زامير ساعىنوۆ: ساپالى جول سالىنۋى ءۇشىن بىلىكتى مامان قاجەت

– زامير سادىق ۇلى, الدىمەن مەكەمە اتقارىپ جاتقان جۇمىستاردان حاباردار ەتسەڭىز؟

– ەلىمىز بويىنشا 157 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق اۆتوجول بار بولسا, سونىڭ 25 مىڭ شاقىرىمى حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە. ال 70 مىڭ شاقىرىم جول وبلىستار مەن اۋدانداردى جالعايدى. سونداي-اق ولارعا 62 مىڭ شاقىرىم كوشە جولدارىن قوسىڭىز. جىل سايىن 16 مىڭ شاقىرىمنان استام حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ماگيسترالدەرگە دياگنوس­تي­كا جۇرگىزەمىز. ال جول-قۇرى­لىس ماتەريالدارىنا 220 ءتۇرلى جان-جاقتى زەرتحانالىق زەرتتەۋ جاسايمىز. مەكەمە ينسپەك­تور­لا­رى قىزمەت ەتكەن ءۇش جىلدا رەسپۋبليكا جولدارىنا 44 مىڭ­نان استام رەت تەكسەرۋ جۇر­گىز­دى. بىلتىر حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 16,9 مىڭ شاقىرىم جولدى دياگ­نوس­تيكادان وتكىزدى. ەسكە سا­لا­يىن, بۇل كاسىپورىندى قۇرۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكپەن ارنايى كەلىسىم جاسالعان ەدى. بۇگىندە سول كەلىسىمنىڭ اياسىندا كوپتەگەن ماڭىزدى ءىس-شارانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز.

– ترانزيتتىك اۆتوجولداردىڭ جاعدايى تۋرالى نە ايتاسىز؟

– رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى جولداردىڭ جاقسى ساپاسى تەك وزىمىزگە عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدىڭ بارىنە كەرەك دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى ەلىمىزدە 25 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق حالىق­ارا­لىق جانە رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار ترانزيتتىك اۆتوماگيسترال جەلىلەرى بار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. بۇل ترانزيتتىك ماگيسترالدىڭ باسىم بولىگى باتىس پەن شىعىستاعى الپاۋىت ەلدەردى جالعاپ, ەكى قۇرلىق اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى اينالىمىن ەسەلەپ ارتتىراتىنى ءمالىم. ال قازاق ەلىنە ترانزيتتىك ماگيسترالدان اعىلاتىن پايدا ەسەلەنە كوبەيەتىنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

– زامير سادىق ۇلى, اۆتو­جول­­دىڭ سىنعا ءجيى ىلىگەتىنى بەلگىلى. سىننان قالاي قو­­رى­تىندى شىعارامىز؟ جول سا­­پا­سىن تۇزەۋدىڭ ءتيىمدى شەشىمى بار ما؟

– ونىڭىز راس. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق باق-تا جول ساپاسىنا قاتىستى 900 سىني ماتەريال جاريالانىپتى. شاعىمداردىڭ باسىم بولىگى جەرگىلىكتى جولدارمەن بايلانىس­تى. ارينە, ءبىز سىندى دۇرىس قابىلداپ, وڭ ناتيجە شىعارۋعا دايىنبىز. بىراق سالانىڭ دامۋىن تىعىرىققا تىرەپ تۇرعان تۇيتكىل كوپ. سونىڭ ءبىرى – مامان تاپشىلىعى. اۆتوجولداعى كەيبىر كاسىپ يەلەرى مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. سەبەبى قازىر رەس­پۋبليكا بويىنشا اۆتوجولشى ماماندىعىن نەبارى 607 ازامات وقىپ جاتىر. سالاداعى وزگە كوم­پا­نيالار دا تاپ وسى تۇيتكىلدى ايتىپ, دابىل قاعادى. ەگەر اۆتوجول ماماندارىن دايارلاۋ شاراسى بۇگىننەن باستاپ قولعا الىنباسا, تاياۋ بولاشاقتا جولداردى سالاتىن جانە ولاردى جوندەپ وتىراتىن بىردە-ءبىر ادام قالمايدى. البەتتە, ءوزىمىز دە قول قۋسىرىپ وتىرعان جوقپىز. ءۇش جىلدا 5000-عا جۋىق مەكتەپتى ارالاپ, بالالارمەن تانىسىپ, اۆتوجول ماماندارىنىڭ جۇمىسىن, قىزمەتىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ ءجۇرمىز. اۆتوجولدا تەك كەتپەن-كۇرەك ۇستاعان قارا جۇمىسشى مەن اۋىر تەحنيكا مەحانيزاتورلارى عانا ەمەس, باسقا دا ءتۇرلى كاسىپتەر بار ەكەنىن ۇعىندىرىپ جاتىرمىز. استاناداعى, الما­تى­داعى جانە وڭىرلەردەگى نازار­باەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ وقۋ­شى­لارىن, جولعا قاتىس­تى كوللەدج ستۋدەنتتەرىن زەرتحا­نا­لارىمىزعا شاقىرىپ, جول جا­ساۋ­دىڭ, ونى سالۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن كورسەتەمىز. جولدىڭ تۇتاس ءبىر عىلىم ەكەنىنە, كەرەمەت كاسىپ يەلەرى بار ەكەنىنە كوزى جەتكەن شاكىرتتەر وسى سالاعا مويىن بۇرىپ جاتىر.

 ستۋدەنتتەردى تاجىريبەدەن وتۋ­گە شا­قىرىپ, ولارعا 70-80 مىڭ تەڭ­گە جالاقى تولەپ تۇرا­مىز. كە­لىپ, جۇمىستا قالىپ جاتقان­دا­رى دا بار.

– قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى قاي وقۋ ورىندارى اۆتوجول ماماندارىن دايارلايدى؟

– بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە اۆتوجول ماماندارىن دايارلايتىن 8 جوعارى وقۋ ورنى بار. ولار – ل.ب.گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل جولدارى ينستيتۋتى, داۋلەت سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, ساتباەۆ ۋني­ۆەر­سي­ت­ەتى, قازاق جول-بايلانىس ۋني­ۆەرسيتەتى, قارا­عان­دى مەم­لە­كەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەتى, مۇحامەد-حايدار دۋلاتي اتىن­دا­عى تاراز مەملەكەتتىك ۋني­­ۆەر­سيتەتى, لوگيستيكا جانە ترانسپورت اكادەمياسى, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىن­داعى پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سيتەتى. بىلاي قاراساق, وقۋ ورنى از ەمەس. بىراق ول وقۋ ورىندارىنىڭ بارىندە دەرلىك بىزگە قاجەت ماماندار جاناما عانا وقىتىلادى. سونىڭ سالدارىنان جول جۇمىسىندا اقاۋلار سانى ارتىپ بارادى. سالادا كادر تاپشىلىعى وتكىر سەزىلىپ ءجۇر دەپ دابىل قاعىپ وتىرعانىمىزدىڭ سىرى دا وسىندا. 2004 جىلى «جولدار, كوپىرلەر جانە تون­نەل­دەر قۇرىلىسى» جانە «عي­ما­راتتار مەن قۇرىلىستار قۇ­رى­لىسى» ماماندىقتارى ءبىر ما­مان­دىققا بىرىكتىرىلدى. بۇل جول ماماندىعىنا قاجەتتى بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. وكىنىشتىسى, بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسۋگە گرانتتار ماماندىقتار بويىنشا بولىنسە, قازىر ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا توپتارعا بولىنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە توپ ىشىندە ءبىلىم گرانت­تا­رىنىڭ بىركەلكى بولىن­بە­ۋىنە جول بەرەدى. مىسالى, «قالا قۇرىلىسى, قۇرىلىس جۇمىستارى جانە قۇرىلىس» توبىندا جالپى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن 23 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اراسىندا ورتا ەسەپپەن 10-15 باعدارلاما بويىنشا گرانتتار بولىنەدى.

– سالاعا عىلىمي كوزقاراس قا­جەت ەكەنىن ايتىپ قالىپ ەدى­ڭىز. ينستيتۋت, ۋني­ۆەر­سي­تەت­تەر­­دەن كەيىن ءبىلىم-بىلىگىن ءارى قا­راي جوعارىلاتىپ جاتقاندار بار ما؟

– 2010-2022 جىلدار ارا­لى­عىن­دا, قازاقستاندا اۆتوموبيل كولىگى ماماندىعى بويىنشا ماگيس­تراتۋرانى نەبارى 253 ادام عانا ءبىتىردى. ال دوكتورانتۋراعا بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك گرانت بولىنبەدى. 10 جىلدان استام ۋاقىتتاعى ناتيجە وسى. بۇگىندە الىس-جاقىن شەتەلدەردە جول قۇرىلىستارى دامىپ كەلەدى. كۇن­دە بولماسا دا, اي سايىن, ايت­پەسە جىل سايىن سالاعا جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ دە قاتارىمىزعا كەلگەن دارىندى جاستاردى الەمنىڭ كەز كەلگەن وقۋ ورنىندا وقىتىپ الۋ­عا نيەتىمىز دە, جاعدايىمىز دا بار. بىلتىر ول ىقىلاسىمىزدى جۇزەگە اسىرىپ, بىرنەشە بالانى گەر­مانياعا جىبەرىپ, ءبىلىم-بىلىگىن ارتتىرىپ كەلۋىنە مۇمكىندىك جا­سا­دىق.

– ەلىمىز مامان­داردى ىلگەرىدە قالاي دايارلاپ كەلگەن؟ الدە وداقتىڭ وزگە ەل­دە­رىندە وقىتاتىن با ەدى؟

– ەسكە السام, ەلىمىز جول سالاسىندا ءدال وسىنداي كادر تاپشى­لى­عىن وتكەن عاسىردىڭ ورتا شە­نىن­دە دە باستان كەشىرگەن. 1950-1960 جىلدارى جول قۇرىلىسشىسى ماماندىعى وتە تاپشى بولدى. نەگىزى قازاقستانداعى جول ءبىلىمىنىڭ تاريحى 1958 جىلدان باستالادى. ودان كەيىن سالاعا ارنايى مامانداردى وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتى دايارلادى. رەسپۋبليكاداعى جالعىز جول ءپروفيلى بار جوعارى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, ارينە, نارىق سۇرانىسىن وتەي المادى. 1978 جىلى سول كەزدەگى الماتىدا جال­پى تەحنيكالىق فاكۋلتەت اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, وعان بىردەن 200-گە جۋىق ستۋدەنت قابىل­­داندى. 1991 جىلى الماتى اۆتو­موبيل-جول ينستيتۋتى اشىلدى, ول 5 جىلدا جوعارى بىلىك­تى جولشىلاردىڭ تۇتاس گالاكتيكاسىن شىعارا الدى: تەك ااجي-ءدىڭ 1-كۋرسىندا 200 ستۋدەنت, جالپى سانى 5 كۋرستا 1000 ستۋدەنت وقىدى.

سالا ءۇشىن ەڭ جاقسى ءبىلىم بەرۋ ءداۋىرى وسى كەز بولدى.

1996 جىلى وسى ۋنيۆەرسيتەت الماتى تەمىر جول ينجەنەرلەرى ينس­تي­تۋتىمەن بىرىگۋىنىڭ ناتي­جە­سىن­دە مۇحامەدجان تىنىشباەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوم­مۋنيكاتسيالار اكادەمياسى قۇرىلدى. جول قۇرىلىسشىسى ماماندىعىنىڭ بەدەلى باسىلىپ قالدى.

 بولون جۇيەسى جىلدارىندا ماماندىقتار مەن بەلگىلى ءبىر بىلىكتىلىك كورسەتكىشى جويىلدى. بەيىندى وقىتۋ, اسىرەسە پاندىك ءبولىم قىسقارتىلدى. ءبىلىم سالاسىنداعى وسىناۋ شالاعايلىقتاردىڭ كەسىرى­نەن ءبىزدىڭ سالا زارداپ شەگىپ قالا بەردى.

– سالانى قايتا ساۋىقتىرۋ ءۇشىن نە امال جاساماق كەرەك؟

– ماسەلەنى تولىققاندى شەشۋ ءۇشىن جان-جاقتى ارەكەت ەتۋ كەرەك. «كولىك قۇرىلىسى» وقۋ ورنىنىڭ جەكە باعىتىن اشىپ, ونى «اۆتو­مو­بيل جولدارى مەن اەرودرومدار قۇرىلىسى», «تەمىر جولدار قۇرىلىسى», «كوپىرلەر مەن كولىك توننەلدەرىنىڭ قۇرىلىسى», «گاز بەن كولىك قۇرىلىسى» توپتارىنا قايتا بولگەن ابزال. ءبىزدىڭ جايىمىزدى ەۋروپامەن سالىستىرىپ قارايىقشى. كەرەمەت اۆتوباندارىمەن الەمگە ايگىلى گەرمانيادا «قۇرىلىس جانە كولىك تەحنيكاسى» دەگەن ناقتى ءبولىم بار. جالپى, ەۋروپادا جول سالالارىنداعى ءبىلىم وشاقتارى وتە بەدەلدى سانا­لا­دى. وندا ساپالى ءبىلىم الۋعا بار­لىق جاعداي جاسالعان.

ال بىزدە ستۋدەنتتەردى وقىتۋعا ءوندىرىس قىزمەتكەرلەرىن دە تارتۋ كەرەك. سەبەبى ەلىمىزدەگى جو­عا­رى وقۋ ورىندارىندا پراك­تي­كا­لىق ءبىلىم جەتىسپەيدى. ءبىلىم بەرۋ ءوندىرىس ۇدەرىسىنە باعىت­تالعانى دۇرىس. دايىن جول سالۋشى ماماندى ەشبىر وقۋ ورنى شىعارا المايدى. سون­دىق­تان جول پروفيلىندەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءوندىرىس قىز­مەت­كەر­لەرى ءدارىس وقىپ, زەرتحانالاردا تاجىريبەلىك تاپسىرمالار جۇرگىزىلىپ, ءبىتىرۋ ەمتيحاندارىندا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءسوزى شەشۋشى ءرولدى اتقارۋى كەرەك. ويتكەنى ساپالى جولدى ەڭ الدىمەن ءوندىرىسشى عانا سالا الادى.

– جول سالۋعا دايىندىق جۇ­مىس­تارى قالاي جۇرگىزىلەدى؟ قان­داي ماتەريالدار پايدالانىلادى؟

– جولدى باستاۋ – وتە كۇردەلى ۇدەرىس. جەر بەدەرىن زەرتتەپ, ناقتى ءبىر شەشىمگە كەلۋ كەيدە تىم كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. اۋە­لى جوبالاۋ كەزەڭىندە جەر بەدەرى تياناقتى زەرتتەلەدى. كەيدە بىر­دەن بىرنەشە كليماتتىق اي­ماق­تار, لاندشافت, گەولوگيا جانە گيدرولوگيا ماسەلەلەرى زەر­دە­لە­نەدى. جولدى جاقسى جوبالاۋ بولاشاق پروبلەمالاردى بول­دىرمايدى. سوندىقتان بولا­شاق مارشرۋتتىڭ جوباسىن جاساماس بۇرىن, جولاقتاردىڭ نەگىزىن جانە جابىننىڭ سانىن دۇرىس ەسەپتەپ, قوزعالىس قارقىنى مەن كولىك اعىنىن بولجاۋ قاجەت. بۇل رەتتە كوپتەگەن فاكتور ەسكە­رى­لەدى: ايماقتىڭ كليماتتىق-گەو­گرا­فيالىق جاعدايى, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جانۋارلاردىڭ قونىس اۋدارۋ جولدارى, مارشرۋت جوسپارىنىڭ گەومەتريالىق ەلە­مەنت­تەرى, اۆتوموبيل جولى­نىڭ بويلىق جانە كولدەنەڭ ءپروفيلى, جول قۇرىلىمدارى, جەلى تۇعىرى جانە بايلانىس تىرەكتەرى تالاپقا ساي بولعانى ءلازىم. وسى شارۋالاردى اتقارىپ العاننان كەيىن عانا ءبىر شەشىمگە كەلۋگە بولادى.

دايىندىقتىڭ كەلەسى كەزەڭى – دالا. مۇنىمەن گەودەزيستەر اينالىسادى. ولار جەكەلەگەن ۋچاس­كە­لەردىڭ كولەمىن, قانداي كولبەۋ بۇرىشى قاجەت ەكەنىن, قانداي گەولوگيالىق جانە لاندشافتتىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرۋ كەرەكتىگىن, نوسەر اعىندارىن قايدا ورنالاس­تىرۋ كەرەكتىگىن, جولداعى بۇرى­لىستاردىڭ سانىن, جەر جۇمىس­تا­رى­نىڭ كولەمىن انىقتايدى.

بولاشاق جولدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى كوبىنە وسى ەسەپ­تەۋ­لەردىڭ دۇرىستىعىنا بايلانىس­تى. دايىندىقتىڭ بارلىق كەزەڭى اياقتالعاننان كەيىن جەر جۇمىس­تا­رى باستالادى. جولدىڭ باس­تى جاۋى – سۋ, سوندىقتان ونىڭ جوي­قىن اسەرىن بولدىرماۋ ءۇشىن قاجەتتى جەرلەرگە سۋ وتكىزگىش قۇ­بىر­لار توسەلەدى. ال مۇندا گيد­رو­­لوگتەردىڭ قاتىسۋى وتە قاجەت. تەك وسى دايىندىقتاردان كەيىن عانا جولدى توسەۋدى باستاۋعا بو­لا­دى.

توپىراقتى تىعىزداۋ جول­دىڭ بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتەدى. قازىر توپىراقپەن جۇمىس ىستەۋدى بىلە­تىندەر تىم از. جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ وزىندە بۇل ماتەريال­دىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى تەرەڭ ءبىلىم بەرمەيدى. وسى ماسەلەنى ءبىلىم وشاقتارى نازارعا السا دەگەن تىلەك بار. كەلەسى ماتەريال – بيتۋم. بۇ­گىن­گى تاڭدا بۇكىل الەم جولداعى ۇلعايعان جۇكتەمەلەرگە توتەپ بەرە الاتىن جوعارى ساپالى بيتۋمعا مۇقتاج. بۇل ماتەريالدىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىنۋ – جول سالۋشىلاردىڭ مىندەتى. بىراق وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى ماماندار ونىڭ تەحنيكالىق جانە في­زي­كالىق مىنەزدەمەسىن تولىق ۇقپايدى.

اۆتوموبيل جولدارى مەن اەرودرومدار قۇرىلىسىنىڭ مامانى جولداردى جوبالاۋ, سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ, جوندەۋ جانە كۇتىپ ۇستاۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ ءبارىن تولىق اتقارا الادى. بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بەيىندىك وقىتۋدى قىسقاردى. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە جول قۇرىلىسىمەن كوبىنە بىلىكتىلىگى جوق ماماندار اينالىسادى.

– جول سالاسىنداعى جۇمىس­شى-قىزمەتكەرلەردىڭ قانشا پا­يىزى كاسىبي ماماندار دەپ ايتۋعا بولادى؟

– سوڭعى ساراپتامالىق زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى بولىم­دە­رى مەن بولىمشەلەرىندەگى بار­­لىق قىزمەتكەرلەردىڭ تەك 10 پا­­يى­زى­نىڭ عانا ارنايى ءبى­لى­مى بار ەكەن. ال ەڭبەك جانە حا­لىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­­نيسترلىگىنىڭ ەڭ­بەكتى دامىتۋ ورتالىعى جۇر­گىز­گەن زەرتتەۋلەرگە زەر سالساق, ەلى­مىزدە ەڭ كوپ سۇ­رانىسقا يە بوس جۇ­مىس ورنى – جول مامانى.

2022 جىلى سۇرانىسقا يە ما­مان­دىقتاردىڭ ۇشتىگىنە قۇرى­لىس-مونتاج جۇمىستارىنىڭ شەبەر­لە­رى كىردى. وندا 1,7 مىڭ جۇمىس ورنى بوس تۇرعان. «اتامەكەن» ۇكپ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى قۇرىلىس سالاسىندا مامان تاپ­شى­­لىعى 8 256 ادامدى قۇراسا, باسقا سالالاردا سۇرانىس بىرنەشە جۇزدەن دە اسپاعان ەكەن.

– راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»