ادەبيەتتە قىسقا جازۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن كورسەتكەن, ارينە, چەحوۆ. سونىسىمەن جازۋدا ەرەكشە قۇبىلىسقا بالانعان چەحوۆ اقساقالدى الەم امسە ءسۇيىپ وقىدى, قازاق وقىرمانى دا جاقىن تارتتى. بۇگىنگى داڭقىنا جازۋشىلىقتىڭ ءتاتتى ازابىمەن جەتكەن قالامگەر «چەحوۆسكي ينتەلليگەنت» تۇسىنىگىن تىرىدەي كورسەتىپ ءھام ونىڭ العاشقى زيالىسى دا ءوزى بولدى.
قاراپ وتىرساق, شەبەر اڭگىمەشى قىسقا بولسا دا, ماعىنالى, جاپ-جاقسى ءومىر ءسۇرىپتى. چەحوۆتىڭ عۇمىرى ەڭبەككە دە, ساياحاتقا دا, ءتىپتى سوقىر تاۋەكەلگە دە تولى بولدى. اۋىر ناۋقاس الپەتىن ادام تانىماستاي وزگەرتكەنگە دەيىنگى سۇلۋلىعى دا اڭىز. ءتىپتى يالتادا وتكىزگەن سوڭعى جىلدارىندا جازۋشىعا گيمنازيا قىزدارى استە تىنىم بەرمەپتى دەسەدى.
ساحالين ساپارىنان ءۇندى مۇحيتى مەن تسەيلون ارقىلى قايتقان سۋرەتكەر بارلىق قالامداسى سياقتى ساياحاتتاعاندى ۇناتقان. بىراق چەحوۆتىڭ وتىرىقشى ومىرگە, ءوز «ۇيىنە» دەگەن ۇمتىلىسى ءبىر سۇمدىق اسەر ەتەدى. ول 44 جىل عۇمىرىنىڭ 26 جىلىندا عانا مۇمكىندىگى بولا تۇرا, ماسكەۋ تۇبىنەن مەليحوۆو قوجالىعىن, يالتادان بەلايا داچانى, جازعى ءۇيدى جانە گۋرزۋفتان كنيپپەردى ساتىپ الادى. مەليحوۆودا تۇرعاندا حات جازۋمەن (ونىڭ حات الماساتىن دورباسى ءالى كۇنگە دەيىن مەليحوۆ مۋزەيىندە ءىلۋلى تۇر), دارىگەرلىكپەن شۇعىلدانعان.
جالپى, ورىس ادەبيەتىنىڭ الەم تۆورچەستۆوسىنداعى ءۇش تەمىرقازىعى تولستوي, دوستوەۆسكي ءھام چەحوۆ ەكەنى سول زاماندا-اق مويىندالعان. ال اتاقتى پۋشكينگە كەلسەك, ورىس ادەبي گازەت-جۋرنالدارىنان باقىلاپ كورگەنىمىزدەي, پۋشكين الەمگە جەتە الماپتى. نەگە دەسەڭىز, ونى اسقاقتاتۋ ۇلتتىق ماقتانىشتان گورى ۇلتتىق مەنمەنشىلدىككە سايىپ كەلەدى ەكەن-مىس. ۇرانعا اينالعان اپوللون گريگورەۆتىڭ «پۋشكين – ءبىزدىڭ بارىمىز» دەگەن سوزدەرىندە اكتسەنت ءۇشىنشى سوزگە تۇسكەندىگى ماقالانىڭ كونتەكستىنەن اڭعارىلىپ تۇرعانىنا دا ەرىكسىز يلاناسىڭ.
ال سۋرەتكەر چەحوۆ كوپتەن بەرى «ورىستىكى» عانا ەمەس. الەمدىك ساحنالاردا ەڭ كوپ قويىلاتىنى دا شەكسپير مەن چەحوۆتىڭ پەسالارى. ەكەۋىن دە ءتاۋىر دراماتۋرگ ساناماعان لەۆ تولستوي كەيىن سۇمدىق تاڭعالعان دا بولار. ءتىپتى چەحوۆ ءۇشىن ءىشتارتىپ ەرەكشە قۋاناتىن ءجونى بار. ءومىر جولدارىنا قاراساق, ۇلى تولستوي چەحوۆ اعايدى قاتتى قۇرمەت تۇتقان. تولستوي 1901-1902 جىلدارى قىرىمدا ەمى جوق سىرقاتقا شالدىققاندا, چەحوۆپەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ وتىرادى ەكەن. ال گاسپرادا تولستوي تەك چەحوۆپەن عانا سۋرەتكە تۇسكەن. مۇڭدى سۋرەتتە اۋىر دەرتكە شالدىققان قوس الىپ جازۋشى گرافينيا پانينانىڭ ۆيللاسىنىڭ تەرراساسىندا وتىر. بۇدان كەيىن قارت تولستويعا 10 جىلداي ءومىر ءسۇرۋ بۇيىرسا, الدەقايدا جاس چەحوۆ ەكى جىل وتكەن سوڭ بادەنۆەيلەردە قايتىس بولادى.
ەندىگى ءبىر جايت, 1897 جىلدىڭ كوكتەمىندە چەحوۆتىڭ قۇرت اۋرۋى اسقىنىپ, اۋرۋحاناعا تۇسكەندە, العاشقى بولىپ كوڭىل سۇراپ كەلگەن دە تولستوي. ونىڭ دەنساۋلىعى ازىرگە سىر بەرمەگەندىكتەن بە ەكەن, ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى ءسوز قوزعاعان. اسەرلى سويلەگەنى سونشالىق, كەتكەن سوڭ چەحوۆ توقتاۋسىز قان قۇسىپتى.
جازۋشى تۋرالى كوپ ەستەلىك جازعانداردىڭ ءبىرى – گوركي. جالپى, ول وزىنەن بۇرىنعى تۇلعالار جايىندا دا كوپ سىر شەرتكەن كىسى.
«چەحوۆ قاراپايىم سويلەگەن ادامدى, وزىنە عانا ۇقساعان ادامدى جاقسى كورۋشى ەدى, – دەپ باستايدى گوركي. – ءوزىنىڭ ورەسى جەتپەيتىن «بيىك» تاقىرىپقا قول سەرمەپ, بىلگىشسىنىپ بايگە الا قويۋعا قۇمار جانداردى جەك كورەتىن ول. چەحوۆتىڭ الدىنا كەلگەن كىسى ءبىرازدان كەيىن قاراپايىمدانىپ سالا بەرەتىن, ءوزىنىڭ تابيعي كەيپىنە كىرەتىن.
– ءبىر كۇنى چەحوۆتىڭ ۇيىندە وتىر ەدىم, – دەيدى ول, – سوندا وراسان ادەمى كيىنگەن ءۇش حانىم, ءيىس مايلارىن اڭقىتىپ, تورعىن كويلەكتەرىن سۋسىلداتىپ كىرىپ كەلدى دە ساياسات ماسەلەسىن كۇيتتەپ, اڭساپ جۇرگەن جاندارشا «سۇراقتاردى» ءۇستى-ۇستىنە جاۋدىرا باستادى:
– انتون پاۆلوۆيچ! ءسىز قالاي ويلايسىز, وسى سوعىستىڭ اياعى نەمەن تىنار ەكەن؟ – دەپ توتەسىنەن تىك قويدى.
انتون پاۆلوۆيچ جوتەلگەندەي بولدى, ازىراق وتىردى دا, بايسالدى ۇنمەن, مايدا تىلمەن:
– زاتى, ءبىتىسىپ تىناتىن بولار, – دەپ جاۋاپ قايىردى.
– ارينە, دۇرىس ايتتىڭىز! سوندا دا قايسىسى جەڭەر ەكەن؟ گرەكتەر مە, تۇرىكتەر مە؟
– مەنىڭ بولجاۋىمشا, قايسىسى كۇشتى بولسا, سول جەڭەدى...
– ال سىزشە قايسىسى كۇشتى؟
– ارينە, قايسىسى ءدامدى تاماقتى مول جەيتىن بولسا, كىمنىڭ ءبىلىمى كوبىرەك بولسا, سول جەڭەتىن شىعار, – دەپ ءتۇيدى.
– راس قوي, قالاي تاۋىپ ايتتىڭىز! – دەپ ءبىر ايەل دىبىسىن ىشقىنا شىعاردى.
– ال ءوزىڭىز قايسىسىن جاقسى كورەسىز – گرەكتەردى مە, جوق, تۇرىكتەردى مە؟
وسى مەزەتتە چەحوۆ الگى حانىمعا سۇيسىنە قاراعانداي بولىپ, جىميا كۇلدى دە:
– مەن ءوزىم مارمەلادتى جاقسى كورەم, ال ءسىز شە؟ – دەدى.
– ويباي-اۋ, مارمەلادتى مەن دە جاقسى كورەم عوي! – دەپ بىرەۋى قۋانا جاۋاپ قاتتى, ءجۇزى نۇرلانىپ سالا بەردى.
– شىركىن, مارمەلادتىڭ ءيىسى جۇپارداي اڭقيدى-اۋ! – دەپ ەكىنشىسى پىسىقتادى.
مارمەلاد ماسەلەسىن ۇشەۋى دە جەتە بىلەدى ەكەن, اۋىزدارىنىڭ ءدامىن الىپ ەمەشەسى قۇرىپ سويلەدى. وسى مەزگىلگە دەيىن ويلارىنا كىرىپ شىقپاعان تۇرىكتەر مەن گرەكتەر جونىندە اڭگىمە قوزعاۋدىڭ اۋىر ەكەنىن ەندى ۇقتى. ۇشەۋى قاتتى ىرزا بولدى, ۇيدەن شىعىپ بارا جاتىپ: «سىزگە مارمەلاد جىبەرەمىز!», دەپ ۋادەلەرىن بەردى.
ايەلدەر كەتكەننەن كەيىن:
– ءسىز وتە ادەمى اڭگىمەلەستىڭىز عوي! – دەپ قالجىڭدادىم.
انتون پاۆلوۆيچ سىلق-سىلق كۇلدى دە:
– ءار ادام ءوز تىلىمەن سويلەۋ كەرەك قوي, – دەدى.
چەحوۆتىڭ باسقالاردان ەرەك سىپايىلىعى ەل اۋزىنا وسىلاي تارالىپتى. تاعى بىردە رەۆوليۋتسيالىق باعىتتى ۇستاناتىن قىزدار گوركيدى قورشاپ الىپ, ونىڭ «ماركسيست», الدە «حالىقشىل» ەكەنىن انىقتاماققا بەكىنەدى. گوركي ءوزىن تىعىرىققا تىرەگەندى جەك كورەتىندىكتەن ءبىر قىزدىڭ ء«سىز قاي پلاتفورمادا تۇرسىز؟» دەگەن سۇراعىنا: «قىمباتتىم, پلاتفورمادا بورەنە تاسيدى», دەپ بۇرق ەتىپتى. «مارمەلاد» پەن «بورەنە» اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان-اق ءبىرىنىڭ چەحوۆ, ءبىرىنىڭ گوركي ەكەنىنەن جاڭىلىسۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەستەي.