كومپيۋتەرلىك قىلمىس تۋرالى ۇعىم ەڭ العاش وتكەن عاسىردىڭ 60-ىنشى جىلدارى الدىمەن امەريكالىق, ودان سوڭ وزگە دە الەمدىك باسىلىمداردا پايدا بولدى. 1983 جىلى پاريج قالاسىندا وەسD (حالىقارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى) ساراپشىلارى باس قوسىپ, كومپيۋتەرلىك قىلمىسقا كريمينولوگيالىق ايقىنداما بەردى.ەتيكالىق-تارتىپتىك قاعيداتتارعا قايشى كەلەتىن ءىس-ارەكەتتەر, سونداي-اق اۆتوماتتاندىرىلعان مالىمەتتەرگە قول سۇعۋشىلىق سول كەزدەن باستاپ قىلمىستىق ساناتقا جاتقىزىلاتىن بولىپ شەشىلدى.
حالىقارىلىق مارتەبەلى ۇيىمنىڭ الاڭداۋى تەكتەن-تەك ەمەس ەدى. ويتكەنى, ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ شەكسىز دە شەتسىز مۇمكىندىكتەرى ەڭ الدىمەن تەحنيكالىق سالاداعى سان-الۋان قىلمىسقا جاپپاي جول اشتى. قىلمىس الەمىندە بەت پەردە كيمەي, قولىنا قارۋ ۇستاماي, كىسى ولىمىنە بارماي-اق بانكتەردى توناپ, مەكەمەلەر قورىنداعى قاراجاتتاردى قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا قولدى ەتەتىن قىلمىسكەرلەر پايدا بولدى. قازاقستان اۋماعىنداعى وسى تەكتەس العاشقى جاسالىنعان كيبەرقىلمىستى ليساكوۆ قالاسىنداعى «گول+پاس» بۋكمەكەرلىك كەڭسەسى (2003 ج.) باسىنان وتكەردى. كومپيۋتەرلىك جەلى ارقىلى 3 ميلليون 500 مىڭ تەڭگەنى وپ-وڭاي جىمقىرعان ك. دەگەن ازامات سوت ساراپتاماسىنان سوڭ جاساعان قىلمىسى ءۇشىن 5 جىلعا سوتتالدى. ەل اۋماعىندا وسىعان ۇقساس وزگە دە قىلمىستاردىڭ بىرتىندەپ قىلاڭ بەرۋى رەسپۋبليكانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمىندا ارناۋلى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن كاسىبيلەندىرىلگەن «ك» اتاۋلى باسقارمانىڭ وڭاشا وتاۋ قۇرۋىنا ىقپال ەتتى. بۇعان دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1997 جىلعى 16 شىلدەدە كۇشىنە ەنگەن قىلمىستىق كودەكسىندە كومپيۋتەرلىك قىلمىستىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى العاش قارالعاندىعىن ەسكە سالا كەتەيىك.تاياۋ كۇندە قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسى مەن سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى قىلمىستىق كودەكستىڭ جاڭا نۇسقاسىن بەكىتتى. وندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قارسى قىلمىستار ەنگىزىلگەن جاڭا تاراۋ بار.
كومپيۋتەرلىك قىلمىستىڭ ەڭ باستى كاسىبي ەرەكشەلىگى مەن بار قيىندىعى – ونىڭ حالىقارالىق بايلانىس جەلىسى ارقىلى قاشىقتىق تالعاماي, مەملەكەتارالىق شەكارالاردى «اتتاپ» كەتەتىندىگىندە بولىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە كومپيۋتەرلىك قىلمىسكەرلەر ءىس-ارەكەتكە باراردا, اتى-ءجونى مەن جۇمىس ورنىن, كومپانيا اتاۋلارىن ءجۇز قۇبىلتىپ, مىڭ ءتۇرلەندىرەتىن ارنايى باعدارلامالىق جاساقتامالاردى قولدانادى.
اۋەلدە كومپيۋتەرلىك قىلمىس دەسە – كارى دە, جاس تا «ول – حاكەردىڭ ءىسى»دەپ جاۋاپ بەرەدى.ويتكەنى, بۇل بۇگىندە بارشاعا تانىس اتاۋ. بۇگىنگى بارلىق كيبەرقىلمىستىق ارەكەتتەردى جاسايتىندار وسىلار. حاكەرلەر (Hacker) – ەكى توپقا بولىنەدى, ءبىرى – باعدارلامانى الدىن الا ازىرلەۋ بارىسىندا ونىڭ ىشىنە تەز ارادا قۇجاتسىز وزگەرتۋلەر ەنگىزىپ جىبەرەتىن كومپيۋتەر ماماندارى. ەكىنشىلەرى – قۇپيا اقپاراتتاردى شارشاماي-تالماي تەك قانا اڭدىپ, ۇرىمتال ءساتتى كۇتىپ وتىراتىن الاياقتار. دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ءبىرىنشى كومپيۋتەرلىك قىلمىسكەر – امەريكالىق كەۆين ميتنيك 1994 جىلى فتب تىزىمىندە الەمدەگى ىزدەۋدە جۇرگەن ون قىلمىسكەردىڭ «ەڭ ازۋلىسى» اتاندى. كومپيۋتەرلىك قىلمىسكەر نەمەسە «حاكينگ» ۇعىمى قوعامعا ءدال سول كەزدەن باستاپ ورنىققان ءتارىزدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى رەسپۋبليكادا جاسالىنعان وتە كۇردەلى, ەڭ اۋىر كومپيۋتەرلىك قىلمىستى 2013 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اشتى. مينيسترلىكتىڭ «ك» باسقارماسىنىڭ جەدەل قىزمەتكەرلەرى زاڭدى تۇلعالاردىڭ شوتىنا بانكىگە قاشىقتىقتان قىزمەت جاسايتىن جەلىمەن «ترويالىق ات» دەگەن ارنايى باعدارلاما ارقىلى اقشا ۇرلاعان قىلمىستى توپتىڭ جولىن كەستى. «بانك-كليەنت» جۇيەسى ارقىلى ءارتۇرلى بانكتەردەگى ۇيىم-مەكەمەلەردىڭ شوتىنا كومپيۋتەرلىك «ۆيرۋس» جىبەرىپ, اقشا ۇرلاي باستاعان قىلمىسكەرلەردىڭ ارەكەتى ولار ۇستالعان مەرزىمنەن الدەقايدا بۇرىن تىركەۋگە الىنىپ, قاداعالانا باستالعان. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي بەلگىلى ءبىر ۇلتتىق كومپانيانىڭ شوتىنان ءدال وسىنداي جولمەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەن 147 ميلليون تەڭگە قولدى بولۋ قاۋپى ءتوندى.مىنە, وسى تۇستا قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنا كىسەن سالىندى. ساراپتاۋ بارىسىندا قازاقستانداعى 30 اسا ءىرى كومپانيانىڭ شوتىنان ۇرلانعان سومانىڭ كولەمى 400 ميلليون تەڭگەدەن اسقانى دالەلدەندى.
1981 جىلى تۋعان قاراعاندىلىق ا. (وسىنداي ارەكەتى ءۇشىن بۇرىن سوتتالعان) مەن 1976 جىلى تۋعان جامبىلدىق ب. الماتىدا وتىرىپ 3 جىل بويى «ترويالىق ات» اتتى كومپيۋتەرلىك «ۆيرۋستى» («BackDoor.Shell.218») بۋحگالتەرلەردىڭ ەلەكتروندىق پوشتالارىنا جەلى ارقىلى جىبەرىپ كەلگەن. زياندى باعدارلاما سالىق ورگاندارىنىڭ اتىنان جالعان اتپەن بۋحگالتەرگە ەلەكتروندىق حاتقا مۇقيات تىركەلگەن. حاتتى اشقان كەزدە ترويان اتى زاڭسىز جۇمىسىن جۇزەگە اسىرا باستايدى. سودان سوڭ عانا «بانك-كليەنت» جەلىسى بويىنشا ەلەكتروندى قارجىلىق باسقارمادان تىكەلەي قولجەتىمدى اقپاراتقا يە بولعان. قىلمىسكەرلەردەن قازىرگى زامانعى بارلىق ساتىداعى كومپيۋتەرلىك شاپشاڭ تەحنيكا الىندى. الاياقتار وسى تەحنيكا تۇرلەرىمەن ۇلىبريتانيا مەن گەرمانياداعى, ۋكرايناداعى سەرۆەرلەردى الماتىدان باسقارىپ وتىرعان. جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى بارىسىندا بۇدان دا تىس وتە كوپتەگەن ەلەكتروندى دالەلدەمە دەرەكتەر جيناقتالىپ, ايقىندالدى. ءدال وسىعان ۇقساس ەلەكتروندى قاراجات ۇرلاۋدىڭ 16 ءتۇرى استانا مەن الماتىدا, اتىراۋ مەن قوستانايدا, سونداي-اق شىعىس قازاقستاندا كەزدەستى, جولى كەسىلدى. كومپيۋتەرلىك «ۆيرۋستى» پايدالانۋ ارقىلى زاڭسىزدىققا بارۋ ارەكەتى بويىنشا قوسىمشا 13 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
كەلەسى ءبىر وقيعانىڭ بولمىسى باسقاشالاۋ بولعانىمەن, ءمانى وسىعان ۇقساس. پەتروپاۆل قالاسىندا ۇستالعان قىلمىستىق توپ پلاستيكالىق كارتا ۇلگىسىن جاساپ, شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ شوتىنداعى اقشانى ۇزبەي ۇرلاعان. ينتەرپولدىڭ كومەگىمەن كوپ كەشىكپەي ولاردىڭ ءبىرىنىڭ گەرمانيالىق ازامات ەكەندىگى, گەرمانيادا ءجۇرىپ وسىعان ۇقساس 56 قىلمىس جاساعانى بەلگىلى بولدى. مىنە, بۇگىنگى تاڭدا كەڭ ءورىس العان كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ جاڭاشا سيپاتتا «كاردەر» دەپ اتالۋى دا سوندىقتان. كاردەرلەر ازاماتتاردىڭ تولەم كارتالارىنىڭ نومىرلەرىمەن قوسا PIN-كودى مەن CVV-كودىن قولدى ەتەدى. بانكومات, ينتەرنەت, ءتىپتى, ماگازيندەگى تولەم وپەراتسيالارى ارقىلى ازاماتتاردىڭ جەكە مالىمەتتەرىن «ۇرلاپ»الادى. ول ءۇشىن سكيممەر اتالاتىن وتە شاعىن عانا قالتاعا سالىپ جۇرەتىن ەسەپتەگىش قۇرىلعى بانكوماتتىڭ بايقاۋسىز بەتىنە جاپسىرىلادى. الاياق سول ارقىلى ماگنيتقۋاتى جەتەتىن اۋماقتاعى بارلىق دەرەك-مالىمەتتەردى جىپكە تىزگەندەي ەتىپ, جيىپ الادى. كەز كەلگەن بانكوماتقا جابىسىپ قالاتىن بايقاۋسىز سكيممينگتىك قۇرىلعىلاردىڭ «ومىرشەڭدىگىنە» وراي, قازىرگى كەزدە بانكوماتتىڭ جاڭا تۇرلەرىنە سونداي قۇرىلعىلاردى بايقاي قوياتىن قارسى قۇرىلعىلار قويىلاتىن بولدى.
2013 جىلى ساۋىردە الماتىدا ءىىم «ك» ءبولىنىسى مەن «كازكوممەرتسبانكتىڭ» قاۋىپسىزدىك قىزمەتى بىرلەسىپ جۇرگىزگەن شارالار ارقاسىندا حالىقارالىق دارەجەدەگى ۇلكەن قىلمىس اشىلدى. سكيممەرلىك قۇرىلعىمەن جەكە تۇلعالاردىڭ تولەم كارتالارى ارقىلى بەلگىلى مولشەردە اقشا ۇرلاپ الىپ جۇرگەن رۋمىنيا مەن مولداۆيادان كەلگەن 3 قىلمىسكەر قاماۋعا الىندى. كوپ كەشىكپەي ءدال وسىنداي ارەكەتتەگى بولگاريا ازاماتى تۇزاققا ءتۇستى. دەگەنمەن, بۇلاردى «الاياقتاردىڭ سوڭعى تۇياعى» دەۋگە تىم ەرتە ءارى اسىعىستىق بولار ەدى.
كومپيۋتەرلىك قىلمىس تەلەفوندىق بايلانىس جۇيەسىندە دە اسقىنىپ تۇر. ونىڭ ءبىر مىسالى – 2005 جىلى بىزگە كCەLL كومپانياسى الدەكىمدەردىڭ “SIM-BOX”قوندىرعىسىن پايدالانۋ ارقىلى GSM-تراففيگىنىڭ وراسان مولشەرىن ۇرلاپ جاتقانىن حابارلادى. قازاقستاننىڭ ۇيالى تەلەفوندارى وپەراتورلارىنا 5 ميلليونداي اقش دوللارىنا شىعىن كەلتىرگەن تەلەفون الاياقتارى (فريكەر) قاناتىن كەڭىنەن جازىپ ۇلگەرگەنشە تۇتقىنعا ءتۇستى. ولاردىڭ بۇعان دەيىن ازەربايجان مەن ۋكراينادا دا وسىنداي قىلمىس جاساعانى ايعاقتالىپ, بىرەۋى 5, ەكىنشىسى 8 جىلعا سوتتالدى.
وسى جىلدىڭ باسىندا الماتى قالاسىندا ءىىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەدەل-ىزدەستىرۋ ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا ءبىر جشس ديرەكتورى ۇستالدى. ول الگى ايتقان «SIM-بوكس» قۇرىلعىسىنىڭ كومەگىمەن «TELE-2» ۇيالى تەلەفون وپەراتورىنان GSM-تراففيگىن ۇدايى ۇرلاپ كەلگەن. ونىڭ ءوفيسىن تەكسەرۋ بارىسىندا ارقايسىسى 20 سلوتتان سيم-كارتقا جەگىلگەن 5 «SIM-بوكس» قوندىرعىسى تابىلدى.
قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق NCP (ۇلتتىق بايلانىس بەكەتى) جەلىسىنىڭ ۇلتتىق بەكەتى دۇنيەجۇزىنىڭ 78 ەلىندە قىزمەت ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, اقش, رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس, برازيليا, يسپانيا, شۆەتسيا سەكىلدى وزگە مەملەكەتتەر بەلسەندى ورىن الادى. ريم-ليون توبىنداعى «سەگىزدىك» دەپ اتالاتىن جۇمىس ورگانى تىكەلەي تەرروريزم مەن ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى تەگەۋرىندى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. 2008 جىلعى 9-11 جەلتوقسان ارالىعىندا جاپونيانىڭ كيوتو قالاسىندا وتكەن ريم-ليون توبىنىڭ كەزەكتى ماجىلىسىندە قازاقستان NCP حالىقارالىق جەلىسىنە تەڭ قۇقىقتى مۇشە بولىپ قابىلدانعان بولاتىن. اتالعان ۇيىم كيبەرقىلمىس سالاسىندا بولاتىن ياكي بولۋعا دايىندالىپ جاتقان قىلمىس تۋرالى الدىن الا اقپارات الماسۋعا, جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارىنا سايكەس تەحنيكالىق نەمەسە وزگە سيپاتتاعى اقپاراتتار الۋعا كەڭ جول اشتى. قازاقستان پوليتسياسى دارەجەلى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ قاتارىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مۇددەلەس بولىمشەلەرىمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتقان. ولارمەن ىنتىماقتاستىق قىزمەتىن ويداعىداي جالعاستىرىپ كەلەدى. ەستونيا,ۋكراينا, يسپانيا مەن گەرمانيا, قىتاي, جاپونيا كورەيا مەن اقش ەلدەرىمەن جوعارىدا اتالعان حالىقارالىق جەلى ارقىلى بولىپ جاتقان ارىپتەستىك قىزمەت تۋرالى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ ورىندى. بالالار پورنوگرافياسىن ناسيحاتتايتىن قازاقستانداعى سايتتىڭ جۇمىسى مەن رەسپۋبليكاداعى ەلەكتروندى جاشىكتەردىڭ جاپپاي بۇزىلۋى تۋرالى بىزگە اسا قۇندى مالىمەت-دەرەكتەرمەن قولۇشىن بەرگەن نەمىس اقپاراتى سونداي ىنتىماقتاستىقتىڭ جەمىسى. گەرمانيانىڭ كريمينالدىق پوليتسياسى باس باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى سەرۆەر ۇلگىلەرىنىڭ زاتتاي-ەلەكتروندىق ايعاقتارى ارقىلى قازاقستاندا وراسان زور قاراجات ۇرلاعان حاكەردىڭ قىلمىسىن موينىنا بۇلتارتپاي قويدى. كۇنى كەشە عانا ونداعى ارىپتەس وفيتسەردەن ساقتالىنعان ايعاقتى ول دەرەكتەردىڭ بارلىعى رەسمي حاتتالىپ, قازاقستانعا جىبەرىلۋ الدىندا گەرمانيا پروكۋراتۋراسىنا وتكىزىلگەنى تۋرالى قوسىمشا حابارلاما الدىق. بۇل ەكى ەل پوليتسياسى اراسىنداعى قىم-قۋىت جۇمىستاعى كەزەكتى كاسىبي بايلانىستىڭ شىنايى ءبىر عانا كورىنىسى بولسا كەرەك.
ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا سايكەس سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ارنايى مامانداندىرىلعان جۇمىس توبى ىسساپارعا اتتانىپ, اقش پەن وڭتۇستىك كورەيانىڭ, قىتاي مەن ەستونيانىڭ, رەسەي مەن جاپونيانىڭ كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس بولىمدەرىنىڭ وزىق تاجىريبەسىمەن تانىستى. سولاردىڭ ىشىندە ۆاشينگتون قالاسىنداعى فەدەرالدى تەرگەۋ بيۋروسىنىڭ (فتب) كومپيۋتەرلىك قىلمىسقا قارسى كۇرەس باسقارماسىندا بولعان تاجىريبە الماسۋدىڭ تيگىزەر پايداسى ەرەكشە زور بولعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. كۆانتيكا قالاسىنداعى (ۆيردجينيا شتاتى) فتب-نىڭ اكادەمياسى اۋماعىنداعى جىلجىمالى لابوراتوريانىڭ, وڭتۇستىك كورەيلەردىڭ وسى سالاداعى عىلىمي تەڭدەسسىز ۇلگىلەرى, ەستوندىقتاردىڭ سالاعا كەش كەلسە دە العا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن كورنەكتى تاجىريبەسى قازاقتىڭ بولاشاق «كيبەرپولىنىڭ» دامۋىنا ءسوزسىز ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىنا ەش داۋ جوق.
بۇگىندە حالىقتىڭ كوزى كومپيۋتەرگە, قۇلاعى اقپاراتتىق تەحنولوگيا اتاۋىنا ابدەن ۇيرەندى. دەگەنمەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ء(ىت) عارىشتىق جىلدامدىقپەن دامۋى تۇسىندا كيبەر-قىلمىستىڭ دا كوشتەن قالماي, قايتا ورشەلەنە وسە تۇسكەنىن ەرەكشە بايقاپ تا كەلەمىز. ويلاپ قاراڭىزدارشى, ءبىر ەلدىڭ ءبىر ەلدەن شەكاراسى سوندايلىق شالعايدا جاتقانىنا قاراماستان ەكى جاقتىڭ بانك شوتتارىنا ميلليونداعان اقشا اۋدارۋ قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا جۇزەگە اسادى. ءبارى دە قۋاتتى كومپيۋتەرلىك بايلانىستىڭ ارقاسى. كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ ۇيقىسىن بۇزاتىن دا وسىنداي اقپاراتتىق تەحنولوگياداعى اسا باقۋات بايلانىستار. سوندىقتان دا قازاقستان پوليتسياسىنىڭ «ك» ءبولىنىسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بورىشتى مىندەتتەرىن ادال اتقارۋعا بەيىمدەلگەن ءارى داعدىلانعان. سۋىق قارۋسىز جاسالىناتىن مۇنداي قاۋىپتى قىلمىستىڭ جولىن كەسۋگە قازاق پوليتسياسىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى جەتەدى. سالا بويىنشا ەڭ سوڭعى جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىقتار دا بارشىلىق.
جاندوس ءسۇيىنباي,
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كريمينالدىق پوليتسيا كوميتەتى
«ك» باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى, پوليتسيا مايورى.
استانا.