قانت تاپشىلىعى قالاي رەتتەلەدى؟

قازاقستان جەكە قانت ءوندىرىسى ار­قىلى ىشكى تۇ­تىنۋدىڭ تەك 40 پا­يى­زىن جابا الادى. بۇل تۇر­عىدا اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك نارىقتارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋ دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى قانات جاۋىمباەۆ ۇكى­مەت­تىڭ 33 تارماقتان تۇراتىن قانت سالاسىن دامى­تۋ بويىنشا كەشەندى جوسپار قابىلداعانىن ايتتى.

«كەشەندى جوسپار شەڭبە­رىن­دە ەگىس القاپ­تا­رىن ۇلعايتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كوزدەلگەن. 2024 جىلعا قاراي قانت قىزىل­شاسىنا ارنالعان ەگىس القاپ­تا­­رى 25 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇل­­عاي­تىلادى دەپ جوسپارلانۋ­دا. بيىل 10,1 مىڭنان 16,1 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايماق. سون­داي-اق قانت قۇراعىن اكەلۋ كە­زىن­دە بيىل يمپورتتىق باجدى نولگە تەڭەۋ كوزدەلگەن. قازىر بۇل ماسە­لەنى ەەك وتىرىسىنا شى­­عارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قانت قىزىلشاسىن قانت زا­ۋىتتارىنا كيلوگرامى ءۇشىن 15 تەڭگەدەن 25 تەڭگەگە دەيىن تاپ­سى­رۋعا ارنالعان نورماتيۆتەر مەن سۋبسي­ديا­لار تارتىلدى. جول كارتاسى اياسىندا قانت زاۋىتتارىن اينالىم سحەماسى بويىنشا قار­جى­لاندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, وبلىس اكىمدىكتەرىنەن قانت زاۋىتتارىن قارجىلاندىرۋعا 25 ملرد تەڭگە بولىنبەك. قازىر سونىڭ 14 ملرد تەڭگەسى ءبولىندى», دەدى قانات جاۋىمباەۆ.

«قازاقستان قانت, تاماق جانە قاي­تا وڭدەۋ ونەركاسىبى قاۋىم­داس­تى­عى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەس­تىگىنىڭ پرە­زيدەنتى ايجان ناۋ­رىزعاليەۆا جو­عا­رىداعى ۇسى­نىستى قولداپ, قانت قىزىل­شا­سى­نا ارنالعان ەگىس القاپ­تا­رىنىڭ ۇلعايۋى اسا قاجەت ەكە­نىن جەت­كىز­دى. ايتۋىنشا, 2020 جىلدان باستاپ ەگىس القاپتارى قىس­قا­­رىپ كەلەدى. 2020 جىلى ەگىس القابى 15,2 مىڭ گەكتار بولسا, 2022 جىلى نەبارى 9 مىڭ گەكتار بولىپ قالعان. بۇل وتە از, تيى­سىنشە از ءونىم الىندى دەيدى. ول سۋمەن, گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جانە «اقسۋ قانت» قانت زاۋى­تى­نا تەمىرجول سالۋ سياقتى پروبلەمالاردى دا اتاپ ءوتتى. ايجان ناۋرىزعاليەۆانىڭ ايتۋىن­شا, جاڭعىرتۋ ءۇشىن شامامەن 13 ملرد تەڭگە قاجەت. جاڭا قىمبات جاب­دىقتاردى ساتىپ الۋ­عا جەڭىل­دىك­تى نەسيەلەر ءبولۋ دەگەن سياقتى مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارالارى جە­تىسپەي تۇر دەيدى.

شەندىلەر 2026 جىلعا دەيىنگى كە­شەندى جوسپارعا سايكەس, قانت زاۋىت­تارىن وتاندىق شيكى­زاتپەن قامتا­ما­سىز ەتۋ بويىنشا ناقتى شارا­لار قابىلدانىپ جاتقانىن ايتادى. جەتىسۋ وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ باس­شىسى نۇرداۋلەت كەنەن­باەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, وڭىر­دە بيىل 8 100 گەكتارعا قانت قىزىلشاسى سە­بىلدى. اۋدان­دارمەن جۇمىس­تار جۇر­گىزىلىپ, ناقتى شارۋا­شى­لىقتار انىق­تالىپ, ولارعا 5 مىڭ گەكتار جەر­گە مي­نەرالدى تىڭايتقىشتار بە­رىل­دى. ناتي­جە­سىندە, 283,5 مىڭ توننا ءونىم جينالادى دەگەن جوسپار بار. شارۋاشىلىقتى تۇقىممەن قامتۋ بويىنشا تىكەلەي كوكسۋ قانت زاۋىتىمەن جۇمىس جۇرگىزىلمەك. بۇگىندە جاڭا كەلىسىمشارت جاسالىپ, قاجەتتى تۇقىم قورى قام­تا­ماسىز ەتىلىپ جاتقان كورىنەدى. كاسىپورىن فورۆاردتىق نەگىزدە شارۋاشىلىقتارعا كوكتەمگى دالا جۇ­مىستارىنا 700 ملن تەڭگە كو­لە­مىندە قارجى ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن.

«كوكسۋ قانت زاۋىتى بيىل 50 مىڭ توننا قامىس قۇراعىن وڭدەپ جاتىر. 8 100 گەكتاردان 283 مىڭ تون­نا قانت قىزىلشاسى وندىرىلسە, ونىڭ بار­لىعى كوكسۋ زاۋىتىنا جىبەرىلىپ, وڭدەلەدى. اقسۋ قانت زاۋىتى بىلتىر جۇمىس ىستەگەن جوق. سەبەبى قامىس قۇراعىن وڭدەۋ ءۇشىن قوسىمشا قوندىرعىلار ورناتىلدى. بۇگىندە جۇمىستاردىڭ 97%-ى اياقتالدى. قامىس قۇراعى­مەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە شۆەي­تسا­ريا­لىق كومپانيامەن 3 مىڭ تونناعا كەلىسىمشارت جاسالدى, ول 18 اقپانعا دەيىن جەتكى­زىل­مەك. زاۋىتتى ناۋرىز ايىنىڭ با­سىندا ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى نۇرداۋلەت كەنەن­با­ەۆ.

اقسۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتتىلىعى شامامەن 40-50 مىڭ توننا قامىس قانت شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن.

جالپى, ماماندار شاعىن ون­دى­­رۋ­­شىلەردىڭ شيكىزاتقا قول­جە­­تىم­دىلىگى, قارجىلاندىرۋ, اگرو­تەح­­نولوگيا, تەح­نيكا, ءونىمدى وتكى­زۋ تۇرعىسىنان بىر­قاتار پروب­لە­مالارعا تاپ بولۋى مۇم­كىن ەكە­نىن ايتادى. بۇل رەتتە كومەككە قانت كلاستەرى كەلۋگە ءتيىس.

«بىزدە 4 قانت زاۋىتى بار. سونىڭ نەگىزىندە جاقسى كلاستەر دا­يىنداۋعا بولادى. قانت كلاستەرى شارۋالاردى ينفراقۇرىلىممەن عانا قامتاماسىز ەتپەيدى, بۇل – قارجىلاندىرۋ, اگرو­تەحنو­لو­گيا­لاردى ساقتاۋ, تەحني­كالىق جانە تەحنولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق وتكىزۋ ماسەلەلەرى. كلاس­تەردىڭ وزەگى بولىپ سانالاتىن قانت زاۋىتى ارقىلى كەپىل­دەن­دىرىلگەن ساتۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. سوندىقتان ءبىز جول كار­تاسىن ءسال كەڭەيتىپ, 4 زاۋىت نەگىزىندە قانت كلاستەرلەرىن دامى­تۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەن­گىزە­مىز. ءاربىر زاۋىت كلاستەردىڭ وزەگى بولادى», دەيدى قانات جاۋىمباەۆ.

باستامانى «بايتەرەك» ۇبح» قول­داۋعا دا­يىن. حولدينگ قانت زا­ۋىت­تارىنا جابدىقتارىن جا­ڭار­تۋ­عا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرە الا­­دى. نەسيە سەرىكتەستىكتەرى ار­قى­لى قانت قىزىلشاسىن وسى­رەتىن فەر­مەرلەردىڭ اينالىم قارا­جاتىن دا قار­­جىلاندىرادى. وسىلايشا, قانت كلاستەرىن قۇرۋ «بايتەرەكتىڭ» قار­جى­لىق ۇسى­نى­سى­مەن تابىستى كووپەراتسيالانۋى مۇمكىن.

ەلدەگى قانت پروبلەماسىن شەشۋ ءۇشىن كە­شەن­دى باستامانىڭ قولعا الىنۋى استە تەگىن ەمەس. ويت­كەنى ءبىر قانت ءوندىرىسى ءۇشىن ونداعان, جۇز­دەگەن شارۋانىڭ باسىن قايىرماسا بولمايىن دەپ تۇر. بۇل رەتتە لوگيستيكا, شيكىزات پەن دايىن ءونىمدى تاسىمالداۋ شىعىندارىن ازايتۋ, مازۋتتى ارزانداتۋ, گازداندىرۋ, قانت زاۋىتتارىن دامىتۋ ءۇشىن تەمىرجول قۇرىلىسىن قار­جىلاندىرۋ – كۇن تارتىبىندەگى وزەك­تى ماسەلەلەر ساناتىندا.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمي­نيس­ترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىن­شا, شۋ قالاسىندا قانت زاۋى­تىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.

«تاعى ءبىر قانت زاۋىتىن سالۋ ماسە­لەسى ۇزاق تالقىلاندى. ين­ۆەس­تور تا­بىل­عان سياقتى, شۋدا Konya تۇرىك كومپانياسىمەن بىرگە زاۋىت سالىناتىن بولدى. قازىر جوبا قارالىپ جاتىر. قانت سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى باعدارلاما 2025 جىلعا دەيىن قانت ءوندىرىسىن 270 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى قازاقستاندا 306 مىڭ توننا قۇراق قانتى جانە قانت قىزىل­شاسىنان 50 مىڭ توننا ءونىم وندىرىلگەن – بۇل وتە جوعارى ناتيجە. بۇرىن ءوندىرىس جىلىنا 100 مىڭ توننادان اسپايتىن. اتالعان ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى نارىققا شەتەلدەن ارزان قانت اكەلىنىپ, قازاقستاندىق زاۋىتتار ءوندىرىستى توقتاتۋعا ءماج­بۇر بولعان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بيىل قانت باعاسىنا قاتىستى داۋ-داماي تۋىنداماۋعا ءتيىس. مە­مو­راندۋمداردا ەڭ جو­عا­رى باعا 460 تەڭگە دەپ كور­سە­تىلگەن.

ەگەر ويعا العان جوسپارلار ءوز دەڭگەيىندە ورىندالسا وتاندىق ءون­دىرىستىڭ ۇلەسى 7%-دان 43%-عا دەيىن ارتۋعا ءتيىس دەيدى مينيسترلىك وكىلدەرى. سۋب­سي­ديالاۋ ءنورماتيۆىن 15 مىڭ تەڭ­گەدەن 25 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋدىڭ ارقاسىندا قى­زىل­شا وسىرۋشىلەر ءوز ءونىمىنىڭ ءبىر تونناسىن 40 مىڭ تەڭگەگە ساتاتىن بولادى. سوندا قانت قىزىل­شا­سىنىڭ رەنتابەلدىلىگى باس­قا داقىلدار دەڭگەيىنە جەت­كى­زىلمەك.

سونداي-اق ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ, سالىق كو­دەكسىنە قانت وندىرۋگە جانە قامىس شيكىزاتىن اكەلۋگە سالىقتىق پرەفەرەنتسيالار بەرۋ بولىگىندە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.

سالانى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنا سايكەس, 2026 جىلعا قاراي قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس­تىك القاپتارى 60 مىڭ گەكتارعا جەتۋگە ءتيىس, بۇل قانت يمپورتىنا تاۋەل­دى­لىكتى تومەندەتۋگە جانە وتان­دىق نارىقتى ءوز ونىمىمەن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرە­دى.