توقسانىنشى جىلداردان كەيىن توقىراپ قالعان كۇرىش ءوندىرىسى سوڭعى ۋاقىتتا عانا ەڭسە تىكتەپ, شارۋالاردىڭ تىرلىگى شيراي ءتۇستى. ەلدەگى اعايىننىڭ احۋالىن جاقسارتۋدا ءتۇرلى مەملەكەتتىك قولداۋلاردىڭ دا كومەگى كوپ بولعانىن ايتپاي كەتكەنىمىز ءجون بولماس.
ويتكەنى ءارتاراپتاندىرۋ دەگەنىڭىز تيىمدىلىگى جوعارى داقىلداردى كوبەيتۋمەن قاتار, قولدا باردى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋ عوي. ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا مەملەكەت مۇددەلىلىك تانىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن قولداۋ اياسى ارتۋعا ءتيىس
بىراق وسىنداي جەتىستىكپەن قاتار تاعى ءبىر تۇيتكىلدىڭ شەتى كورىنىپ تۇر. ول – جىلدان-جىلعا داريا ارناسىنداعى سۋدىڭ ازايىپ بارا جاتقاندىعى. اسىرەسە بۇل سوڭعى جىلدارى قاتتى بايقالىپ تۇر. ماماندار سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الاتىن جالعىز امال ايماقتاعى ەگىس شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ ەكەندىگىن ايتادى. بىراق سوڭعى 20 جىل بەدەرىندە ۇزدىكسىز ايتىلىپ, ءتيىستى قۇرىلىمدار اراسىندا مەموراندۋمدارعا قول قويىلىپ كەلە جاتقانىمەن, بۇل باستامانى دا جۇزەگە اسىرۋ وڭاي بولمايىن دەپ تۇر.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «باسسەيندەر جانە وبلىستار (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا) بولىنىسىندە 2016-2025 جىلدارعا ارنالعان سۋ پايدالانۋ ليميتتەرىن بەكىتۋ تۋرالى» 2016 جىلعى 19 تامىزدا بەكىتىلگەن №367 بۇيرىعى بار. وسى بۇيرىقتاعى ايماقتاعى ەگىستىك پەن ەكولوگيالىق مۇقتاجدىقتارعا ارنالعان سۋ كولەمى جىل سايىن مەجەدەن تومەن ءبولىنىپ كەلەدى. الدىڭعى جىلى 5,3 ملرد تەكشە مەتر سۋ الۋى قاجەت بولعانمەن, ونىڭ كولەمى 4,1 ملرد-قا شامالاس بولدى. بىلتىرعى بولجام 3,3 ملرد تەكشە مەتر ەدى. وسىلايشا, ايماق ديقاندارى كوكتەم مەن جازدى اۋپىرىمدەپ وتكىزىپ ءجۇر.
بۇل پروبلەما وڭىردەگى نەگىزگى داقىل كۇرىش كولەمىنىڭ قىسقارۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. بىراق بۇل دا تاپشىلىقتان قينالماي شىعۋدىڭ جولى ەمەس. ودان بولەك, ءوڭىر ديقاندارى ءبىراز جىلدان بەرى سۋدى بارىنشا از «ىشەتىن» داقىل تۇرلەرىن كوبەيتۋگە كوشكەن. مىسالى, ءبىر ماۋسىمدا 1 گەكتار كۇرىشكە داريا ساعاسىنان ەسەپتەگەندە 38 850 تەكشە مەتر سۋ كەتەدى. ال باقشا ونىمدەرىنە جۇمسالاتىنى 8 400-9 000 تەكشە مەتردەي. بىراق وسىلاي ەكەن دەپ ءداستۇرلى ونىمنەن باس تارتىپ جاتقاندار از. ونىڭ ۇستىنە ءارتاراپتاندىرۋ اركىم ءوز بەتىنشە باستاپ كەتەتىن شارۋا ەمەس. بۇل باعىتتا ءوندىرىس پەن عىلىمدى ۇشتاستىرۋ كەرەك.
سوڭعى 20 جىلدىڭ بەدەرىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ دۇركىن-دۇركىن كوتەرىلىپ, وسى باعىتتا تالاي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. بىراق سودان شىققان ناتيجە شامالى. ونىڭ باستى سەبەبى وبلىستاعى بارلىق تەحنولوگيا, ءتىپتى سۋارۋ جۇيەسى تەك كۇرىش ەگىستىگىنە نەگىزدەلگەن. ال شارۋالار ءارتاراپتاندىرۋدىڭ الىپپەسىن باستاسىن دەسەك, مەملەكەت تاراپىنان شىعىنى از, پايداسى كوپ داقىل تۇرلەرىن وسىرۋگە ارنالعان تەحنيكالارعا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديانى كوتەرۋ كەرەك. بۇل – ىبىراي جاقاەۆ اتىنداعى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي عالىمدارىنىڭ پىكىرى. سوندا قازىر ءارتاراپتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىنگەنمەن, تەحنيكا الۋعا قارجىسى بولماي وتىرعان شارۋالاردىڭ ءۇمىتى ويانىپ, باستاما جالعاسادى.
وسىدان ءسال بۇرىن «شىعىنى كوپ كۇرىشتەن باس تارتۋ كەرەك» دەگەن پىكىرلەر بەلەڭ الىپ, ول ءبىراز ايتىس-تارتىسقا جالعاسقان. نەگىزگى داقىلدان جەرىپ وتىرعاندار 20-30 جىل بۇرىن كۇرىش ەگىلگەن القاپتاردىڭ ءبىرشاما بولىگى بوس قالعان كەزدەگى قيىندىقتى ۇمىتقانى قايران قالدىرادى. سول ۋاقىتتا ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن القاپ شەڭگەل مەن جيدە باسىپ, سورى بەتىنە شىققان جارامسىز جەرگە اينالدى. قازىر كۇرىشتەن باس تارتساق, سول جاعداي قايتالانادى. وسى ءونىم ارقىلى عانا جەردىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايى ءبىر قالىپتا تۇر.
ءوڭىر كاسىپكەرلەرى اراسىنان ارتاراپتاندىرۋعا العاشقى بولىپ بەل بايلاعان كاسىپكەردىڭ ءبىرى – جالاعاش اۋدانىنداعى «ەر-ءالى» شق توراعاسى ءالىبي بەكجانوۆ. بىلتىر قانت قىزىلشاسىن ەككەن كاسىپكەر ايماق ءۇشىن وسى داقىل ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. ءبىر قىزىعى, سىردا شىققان قىزىلشانىڭ قانتتىلىعى 20% بولعان, ال جامبىل وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 15 %-دىڭ اينالاسى. دەمەك ەگۋگە بولادى, بىراق وعان مەملەكەتتەن قولداۋ كەرەك. زاماناۋي تەحنيكا مەن وڭدەيتىن زاۋىت بولماسا, ەڭبەگىڭ ەش تۇزىڭ سور بولادى.
– ءارتاراپتاندىرۋ – ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن اسا ءبىر قولايلى شارۋا ەمەس. قىرىققاباتتى قينالىپ ءجۇرىپ شىعاراسىڭ. قوستانايدا وسكەن كارتوپ پەن ءبىزدىڭ وڭىردەن شىققان ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى اراسىندا اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىق بار. ولاردىڭ جەرى سوعان قولايلى. وسىدان دا ولاردىڭ كارتوبى ارزان بولادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءونىمدى جينايتىن تەحنيكانىڭ قۇنى 60-80 ملن تەڭگە ارالىعى. مىسالى, مەنىڭ تاۋەكەلمەن ەككەن كارتوبىما سالعان اقشامنىڭ جارتىسىنا جەتپەيتىنى عانا قايتتى. سوندا دا ەلگە باسقا دا ءونىمدى ەگۋگە بولاتىنىن كورسەتكىم كەلدى. وسى ويمەن 5 گەكتار جەرگە الما دا ەكتىك. كۇنكورىسى كۇرىش بولىپ وتىرعان ەلدەگى شارۋانىڭ قينالاتىن تاعى ءبىر تۇسى اكىمشىلىكتەگى جينالىستان ءجيى ەستيتىن ءارتاراپتاندىرۋدى نەدەن باستاۋدى بىلمەيدى. ديقانعا قانداي داقىل ءتۇرىن ەگۋگە بولاتىنىن ايتاتىن ادام جوق. دۇرىسى, كۇرىش ەگىستىگىن ساقتاي وتىرىپ, باۋ-باقشانى سونىڭ اينالاسىندا دامىتۋ. جاقىندا وبلىس باسشىلىعىنىڭ ۇسىنىسىمەن «بايقوڭىر» اكك» اق ءبىزدىڭ كارتوبىمىزدى ساتىپ الاتىن بولدى. سەڭ قوزعالعان سياقتى. وسىنداي قولداۋ بولسا, اۋىلداعى ەل ەڭسە تىكتەپ قالار ەدى, دەيدى كاسىپكەر.
ءارتاراپتاندىرۋ دەگەنىمىزدىڭ نەگىزى – جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ. قازىر ايماقتا جەردەگى گۋمۋس مولشەرى 0,5-1 پايىز ارالىعىندا. ال بۇل 2 پايىزدان اسۋى كەرەك. جاڭا باستامانىڭ بىردەن جولعا ءتۇسىپ كەتپەي تۇرعانىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. وبلىستا كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءىرى كومپانيالار ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا, كوپشىلىگى 50-60 گەكتار جەرگە ءدان سەۋىپ وتىرعان مايدا قۇرىلىمدار. ولاردىڭ باستامانى قولداپ كەتەر قاۋقارى جوق.
قازالى اۋدانىنداعى عاني مۇراتباەۆ اۋىلى باۋ-باقشانى كوپتەپ ەگەتىن ەلدى مەكەندەر قاتارىندا. كەزىندە وسى اۋىلدىڭ ءتاتتى قاۋىنى كەڭەستەر وداعىنىڭ ءار تۇكپىرىنەن تابىلاتىن. جۋىردا اۋدانعا جاساعان ساپارىمىزدا قالا ىرگەسىندەگى وسى اۋىلعا جولىمىز ءتۇسىپ, ەگىنشىلەرمەن پىكىرلەستىك. اۋدانداعى «رزا اگرو» جشس جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن قولعا العان قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى. بىلتىر وسى اۋىلدان 545 گەكتار القاپقا جۇگەرى ەككەن سەرىكتەستىك ونى سۇرلەمگە پايدالانادى. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى بۇل اۋماقتا داندىك جۇگەرى دە ەگىلگەن. وسى اۋىل تۇرعىنى نۇرلىبەك نۇرعوجاەۆ تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن قاۋىن-قاربىز ەگىپ وتىرعان شارۋانىڭ ءبىرى.
– ءبىزدىڭ جەردە ىلعال از. كۇننىڭ كوزى جىلت ەتىپ, جەر دەگدىسە, اينالاڭنىڭ ءبارى اپپاق سورعا كومىلىپ قالادى. ونى شايۋ دا – ءبىر ماشاقاتى كوپ جۇمىس. ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەرلەر وڭاي شايىلسا, تىڭ اۋماقتار وندايعا كەلمەيدى. سوندىقتان دا بىزگە جەردى لازەرمەن تەگىستەۋ قاجەت. ال وعان ءبىزدىڭ شامامىز كەلە بەرمەيدى. ءتىپتى اقشاسىنا جالداۋعا دا تابا المايمىز. جەر تەگىستەلسە, ءونىم دە ەسەلەپ ارتار ەدى. قازىر مەن 50 توننا الاتىن جەردەن 15-20 توننا عانا الىپ ءجۇرمىن. جاڭاعىداي جاعداي جاسالسا, باقشا ەگۋگە ىنتالىلار قاتارى كوبەيەدى, – دەيدى ول.
اۋىلداعى شارۋاعا كەرەگى – تەحنيكا. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن اۋىلداردان سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, وعان ءبىراز تەحنيكا توپتاستىرىلعان. بىراق اۋىلداعىلار ول تۇستا باقشاعا مويىن بۇراتىنداي ەمەس ەدى, سوندىقتان دا سدو-نىڭ باستاماسى جالعاسىن تاپقان جوق. قازىر ەلدەگىلەر ەڭسە تىكتەپ قالدى, جاستار اراسىندا باۋ-باقشا ەگۋگە تالاپتىلار كوپ. جاڭاعى تەحنيكانىڭ كەرەك كەزى وسى.
كۇرىشكە سۇرانىس ارتپاسا, كەمىمەيدى. مىسالى, قازىر الەم بويىنشا جىلىنا 730 ملن توننا كۇرىش وندىرىلەدى, جەر ءجۇزى حالقىنىڭ جالپى تۇتىناتىنى بۇدان الدەقايدا كوپ. سوندىقتان كۇرىش القابىن ازايتپاي, قازىرگى كولەمدى ساقتاي وتىرىپ كوپ ءونىم الۋدىڭ جولىن قاراستىرعان دۇرىس. جىل سايىن ليزينگكە تەحنيكا الىپ, جۇزدەگەن ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتار دا ەستەن شىقپاعانى ءجون. سوندىقتان دا سالاداعى عالىمدار دا, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى دا سىر بويىندا نەگىزگى داقىل كۇرىش بولىپ, قالعاندارى سونىڭ اينالاسىنا توپتاسۋى قاجەت دەگەن پىكىردە. ويتكەنى ءارتاراپتاندىرۋ دەگەنىڭىز تيىمدىلىگى جوعارى داقىلداردى كوبەيتۋمەن قاتار, قولدا باردى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەۋ عوي. ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا مەملەكەت مۇددەلىلىك تانىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىن قولداۋ اياسى ارتۋعا ءتيىس. سوندا عانا ورتاق باستامادان وڭ ناتيجە شىعادى.
– ءبىزدىڭ ءوڭىر جاعدايىندا ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ قيىن. ويتكەنى ەگىن شارۋاشىلىعىنا جەكە ادام عانا اقشا سالىپ وتىر. وبلىستاعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 90 پايىزى ينۆەستورعا تاۋەلدى. ال كاسىپكەر تەك ءتيىمدى ونىمگە عانا قارجى قۇيادى. باۋ-باقشانى وسىرگەنىمەن وتكىزەتىن جەر جوق, ونى وڭدەيتىن ورىن قاجەت. جيىرما گەكتارعا جۇگەرى ەگىپ كوردىم, شىعىمى جاقسى بولدى. بىراق ونى جينايتىن, وڭدەيتىن اگرەگات قاجەت. ءار شارۋاعا گەكتارلاپ جەر بەرىپ, باقشا ءونىمىن «بايقوڭىر» اكك» اق-مەن كەلىسىمگە وتىرعان ۇلكەن ساۋدا ورتالىقتارى ارقىلى ساتىپ الۋدىڭ امالىن جاساسا بولار ەدى. وسىنداي جۇيە بولماسا, ءىس العا جۇرمەيدى, دەيدى ماسەلەنى زەرتتەپ جۇرگەن جەرگىلىكتى كاسىپكەر ەرۇلان ومىرسەرىكوۆ.
كاسىپكەردىڭ پىكىرىنشە, «بايقوڭىر» اكك» اق ارقىلى شارۋانىڭ تەحنيكاعا مۇقتاجدىعىن شەشۋگە بولادى. وبلىستا كارتوپ ەگۋگە دايىن شارۋا قوجالىقتارى بار. ولارعا سونى قينالماي جيناپ, وڭدەپ الۋعا جاعداي جاساۋ كەرەك. جاڭا باستاما جۇزەگە اسۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە قولداۋ قاجەت. ايتپەسە, ءارتاراپتاندىرۋدىڭ جىرىن تاعى 20 جىل ايتاتىنىمىز انىق.
بىلتىر ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا 793 گەكتارعا ءتۇرلى داقىل ەگىلگەن بولاتىن. وسى باعىتتا 2025 جىلعا دەيىن 17,2 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل رەتتە شەتەلدىك بەلدى عالىمدارمەن جاڭا تاسىلدەردى ەنگىزۋ جۇمىستارى باستاۋ الدى.
وسىلايشا, ءارتاراپتاندىرۋدىڭ القيسساسى تىم ارىدەن باستالىپ تۇر. ء«تۇرلى داقىل ەگىپ, باستاماعا ءۇن قوسام» دەگەن شارۋالاردىڭ نيەتىن قولداپ, ىستەن ناتيجە شىعارۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان دەمەۋ قاجەت.
قىزىلوردا