بانك بانكروتتىعى جاھان نارىعىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

SVB سيليكون القابىنداعى ال­عاشقى كەڭسەسىن 1983 جىلى اشىپ, ءا دەگەننەن ۆەنچۋرلىق قار­جى مەن ستارتاپتارمەن جۇ­مىس ىستەۋ باعىتىن تاڭداپ العان. بانك ستراتەگياسى ءساتتى جۇزەگە اسىپ, القاپتاعى وزگە قارجى ۇيىمدارىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, قاتار داميدى. ال 2015 جىلى قۇراما شتاتتارداعى ستار­تاپ­تاردىڭ 65 پايىزى وسى بانك­تىڭ كليەنتى اتانىپ شىعا كەل­دى. 2020-2021 جىلدارى اقشا­سىن SVB-دا ورنالاستىرعان ستارتاپتارعا ينۆەستورلار بەلسەندى تۇردە قارجى قۇيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ساق­تالۋ مەرزىمى كورسەتىلمەگەن سا­لىم كولەمى ءۇش ەسە ءوسىپ, 128 ملرد دول­لارعا جەتتى. بانك وسى قار­جى­نىڭ ءبىر بولىگىن ۇزاقمەرزىمدى مەم­لەكەتتىك قاعازدار مەن كىرىس­تى­لى­گى تومەن يپوتەكالىق قاعاز­دار­عا سالىپ جىبەرگەن. بيىل جىل باسىندا فە­دە­رالدى رەزەرۆ جۇيەسى بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرىپ جىبەرگەن مەزەتتە SVB-نىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىنىڭ قۇنى كۇرت تومەندەيدى. بۇل كەزدە ۆەنچۋرلىق يندۋستريا دا قۇلدىراۋدى باستان كەشىپ جاتتى. ستارتاپتار ينۆەستورلار قارا­جاتىنا از يە بولىپ, دەپو­زيت­تەرىن شەشىپ الۋعا كوشتى. 2023 جىلدىڭ 8 ناۋرىزىندا بانك ءوزى­نىڭ ۇزاقمەرزىمدى, تومەن كىرىستى وب­لي­گاتسيالارىنىڭ ءبىر بولىگىن 2 ملرد دوللار شىعىنعا ساتۋعا ءماجبۇر بولعانىن جاريالادى. وسىدان باستاپ بانك كوتيروۆكاسى تەك تومەن قاراي قۇلديلاي بەردى. وسىنشاما ستارتاپتاردىڭ سەنىمى مەن ميللياردتاعان دوللارعا يەلىك ەتىپ وتىرعان قارجى ۇيىمى ەكى-اق كۇندە قۇلادى.

«Market Watch»-تىڭ جازۋىنشا, ادەتتە IT-كومپانيالار كىرىستىلىگى ازايعان كەزدە سالىمشى قارجىسىن شىعارىپ, شىعىندى وتەۋگە تىرىسادى. ءوز كەزەگىندە SVB كەتكەن دەپوزيتتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن پورتفەلدەگى قۇندى قاعازدارىن شۇعىل ساتىلىمعا شىعارعان. ناۋ­رىزدىڭ باسىندا بانك ء«وز بالانسىن نىعايتۋ ءۇشىن» 1,75 ملرد دوللاردىڭ اكتسياسىنا قوسىمشا ەميسسيا جۇرگىزگەن جانە 1,8 ملرد دوللار كولەمىندە شىعىنداردى وتەگەن. سول ءۇشىن اكتيۆ پورتفەلىنىڭ ءبىر بولىگىن ساتقان. سونداي-اق ولار 2,25 ملرد دوللارعا جاڭا اكتسيالار ورنا­لاس­تىرعىسى كەلگەن. الايدا بۇل ۆەن­چۋرلىق ينۆەستورلاردىڭ قاۋ­پىن كۇشەيتكەن. ءسويتىپ ولار ءوز كليەنت­تەرىنە بانكتەگى قاراجاتىن الۋعا كەڭەس بەرە باستاعان. بانك شىعارىلىپ جاتقان اقشا اعىنى­مەن كۇرەسىپ, كاپيتال تارتۋعا تى­رى­سىپ باققان, الايدا بۇل ارە­كەت­تەرىنەن ناتيجە بولمادى.

ينۆەستورلار كاپيتالدىڭ ورنى تولارىنا ۇلكەن كۇمانمەن قاراپ (سەبەبى بانك نەسيەلەگەن كوپتەگەن تەحنولوگيالىق ستارتاپتىڭ جاع­دا­يى ناشارلاعان), «JPMorgan Chase», «Bank of America», «Citigroup» جانە «Wells Fargo» اكتسيالارىن ساتا باستاعان. ويتكەنى بۇل قارجى ۇيىمدارىنىڭ دا ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى SVB-عا وتە-موتە ۇقساس بولعان, ياعني ولار دا نەگىزىنەن ستارتاپتاردى قارجىلاندىرۋمەن اينالىسقان.

وسىدان كەيىن دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ بويىنشا فەدەرالدى كورپوراتسيا نەسيە ۇيىمىنا جەكە كونكۋرستىق باسقارۋشىنى تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دا­دى. اقش قارجى ءمينيسترى دجانەت يەللەننىڭ ايتۋىنشا, وسى جاعدايعا قاراماستان اقش-تىڭ بانك جۇيەسى ورنىقتى بولىپ قالا بەرەدى. قازىر ەل ۇكىمەتى بانكتى نەمەسە ونىڭ ءبىر بولىگىن ساتۋ تۋرالى ويلاستىرىپ جاتىر. «Bloomberg» اقپاراتى بويىنشا, بانكتىڭ باس ديرەكتورى گرەك بەككەر بانكروت بولعانعا دەيىن ەكى اپتا بۇرىن كومپانيانىڭ 3,6 ملن دوللار كولەمىندەگى اكتسياسىن ساتىپ جىبەرگەن.

كاليفورنيا قارجىلىق قورعاۋ جانە يننوۆاتسيا دەپارتامەنتى 10 ناۋرىز كۇنى SVB-ءنى جاۋىپ, ونى باسقارۋ مىندەتىن دەپوزيتتەردى ساقتاندىرۋ بويىنشا فەدەرالدى كورپوراتسياعا (FDIC) تاپسىرعان. سالىمشىلاردىڭ قارجىسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن FDIC «Deposit Insurance National Bank of Santa Clara» (DINB) قۇرىپ, بانكتىڭ بار­لىق ساقتاندىرىلعان قارجىسىن سوندا اۋدارعان. مۇن­داعى قارجىعا سا­لىمشىلار قول­جە­تىمدىلىكتى 13 ناۋ­رىزدان الا باس­­تايدى. ال ساقتاندىرىلماعان سا­لىمدار بو­يىنشا تولەمدەردى جۇ­زەگە اسىرۋ ءۇشىن «Silicon Valley Bank» اكتيۆتەرى ساتىلىم­عا شى­عا­رىلادى. SVB-ءنىڭ كالي­فور­نيا مەن ماس­ساچۋسەتستە 17 بو­لىم­شە­سى بول­عان.

2022 جىلدىڭ 31 جەلتوقسا­نىن­داعى جاعداي بويىنشا بانك اكتيۆتەرىنىڭ قۇنى – 209 ملرد دوللار بولعان, ال دەپوزيتتىڭ جيىن­تىق كولەمى – 175,4 ملرد دول­لار­عا جۋىقتايدى. FDIC 250 مىڭ دول­لارعا دەيىنگى سوماداعى دەپو­زيت­تى ساقتاندىرماق.

«Silicon Valley Bank» – اقش-تاعى ىرىلىگى بويىنشا التىنشى قارجى ينستيتۋتى. كليەنتتەرىنىڭ باسىم بولىگىن ستارتاپتار قۇراعان. بۇل بانكتىڭ قۇلدىراۋى 2008 جىلعى قارجى داعدارىسى كەزىندەگى «Washington Mutual Inc.» بانكىنىڭ بانكروت بولۋىنان كەيىنگى اسا ءىرى كوللاپس بولىپ سانالادى.

ءبىر بانكتىڭ شايقالۋى نارىقتا الاپات جەل تۇرعىزىپ, باسقالاردى دا سۇيكەپ وتەتىن سىڭايلى. «Finan­cial Times» دەرەگىنە سۇيەن­سەك, «Silicon Valley Bank» وقيعا­سى­نان كەيىن اكتيۆتەر كولەمى بو­يىنشا اسا ءىرى سانالاتىن ءتورت امە­ري­كالىق بانك ءبىر كۇندە 52,4 ملرد دوللار نارىقتىق قۇنىنان ايىرىلعان.

اقش-تاعى بانك داعدارىسىنا بايلانىستى ارنايى مالىمدەمە جاساعان پرەزيدەنت دجو باي­دەن سالىمشىلاردىڭ بۇكىل قارجى­سى­نىڭ قايتارىلاتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, SVB جانە «Signature Bank» (ايتپاقشى بۇل بانك تە جابىلىپ قالدى) باسشىلارى قىزمەتىنەن قۋىلادى, ولاردىڭ ينۆەستورلارىن ەشكىم دە قۇتقارمايدى.

قارجىگەر عالىم قۇسا­يى­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, SVB بانك­روت­تى­عى­نىڭ باستى سەبەبى – فرج تاراپىنان پايىزدىق مولشەرلەمەلەردىڭ كۇرت كوتەرىلىپ كەت­كەندىگىندە.

«بانك پايىزدىق مولشەرلە­مەلەردى كوتەرگەننەن كەيىن قۇن­سىزدانىپ كەت­كەن باعالى قاعاز­دار­دا ءوز اك­تيۆ­تەرىن ۇستاپ وتىرعان. بانك­روت­­­تىقتىڭ سەبەبى وسىندا جا­تىر. قىسقا دەپوزيتتەر ەسەبى­نەن ۇزاقمەرزىمدى باعالى قاعاز­دار ساتىپ الىندى. بانكتەر با­عا­لى قاعازداردى وتەۋگە دەيىن ۇس­تا­مايتىندىقتان, ولار نارىققا سايكەس قايتا باعالانادى جانە سايكەسىنشە شىعىن اعىمداعى كەزەڭدە كاپيتال شوتتارى ارقىلى تانىلادى. مىسالى, بانك وتەۋ مەرزىمى 5 جىل بولاتىن وبليگاتسيانى جىلدىق 2 پايىزبەن ساتىپ السا, ال جىل بويىندا كىرىستىلىك جىلدىق 6 پايىزعا دەيىن ارتسا, وندا بانك 4 پايىز * 5 = 20 پايىز دەپ, 100 ملرد دوللار ءۇشىن شىعىن 20 ملرد-تى قۇرايدى دەپ ەسەپتەيدى. ءارى قاراي, بۇل قاعاز بۋحگالتەرلىك ەسەپتە 6 پايىز كىرىستىلىكپەن تانىلادى, ال ەگەر ءسىز قاعازدى ساتپاساڭىز, وندا شىعىنىڭىز جىلىنا 4 ميلليارد قوسىمشا پايىزدىق كىرىس ەسەبىنەن وتەلەدى. SVB كاسسالىق ايىرمانى جابۋ ءۇشىن ۇزاقمەرزىمدى باعالى قاعازدارىن ديسكونتپەن ساتا باس­تادى. ولار قاعازداردىڭ ءبىر بو­لى­گىن وتەۋگە دەيىن ۇستاپ قالعان سياقتى, سوندىقتان ساتۋ كەزىندە شىعىنعا باتقاندارىن مويىندادى. اقش-تا بانكروتتىق ساناۋلى كۇندەر ىشىندە ءتامام بولادى جانە دەپوزيتورلار ءوز سالىمدارىن جوعالتپايدى. قارجىلىق رەتتەۋشى بارلىق سالىمشىنىڭ اقشا الاتىنىن مالىمدەدى. تەك اكتسيونەرلەر مەن وبليگاتسيا ۇستاۋشىلار المايدى», دەيدى قارجىگەر.

SVB بانكروتتىعىنان كەيىن بىر­قاتار امەريكالىق جانە ەۋرو­پا­لىق بانك اكتسيالارىنىڭ كوتيروۆكاسى قۇلدىراي باستادى. «First Republic Bank» قاعازدارى نيۋ-يوركتەگى الدىن-الا ساۋدا كەزىندە ءوز قۇنىنىڭ 65 پايىزىن جوعالتسا, PacWest Bancorp, Western Alliance Bancorp سياقتى وڭىرلىك بانكتەر 40 جانە 53 پايىزىنان ايىرىلعان. Bank of America Corp. قاعازدارى 3,9 پايىزعا ارزانداپتى. اكتسياسى ارزانداپ سالا بەرگەن كومپانيالار قاتارىندا JPMorgan Chase & Co. (1,2 پايىزعا), Wells Fargo & Co. (3,4 پايىزعا) دا بار. ەۋروپادا Credit Suisse Group AG بىردەن 11 پا­يىزعا قۇلدىراسا, HSBC قاعاز­دا­رى ءوز قۇنىنىڭ 3,3 پايىزىن جوعالتقان.

بۇل جاعداي ءبىزدىڭ قارجى سەكتورىنا تىكەلەي اسەر ەتە قويمايدى. دەگەنمەن «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەندى ەستەن شىعارماعان ابزال. ساراپشىلار, اسىرەسە ءىرى بانكتەردىڭ ساۋدا-ساتتىقتا اسا مۇقيات بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. بۇل رەتتە بانك مەن­شىك كاپيتالىنىڭ, وتىم­دى­لىك قورىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى, سا­لىمشىلار قاراجاتىن پاي­دا­لا­نۋدا دۇرىس ستراتەگيا تاڭداي ءبىلۋى, ينۆەستورلاردىڭ ۇرە­يىن ۇشىرىپ المايتىنداي نۇس­قاعا قاراي قادام باسۋى دا وتە ما­ڭىزدى. ويتكەنى قانداي دا ءبىر قاتەر تونە قالسا, وندا سالىمشى­لار الدىنداعى مىندەتتەمەسىن تولى­عىمەن ورىن­داۋ­عا تۋرا كەلمەك.