولاردى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەتۋ ءۇشىن ءبىز ناقتى قانداي ءىس-شارالاردى قولعا الۋىمىز كەرەك؟
انار فازىلجانوۆا,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى:
– قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ءتىلتانۋشىلاردىڭ «مەملەكەتتىك ءتىل» تۋرالى ىرگەلى ۇعىمدى قۇرايتىن تۇسىنىكتەرى كەڭەيدى, ترانسفورماتسيالاندى, بۇعان دەيىنگى سوتسيولينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەردە «مەملەكەتتىك ءتىل» كەڭەستىك عىلىمي تانىم تۇرعىسىنان قارالدى. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىل ۇعىمى الدەقايدا وزگەشە, جاڭا كونتسەپتىلەرمەن, بىلىمدەر جۇيەسىمەن تولىقتى. سوندىقتان وسى بىلىمدەردى جۇيەلەپ, قوعامعا تانىتۋ اسا ماڭىزدى.
مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ومىردە اسا ماڭىزدى قىزمەتتەردى اتقاراتىن ءتىل: ول مەملەكەتتىك باسقارۋدى, زاڭ شىعارۋ مەن سوت ءىسى جانە ديپلوماتيالىق وكىلدىكتى (مەملەكەت ىشىندە جانە ودان تىس جەرلەردە) جۇرگىزۋ ءتىلى; مەملەكەت شەگىندە اكىمشىلىك-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىل ءتىلى; مەملەكەتتىڭ ەتنوستىق قۇرامىنا قاراماستان, وقىتۋدىڭ بارلىق ساتىسىنداعى ءبىلىم بەرۋ ءتىلى; بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ءتىلى.
كەڭەستىك كەزەڭدە مەملەكەتتىك ءتىل بولعان ورىس ءتىلى ءتۇرلى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ ورنىن باسىپ, ولاردى ء«بىر قازاندا قايناتىپ», بارىنەن ورىس ءتىلى مەن مادەنيەتى ۇستەمدىگى نەگىزىندە ءبىر عانا كەڭەستىك بىرەگەيلىك جاساۋعا قىزمەت ەتتى, ال قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل ءرولىنىڭ ساياسي عانا ەمەس, تاريحي-الەۋمەتتىك, مادەني نەگىزدەرى دە مۇلدەم باسقا ءارى قازاق ءتىلىنىڭ بۇل بيىك فۋنكتسياسى جۇزەگە اسىپ وتىرعان جاھان جاعدايى دا وزگەشە. قازاق ءتىلى ەلدەگى دياسپورالاردى اسسيميلياتسيالاۋدى, «جۇتىپ قويۋدى», ۇستەمدىك ورناتۋدى ەمەس, ءبىر ەل اۋماعىنداعى بارلىق ازاماتتى ءوزارا قۇرمالاستىرۋدى, ءبىر جالپىۇلتتىق-مەملەكەتتىك بىرەگەيلىك قۇرۋدى عانا كوزدەيدى. ونىڭ ۇستىنە تىلدىك-مادەني قاۋىمداستىقتىڭ ءوز بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ تالپىنىسى كۇشەيگەن جاھاندانۋ زامانىندا مادەنيەتتەردىڭ ءبىر-ءبىرىن اسسيميلياتسيالاۋى دا مۇمكىن ەمەس, سەبەبى مەتافيزيكالىق تەڭگەرىم زاڭدىلىعىنا سايكەس جاھاندانۋعا ءتان ەكونوميكالىق, مادەني, كەرەك دەسەڭىز تىلدىك جاعىنان (اعىلشىن ءتىلىنىڭ ەكسپانسياسى) بارلىق ۇلت پەن ۇلىستى بىرەگەيلەندىرۋگە باعىتتالعان ورتاعا تارتىلىس كۇشكە قاراما-قارسى, ياعني ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوز بىرەگەيلىگىن ء(تىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن, مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن, ت.ب.) ساقتاۋعا باعىتتالعان ورتادان تەپكىش كۇش ارتا تۇسەدى. سونىمەن بىرگە جاھاندانۋدىڭ تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرى ءتىپتى دۇنيەنىڭ ءار تاراپىنا شاشىراعان مادەنيەت وكىلدەرىنىڭ دە ءوزارا قارىم-قاتىناسىن ۇزبەۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن جوعالتپاۋعا كومەكتەسىپ وتىر.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىك قازاق ءتىلىنىڭ ەشقانداي كۇشتەۋ شارالارىنسىز ءوز پوزيتسياسىن ءتىپتى سوناۋ كەڭەستىك كەزدە-اق ەتنوسارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندە قالىپتاستىرا العانىنا بايلانىستى, وعان قازاق ۇلتىنىڭ تولەرانتتىلىعى جانە وزگە ەتنوستاردىڭ بۇعان ريزاشىلىق جاۋابى سەبەپ بولدى. قازىرگى كەزدە بۇل جاعداي مەملەكەتىمىزدىڭ وتىز جىل جۇرگىزگەن تىلگە قاتىستى ليبەرالدى ساياساتىمەن نىعايا ءتۇستى, بۇگىنگى كۇنى جالپى قوعامدا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دەگەن ازاماتتاردىڭ ىشكى ىنتاسى جوعارى, بۇل ەرىكتى تۇردە تۋعان ىنتا: قازاق تىلىندە ۇستەم ءتىل, ۇستەمدىكتىڭ قۇرالى دەگەن كەڭەستىك كەزەڭدەگى مەملەكەتتىك ءتىل تۋراسىندا قالىپتاسقان قاساڭ ستەرەوتيپ مۇلدە جوق. ەندىگى كەزەكتە ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ قازاقستان ازاماتىنىڭ وسى ەلدە بولاشاعىن قۇرۋ, سايىپ كەلگەندە ءتىپتى ەلدىڭ دە جات مادەنيەت اسەرىمەن جۇتىلىپ كەتپەۋىنىڭ, ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى, بارلىق قوعامدىق كوممۋنيكاتسيانىڭ ءساتتى ءوتۋىنىڭ, ازاماتتاردىڭ رۋحاني عانا ەمەس, ماتەريالدىق كاپيتالىن ەسەلەۋدىڭ قۇرالى, ءاربىر سالا مامانىنىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى كومپونەنتى ەكەنىن, سونىمەن بىرگە ءتىل ساياساتىنىڭ باسىم باعىتى قازاقتىلدىلەرگە ەمەس, وزگە تىلدىلەرگە, اسىرەسە ءورىستىلدى قازاق ۇلتى وكىلدەرىن انا ءتىلىنىڭ اياسىنا قايتارۋعا ارنالعان ءىس-شارالار بولۋىن ءتۇسىنۋ ءارى قوعامعا ءتۇسىندىرۋ كەرەك.
– ءتىلدى مەڭگەرۋدە, ءتىل بايلىعىن قالىپتاستىرۋدا كىتاپتىڭ ءرولى زور. الايدا قازىر كىتاپ وقىمايتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقانى اششى دا بولسا اقيقات. جاستاردىڭ قولىنداعى سمارتفوندى كىتاپقا قالاي اۋىستىرامىز؟
ءمادي ايىمبەتوۆ,
جازۋشى:
– قازىر ادامدى رۋحاني تاربيەلەۋدىڭ قۇرالى ادەبي كىتاپتاردى كوپ تارالىممەن شىعارۋ, جۇيەلى تۇردە كوپتەپ تاراتۋ ماسەلەسى, وكىنىشكە قاراي, ءالى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە وڭتايلى شەشىم تاپپاي كەلەدى. تەندەر ارقىلى الەۋمەتتىك سۇرانىسقا يە بيۋدجەت باعدارلاماسىمەن شىعاراتىن كىتاپتاردىڭ سانى ءارى كەتكەندە بەس-اق مىڭنان اسپايدى. ۇلتتىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان مەكەنى اۋىلدىق جەرلەردە كىتاپ دۇكەندەرى جوق, كىتاپحانالارىنىڭ قورى دا بۇرىنعىداي ەمەس. ال جاھاندانۋدىڭ اۋىلعا جەتكەن ەلەكتروندى wi-fi بايلانىسى ارقىلى اۋىل بالاسى كىتاپتىڭ ورنىنا پلانشەت پەن سمارتفونىنا ۇڭىلەدى.
وتكەن عاسىردىڭ قازاق اۋىلىنا تيگىزگەن اسەرى – بالالار كىتاپ وقىپ ءوستى. ءتىلى قازاقشا شىققان بالا قازاق فولكلورىنىڭ جىل سايىن كوپتەپ شىعارىلاتىن نەبىر ۇلگىلەرىن: ەرتەگى, ەپوستىق جىرلار, شەشەندىك سوزدەرىن, ماقال-ماتەلدەرىن, ۇلت ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ, انا ءتىلىنىڭ ءنارىن وي-ساناسىنا ارمانسىز دارىتا ءبىلدى. شەتەل كلاسسيكاسىنىڭ دا التىن قورى جيۋل ۆەرن, دانيەل دەفو, شارل پەررو, مارك تۆەن سەكىلدى جازۋشىلاردىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزى حالقىنا كەڭىنەن تانىمال شىعارمالارى قازاقشالانىپ, ءار بالانىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى.
انا تىلىندەگى ادەبي كوركەم شىعارمالار سول كەزدەرى ءار ءۇيدىڭ كىتاپ سورەسىنەن تابىلاتىن. ال قازىرگى كۇنى, وكىنىشكە قاراي, اۋىلدا دا, قالادا دا كىتاپ وقىمايتىن ۇرپاق قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. بۇعان كىنالى كىتاپ شىعارۋ ءىسىنىڭ نارىق جاعدايىنا باعىنىپ, بيزنەسكە اينالعانى دا دەر ەدىك. كىتاپتىڭ ەڭ باستى نارىعى – ادامنىڭ رۋحاني الەمىنە بەرەتىن ولشەۋسىز كوركەم قۇندىلىعىندا. ءتىلدىڭ قازىنالى دۇنيەسى ارقىلى ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرا بىلۋىندە. بۇگىنگى تاڭدا وسى قۇندى تەتىكتەن ايىرىلىپ بارا جاتقاندايمىز, وسىنىڭ سالدارىنان ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن نەمەسە شالا بىلەتىن بۋىننىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ەلەكتروندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا شۇبارلانعان سوزدەرى دە جاستاردىڭ ءتىلدى يگەرۋىنە, ۇلتتىق وي-سانانىڭ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ال بالالارعا ارنالعان قازاقشا تانىمدىق ءارى تارتىمدى انيماتسيالىق دۇنيەلەر ساۋساقپەن سانارلىق, شەتەلدىك مۋلتفيلمدەردىڭ كەدىر-بۇدىر اۋدارما نۇسقالارى ءتىلدى كۇيرەتپەسە, بالاعا دۇرىس سويلەۋدى ۇيرەتپەيدى.
ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرلى, ۇلتتىق بەينەسىنىڭ كىرشىكسىز بولۋىنا باسقا ەمەس, ار الدىندا, بولاشاق ۇرپاق الدىندا ءوزىمىز عانا جاۋاپتىمىز.
– انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ وتىر دەپ ايتا الامىز با؟ ويتكەنى قازاق تىلىندە سويلەيتىن دارىگەردىڭ تاپشى ەكەنى بەلگىلى. ولار بولسا, ىلعي دا مەديتسينا وقۋلىقتارى, ودان قالدى تەرميندەرىنىڭ رەسمي تىلدە ەكەنىن العا تارتادى.
مۇحامبەديا احمەتوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور:
– قازاق دارىگەرلەرى ءبىر-بىرىمەن قازاقشا تىلدەسۋى ءۇشىن قازاقي-كاسىبي لەكسيكا ورنىعۋى قاجەت. عالىمدار مەن مامانداردىڭ ءتۇسىنىسۋ قۇرالى – تەرميندەر. ال اكادەميك ءا.قايداري ايتقانداي, «تەرميننىڭ ءبارى – ءسوز, ال ءسوزدىڭ ءبارى تەرمين ەمەس». وسى قاعيداتتى ەسكەرمەۋ سالدارىنان كەيىنگى جىلدارى مەديتسينا سالاسىندا جارىق كورگەن, ەكىنىڭ ءبىرى ءتىس باتىرا المايتىن قازاقشا ديسسەرتاتسيالاردى بىلاي قويعاندا, قاراپايىم وقۋلىقتار مەن ءپان قۇرالدارىنىڭ ءوزىن پاراقتاپ شىققاندا تىلدىك سەلكەۋلىك پەن ۇعىمدىق قاتەلىكتەردەن كوز سۇرىنەدى.
گرەك پەن لاتىن تىلىنەن ەنگەن كەيبىر مەديتسينالىق تەرميندەرگە وتە ءساتتى قازاقشا بالاما تابۋ وڭاي ەمەس. گرەك, لاتىن ءتىلى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى ورىسشا تەرميننىڭ سەمانتيكاسىنان الشاق كەتەتىن, كەيدە تۇپكى تەرميننىڭ دەفينيتسياسىنا قايشى كەلەتىن شالا تۋعان بالامالاردى ۇسىنعان سوزدىكتەردىڭ ءىلىمي-تانىمدىق پايداسىنان گورى كەلتىرەتىن زيانى باسىم. ماسەلەن, 80-جىلدارى شىققان ءبىر سوزدىكتە جانە ودان كەيىنىرەك تۇزىلگەن (تۇزىلگەن ەمەس-اۋ تەرمەلەپ كوشىرىلگەن) تاعى ءبىر سوزدىكتە «كارديوسپازم» «جۇرەك قىسپاسى» دەپ اۋدارىلعان. ال وسى «كارديوسپازم» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى «احالازيا كاردي», ياعني وڭەشتىڭ قىسىڭقىلىعى.
مەديتسينامىزداعى كوپتەن بەرى باعى اشىلماي جۇرگەن تەرمين – «مەديتسينسكايا سەسترا». سول «سەسترامىزدى» قازاقشالاۋعا تىرىسىپ «اياجان» دەدىك, «مەديتسينا بيكەشى» دەدىك, كەيىن قىسقارتىڭقىراپ «مەدبيكەش», «مەدبيبى» دەدىك. «مەديتسينسكايا سەسترا» – ورىس تىلىنە كەيىنىرەك كەلگەن ءسوز. ەرتەرەكتە ول «سەسترا ميلوسەرديا» بولعان. وسىعان وراي مەيىرىمدىلىكتىڭ يەسى دەگەن ۇعىمنان شىعاتىن «مەيىريە» دەگەن ءسوزدى ۇسىنعان ەدىك. وسىدان كەيىن بىرەر جىلدىڭ ىشىندە «مەيىربيكەش», «مەيىربيكە», «مەيىركەش» سوزدەرى اينالىمعا ەنە باستادى. مەيىرىمدىلىكتىڭ يەسىن نەگە مەيىريە دەمەيمىز؟
عىلىمي ۇعىمدى تۇسىندىرە الاتىن, قىسقا ءارى ناقتى قازاقشا بالاما تابىلعاننىڭ وزىندە, ول تەرميندىك اتاۋ ما, الدە بەينەلى اتاۋ ما – ءسوز توركىنىنە ءۇڭىلۋ قاجەت. مىسالى, ورىس تىلىندەگى ساناتوري – تەرميندىك اتاۋ, ال زدراۆنيتسا – ونىڭ بەينەلى اتاۋى.
لاتىن, گرەك تەرميندەرىنە ورىس جالعاۋ-جۇرناقتارى قوسىلىپ پايدا بولعان سوزدەردى قازاقشاعا بەيىمدەگەندە ولاردىڭ ەتيمولوگيالىق تۇبىرىنە ءۇڭىلۋ قاجەت. مىسالى, رەۆماتيچەسكي دەگەندى رەۆماتيكالىق دەپ جازۋ قاتە, سەبەبى ءتۇبىرى «رەۆماتيزم», دەمەك رەۆماتيزمدىك بولۋ كەرەك, مىسالى تەورەتيچەسكي دەگەندى تەورەتيكالىق دەمەيمىز عوي. وكىنىشكە قاراي, انتيرەۆماتيكالىق, فۋنكتسيونالدىق, يندۋستريالدىق, فولليكۋليارلىق, الۆەوليارلىق, لەيكوتسيتارلىق, باكتەريالدىق, برونحوەكتاتيكالىق, ليپوليتيكالىق دەگەن سياقتى تەرميندەردىڭ توركىنىنە ۇڭىلمەي, قاتەلەردى وقي-وقي كورمەيتىن, ەستي-ەستي ساڭقۇلاق بولىپ الدىق.
ورىس تىلىندەگى مەديتسينالىق تەرميندەردىڭ قازاقشا بالاماسىن تابۋ كەرەك, ەگەر ونداي ۇعىم قازاق تىلىندە جوق بولسا, وندا لاتىن نەمەسە گرەك تىلىنەن ەنگەن اتالىمدار قالۋ كەرەك.
تەرميندەردى تارجىمەلەگەندە مىندەتتى تۇردە سول عىلىم سالاسىنىڭ عالىم مامانى جانە ءتىل عىلىمى سالاسىنىڭ مامانى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەسە دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى بۇل ەكەۋىنىڭ وداقتاسۋى ارقىلى عىلىمي تەرميننىڭ تەرەڭىندەگى يىرىمدەر يگەرىلىپ, قازاق تىلىندەگى ۇمىت بولعان ارحايزمدەر ورنىن تابار ەدى.
– جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ءتىل ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ ءبىر ءىس-شاراسى رەتىندە وقىتۋ ورتالىقتارىن اشتى. ونىڭ ناتيجەسى قانداي؟ مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىندەردىڭ سانى ارتتى ما؟
گۇلحان الىمبەكوۆا,
جامبىل وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
– مەملەكەتتىك ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى ەلىمىزدە بارشا ازاماتتار ءۇشىن ۇلتى مەن ناسىلىنە قاراماستان تەمىرقازىق تىلگە اينالۋى كەرەك. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, ماسەلەن, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاي-قايسىسىنا بارساڭىز دا, مەملەكەتتىك تىلدەرىنىڭ ۇستەم ەكەنىن بايقايسىز. سول ەلدىڭ بارلىق ازاماتى ءبىر تىلدە سويلەپ, ءبىر تىلدە تىرشىلىك جاسايدى. ال بىراق ۇلتتارى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. دەمەك مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوزى قوعامدى توپتاستىرىپ, ەلدى بىرىكتىرۋدەگى تيگىزەر ۇلەس-سالماعى از ەمەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ارداقتاپ, قۇرمەتتەۋدى ءاربىر قوعام مۇشەسى سانالى تۇردە ۇيرەنسە دەيسىڭ.
ەلىمىزدىڭ ۇلتارالىق ساياساتى – دوستىققا, بىرلىك پەن ىنتىماققا نەگىزدەلىپ كەلەدى. ال ەندى وسى قۇندىلىقتار ارقىلى قوعام مۇشەلەرى قازاق ءتىلىنىڭ دارەجەسىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپ, بەلسەندىلىك تانىتۋلارى كەرەك-اق. ءاربىر ازامات مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ الۋدى ءوزى ءۇشىن پارىز دەپ بىلسە, سوعان ماقساتتى تۇردە ارەكەت جاساسا, ناتيجە دە ويداعىداي بولار ەدى.
وسى ورايدا, وبلىس اكىمدىگىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ «تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعى» ءوز قىزمەتى اياسىندا ۇلتتىق ستاندارتقا سايكەس قازاق ءتىلىن شەتەل ءتىلى رەتىندە وقىتۋ ادىستەمەسى نەگىزىندە تەگىن وقۋ كۋرستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. قازاق ءتىلىن ەكىنشى ءتىل جانە شەتەل ءتىلى رەتىندە مەڭگەرتۋ بارىسىندا الەمدىك تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن ءار ءتۇرلى ونلاين «Socrative», «Quizizz», «Quizlet», «Kahoot», «Padlet», «Playposit», «Thinglink» باعدارلامالارى قولدانىلادى. تىلدەردى وقىتۋ ورتالىعى اشىلعالى بەرى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرى بويىنشا 40 مىڭنان اسا ادام وقىپ شىقتى. ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى كۋرسىنان 30 مىڭعا جۋىق ادام وتسە, ونىڭ 85 پايىزىن وزگە ۇلت وكىلدەرى قۇراپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەتنوسارالىق قاتىناس ءتىلى رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ ۇدەرىسىنە جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماقساتىندا ءتىلدى قاشىقتان وقىتۋ كۋرستارىنىڭ سانى ۇلعايدى. قازاقستاندا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلدى. جىلدان-جىلعا قازاق تىلىندە سويلەيتىن حالىقتىڭ سانى 30 پايىزعا ارتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىققاندى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتىپ, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز بەتىنشە مەڭگەرۋگە جاعداي جاساۋ ماقساتىندا 16 ساباقتان تۇراتىن «QazOnline» ءموبيلدى قوسىمشاسى ازىرلەنىپ, اۋدانداردا 350 ادامعا تانىستىرىلدى. قازىرگى تاڭدا ءموبيلدى قوسىمشانى 5 مىڭنان استام وزگە ۇلت وكىلى جۇكتەپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر. ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن «QazOnline» ايدارىمەن قازاق ءتىلىن تەز ۇيرەنۋگە باعىتتالعان 70 ساباق ازىرلەنىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە كۇن سايىن جاريالانىپ وتىر.
ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ءسوز جوق, كوپ ۇزاماي ءوز ناتيجەسىن بەرەرى داۋسىز. بۇل – ءبارىمىز ءۇشىن سىن. وعان بارشامىز اتسالىسۋىمىز كەرەك-اق. ءبىر شاڭىراق استىندا جاراسىمدى تىرشىلىك كەشىپ جاتقان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى قازاق ءتىلىن جاپپاي مەڭگەرۋگە كۇش سالسا, ء«بىر ۇلت – ءبىر ەل» ۇستانىمى جۇزەگە اسقان بولار ەدى.
– ءسىز ءتىل تازالىعىن ساقتاۋدا باق-تىڭ ۇلەسى زور ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەسىز. ال قازىرگى باق-تىڭ ءتىلى قانداي؟
ورىناي جۇباي,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسور مىندەتىن اتقارۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا باق ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. ماسەلەن, تەلەديدار ساۋاتتى سويلەۋ ادەبىن تانىتاتىن, دۇرىس سويلەۋ نورمالارىن قالىپتاستىراتىن بىردەن-ءبىر قۇرال بولۋعا ءتيىس. سول سەبەپتى تەلە-راديو جۇرگىزۋشىلەرىنە, ءانشى, ارتىستەرگە قازاق سوزدەرىن دۇرىس ايتۋ, سويلەۋ ادەبى, تىلدىك نورما بويىنشا ارنايى دارىستەر ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. كەڭەس زامانىندا مۇنداي ساباقتار وتكىزىلىپ تۇرعان, سول ءۇردىستى قايتا جالعاستىرۋ قاجەت.
قاتەلىكتەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا «سوزتۇزەر. قاتە قولدانىستار سوزدىگى» اتتى جيناق جارىق كوردى. كىتاپتا ەلىمىزدەگى 55 بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ ماتەريالى بويىنشا ءجيى كەزدەسەتىن قاتەلەر ىرىكتەلىپ, 2182 سوزدىك ماقالا دايىندالدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى الداعى ۋاقىتتا جالعاستىرۋ قاجەت ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى. وسىنداي ەڭبەكتەردىڭ ناتيجەسىندە عانا تىلىمىزگە جات قولدانىستاردى كورسەتىپ, باق ءتىلىن تۇزەتۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار قازىرگى ۇرپاق شەتەلدىك تۋىندىلاردى, سولاردىڭ نەگىزىندە تۇسىرىلگەن فيلمدەردى جاقسى بىلگەنمەن, ۇلاعاتى مول, ۇلتتىق بولمىستان, سالت-داستۇرىمىزدەن كوپ ماعلۇمات بەرەتىن ءتول تۋىندىلارىمىزدى بىلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە سول شىعارمالار جەلىسىنىڭ نەگىزىندە فيلمدەر ءتۇسىرىپ, كوپشىلىككە تاراتۋ, جاستارعا تانىتۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ وتىرعان جايىمىز بار. ارينە, تۇپتەپ كەلگەندە, بارلىعى قارجىعا تىرەلەدى. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن, ءتول تاريحىمىزدان, مادەنيەتىمىزدەن مول ماعلۇمات بەرەتىن دۇنيەلەردى جارىققا شىعارۋعا كوپ قارجى ءبولىنۋى, ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. بۇل ورايدا «اباي جولى», «احمەت. ۇلت ۇستازى», «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!» سەكىلدى فيلمدەردىڭ ورنى بولەك. قازاقتىڭ كينو ونەرىن ۇلتتىق بوياۋ, ۇلتتىق ناقىشپەن بايىتقان شىعارماشىلىق توپتىڭ تۋىندىلارىن بۇكىل قوعام سۇيسىنە تاماشالادى. فيلم مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا, ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا دا كەرەمەت اسەر ەتتى, ونىڭ كۋاسى بولدىق. سونداي-اق ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى كەزدەسۋلەردە, ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالاردا بالالار ءفيلمنىڭ ۇزىندىلەرىنەن كورىنىس قويىپ, كورەرمەندى ءتانتى ەتتى. بۇل باعىتتاعى يگى ىستەردى, ىزدەنىستەردى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك.
ءتىل – حالىقتىڭ رۋحى, حالىق رۋحى ءتىل ارقىلى كورىنەدى. ءتىلدىڭ تاعدىرى مەن ۇلتتىڭ تاعدىرى تىعىز بايلانىستى. ناقتى ءىس-شارا رەتىندە مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك, ماسەلەن, جۇمىسقا ورنالاساتىندار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتەۋ, قوعامدا قازاق تىلىنە دەگەن قاجەتتىلىك تۋدىرۋ, قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى, ءبىلىم ءتىلى رەتىندەگى قىزمەتىن ارتتىرا ءتۇسۋ, بارلىق سالادا قازاق ءتىلىنىڭ قوعامدىق قىزمەتىن كۇشەيتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار باق-تاعى ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ, قازاقشا ماتىندەردىڭ ساپاسىن ۇنەمى قاداعالاپ, تىلدىك نورمالاردىڭ بۇزىلماۋىن تالاپ ەتۋ, قازاق ءتىلدى باعدارلامالاردىڭ سانىن ارتتىرۋ, كورەرمەننىڭ ورىس ءتىلدى باعدارلامالاردى كورىپ ءجۇرىپ, ورىس ءتىلىن تەز مەڭگەرىپ كەتەتىنى سياقتى, قازاق ءتىلدى باعدارلامالاردى, قازاق ءتىلدى ارنالاردى كوبەيتىپ, ساپاسىن ارتتىرۋ, قۇجاتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە بولۋىن, رەسمي, ىسكەري قاتىناستا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋىن تالاپ ەتۋ, مەملەكەتتىك ورگاندارداعى قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋىن تالاپ ەتۋ, قازاقتىلدى وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جارناما ماتىندەرىندە, كوشەدەگى جازۋلاردا قازاق ءتىلىنىڭ نورمالارى قاتاڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتۋ, ماتىندەردەن قازاق ءتىلىنىڭ كوركەمدىگى بايقالىپ تۇراتىنداي, ءسوز ورالىمدارىنا ءسۇيسىنىپ, جاتتاپ الاتىنداي دەڭگەيدە, دۇرىس ءارى ساۋاتتى اۋدارىلۋىنا ءمان بەرۋ قاجەت. بۇلاردى تەك ءسوز جۇزىندە ايتىپ قويماي, ناقتى ءىس-شارالارعا كوشۋ كەرەك.
– مەملەكەتتىك ءتىل ءالى كۇنگە دەيىن تولىققاندى قارىم-قاتىناستىڭ, بيزنەستىڭ, عىلىمنىڭ تىلىنە اينالا الماي كەلەدى. قانداي ۇسىنىسىڭىز بار؟
ماقسات ارزامان,
«QazaqGrammar», «QazaqshaJaz» جانە «JanaSozdik» جوبالارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, ءتىل جاناشىرى:
– بيزنەسكە قاتىستى ايتار بولسام, وعان ايىپپۇل سالاتىن زاڭ بولۋ كەرەك. بيزنەستە ۆيزۋال اقپارات – ءمازىر, پرەيسكۋرانت قازاقشا بولماسا, تەك ورىسشا جازىلسا, ايىپپۇل سالىنۋى كەرەك. ونداي زاڭ نەگىزى بار, بىراق ول ورىندالمايدى, ويتكەنى ايىپپۇل سالاتىن ناقتى ورگان جوق. بۇرىن اكىمدىك جانىنداعى تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى ايىپپۇل سالاتىن. بىراق كەيىن ونداي قۇزىرىنان ايىرىلىپ قالدى. قازىر بۇل مىندەت تۇتىنۋشى قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرەتىندە, بىراق ول كوميتەتتىڭ تىلدەن باسقا دا پروبلەماسى جەتەرلىك, مىسالى, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپاسى تومەن, ولار سونىمەن دە اينالىسادى. سول پروبلەمالاردىڭ قاتارىندا ءتىل تۇر, الايدا تىلمەن اينالىساتىن بولەك ورگان جوق.
ەڭ الدىمەن, بيلىك ايىپپۇل سالاتىن زاڭدى رەتتەمەي, ەشتەڭە وزگەرمەيدى. ادامدار ۇيرەنۋى ءۇشىن ون-جيىرما جىل بويى سونداي ايىپپۇل سالىپ تۇرۋ كەرەك. «قازاق ءتىلى كەرەك ەكەن, ول ءبىزدى بىرىكتىرەدى», «مەملەكەت بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل بولۋ كەرەك» دەگەن تۇسىنىك قازاقتىڭ ساناسىنا وسىلايشا قاراپايىم زاڭ ارقىلى قالىپتاسادى.
بىلتىر قىركۇيەكتە قازاقستانعا رەسەيدەن كوپ ميگرانت كوشىپ كەلگەنى بەلگىلى. سول كەزدە «Qazaq Grammar» پاراقشاسىندا ءبىز رەسەيلىكتەرگە ارناپ جادىناما جاسادىق, سول تاراپ كەتتى. ءبىراز ادام قوسىلدى, قازاقستان ىشىندە دە قازاق تىلىنە قىزىعۋشىلىق ارتتى, ءبىز سپيكيڭ كلاب اشتىق, ول جاقتان دا كەلۋشىلەر كوپ بولدى. بىزگە سۇراعىن قويىپ, حابارلاساتىن ادامدار دا كوبەيدى.
– جاستار اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇرسىز. قولعا العان جوبالارىڭىز دا اۋقىمدى. سولاردىڭ بىرىنە توقتالساڭىز...
نۇرقوجا ەرسايىن,
«Derekkoz» جوباسىنىڭ اۆتورى, ءتىل جاناشىرى:
– ءبىز قازاق ەلىنىڭ مادەنيەتى, ءتىلى, تاريحى مەن عىلىمىنىڭ جاناشىرلارىن بىرىكتىرەتىن «Baysa» ۇلتتىق پاتريوتتىق ەتنوستىق كلۋبىن اشىپ, ءتۇرلى سالا وكىلدەرىن جينادىق. باستى ماقسات – قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋدا ديدجيتال-كوميۋنيتي قۇرۋ. ەل بويىنشا بارلىق قالالاردا ديدجيتال قۇرىلتاي فورۋمدارىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءىس-شارالارامىزدىڭ بارلىعى تەك انا تىلىمىزدە وتەدى.
كلۋبىمىزدا ءان, كۇي, تەاتر, بي سەكىلدى ءتۇرلى ونەر كەشتەرىن ۇيىمداستىرامىز. قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ, سويلەۋ, مەڭگەرۋ, قولونەر, رۋنا جازۋى, تاريح, مۋزىكا, ساداق اتۋ, قارۋ-جاراق پەن ساۋىت-سايمان جاساۋدان شەبەرلىك ساعاتتارىن جۇرگىزەمىز.
«Baysa»-نىڭ العاشقى قۇرىلتايى الماتىدا ءوتتى. ونىڭ تەك مەملەكەتتىك تىلدە وتۋىنە ءبىراز كۇش سالدىق. فورۋمدا ءسوز سويلەگەن سپيكەرلەر – قاراپايىم ءتىل جاناشىرلارى. تانىمال ادامداردى شاقىرىپ, سويلەتۋدى ماقسات تۇتپايمىز. ءتۇرلى سالا وكىلدەرىنىڭ اراسىندا دا قازاق ءتىلىن دامىتىپ جۇرگەن ماماندىق يەلەرى وتە كوپ. ولاردىڭ ايتارى دا كوپ. ءبىرىنشى جيىنىمىز اسەرلى ءوتتى. سپيكەرلەر ءتۇرلى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. قاتىسقان وزگە ۇلت وكىلدەرى دە قازاقشا سۇراق قويدى. ەرەجە بويىنشا وزگە ءتىلدى قولدانۋعا بولمايدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋگە تىرىسقاندار كوپ بولدى. وسىلاي انا ءتىلىمىزدى دامىتامىز, ەركىن سويلەۋگە دەن قويامىز.
كەلەسى فورۋمدى استانادا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كەيىن باتىس, وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ۇيىمداستىرماقپىز.
– ەل تۇرعىندارىنىڭ, اسىرەسە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە ۇلەسىڭىزدى قوسىپ كەلەسىز. ولارعا ارناپ قازاقشا سايت تا اشتىڭىز. ەڭبەگىڭىز اقتالىپ جاتىر ما؟
تاتيانا ۆالياەۆا,
اقىن, قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى, «kaz-tili.kz» سايتىنىڭ اۆتورى:
– قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە ونى تولىق مەڭگەرۋى ءۇشىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اۋديو ماتىندەر مەن ديالوگتار, قازاق سۋبتيترلەرى بار قازاق تىلىندەگى تەلەحيكايالار مەن مۋلتفيلمدەر قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قازاق ەلىندە تۇرىپ جاتقان سوڭ, مەن دە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىم قاجەت. وسى ورايدا 2007 جىلى قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا ارنالعان «kaz-tili.kz» سايتىن اشتىم. وندا قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن قاراپايىم جانە ۇعىنىقتى تۇردە تۇسىندىرەمىن, بۇل ءاربىر وقىرمانعا جۇرناقتار مەن جالعاۋلاردى قوسۋداعى جالپى زاڭدىلىقتاردى كورىپ, ەرەجەلەردى تەز تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وقىرماندارىم ۋاقىت وتە كۇردەلى گرامماتيكانى ءتۇسىندىرۋىمدى سۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا سايتتى كۇنىنە 4 مىڭنان استام ادام قارايدى.
قازاق ءتىلى مۇعالىمدەرىمەن جانە ءتىلدى دامىتۋعا مۇددەلى باسقا ادامدارمەن بىرلەسىپ, سايتتا ءارتۇرلى بولىمدەر اشىلدى, سونىڭ ارقاسىندا ءتىلدى ۇيرەنۋ ۇدەرىسى قىزىقتى بولا ءتۇستى. اڭگىمەلەر, انەكدوتتار, فرازەولوگيالىق بىرلىكتەر, سوزدىكتەر, ءان ماتىندەرىن ورنالاستىردىق.
سونىمەن قاتار «سويلەسەيىك» Telegram ارناسىن جانە بىرنەشە WhatsApp توپتى جۇرگىزەمىن, وندا ءبىز اۋديتوريالاردى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە شاقىرىپ, گرامماتيكا نەگىزدەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەمىز.
قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا ارنالعان كىتاپتارىم 2012 جىلدان باسىلىپ كەلەدى, ءار باسىلىم سايىن ماتەريالداردى تولىقتىرىپ, جەتىلدىرىپ وتىرامىن. ولەڭدەر مەن سۋرەتتەردەن قۇرالعان «بالالارعا ارنالعان گرامماتيكا» كىتابىم جارىق كوردى.
2017 جىلى «kaz-tili.kz» سايتى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ قورىنىڭ ء«بىلىم بۇلاعى» اتالىمى بويىنشا كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى جانە ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ سايتى اتاندى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە بارىنشا ۇلەسىمدى قوسىپ كەلەمىز. بۇل – ازاماتتىق پارىزىم.
ءتۇيىن. ءتىل جاناشىرلارى مەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن سارالاي كەلە, ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدە زامان تالابىنا ساي قىزمەت اتقارىپ جاتقانىن كورەمىز. ال ۇكىمەت ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ جاتىر. جاقىندا جۇمىس توبىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى الماتىدا ءوتتى. قۇجاتتى ازىرلەۋدە حالىقارالىق تاجىريبەلەر زەردەلەنىپ, ءتىلدى تسيفرلاندىرۋ, ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»