ءوز زامانىنان وزىپ تۋعان, بەلگىلى ءبىر شەڭبەرگە سىيمايتىن تالانتتاردىڭ تاعدىرى اۋمالى-توكپەلى قوعاممەن تايتالاسىپ جاتادى. مىڭ داۋىستىڭ ىشىندە شىندىعىن ايتقان ءبىر داۋىس ماڭگىلىككە ۇلاساتىنداي زارلى شىعادى. ال كرىلوۆتىڭ داۋسى شەگىرتكە بولىپ شىرىلدادى, اڭ-قۇس بولىپ قيمىلدادى. ادامداردىڭ ادىلەتسىزدىگىن, وزبىرلىعىن, قاراڭعىلىعىن باقا-شاياننىڭ تىلىمەن سويلەتتى.
سول كرىلوۆ 1782 جىلى 13 جاسىندا پەتەربۋرگكە كەلەدى. حالىققا ايگىلى راديششەۆ, فونۆيزين, نوۆيكوۆتەرمەن كەزدەسەدى. سولاردىڭ سوڭىنان ەرە شىققان جاس تالانت تەاترمەن اۋەستەنەدى. سول ۋاقىتتا پەتەربۋرگ ساحناسىندا ءفونۆيزيننىڭ «نەدوروسلى», كنياجنين, سۋماروكوۆ, ابلەسينوۆتاردىڭ كومەديالارى ءجۇرىپ جاتتى. كەيىن كرىلوۆتىڭ «كوفەينيتسا» اتتى كومەديالىق وپەراسى ساحناعا شىقتى. «فيلومەلا» مەن «كلەوپاترا» دەگەن كونە گرەك ومىرىنەن الىنعان ەكى تراگەدياسىن رەسمي تسەنزۋرانىڭ سۇزگىسىنەن وتپەي, تارتپادا قالدى. مۇنداي ادىلەتسىزدىكتەن سوڭ كرىلوۆ قالاي شىداسىن, تەاترعا جازعان بار جيعان-تەرگەنىن جيناپ, مىسال جانرىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى كوشتى دە كەتتى.
كرىلوۆتىڭ بار تالانتىنىڭ باعاسىن ورىس ادەبيەتى كوتەرىپ تۇر. قانشاما ءدۇلدۇل جازۋشىلار وسى كرىلوۆ اقساقالدىڭ كۇپىسىنەن شىقتى. پۋشكين, گوگول, سالتىكوۆ-ششەدرين, تاعىسىن تاعىلار. دەموكراتيالىق يدەيانى جاقتاپ, تەڭسىزدىككە, ادىلەتسىزدىككە قارسى قامشى باسقان ورىس حالقىنىڭ تۇڭعىش ۇلى دا وسى كرىلوۆ.
سيىقسىز سۇمپايى تىرشىلىكتى كورە تۇرا ۇندەي الماۋ دا ازاپ. جان ازابى. دەسە دە ۇڭىرەيە قاراعان مىلتىققا كورنەۋ قارسى تۇرۋ – ەسسىزدىك. ال كرىلوۆ ەسسىز ولىمگە جىعىلمادى, كەزەلگەن مىلتىققا مىسالمەن جاۋاپ بەردى.
جالپى, تاپ قوعامى تۋعاننان بەرى مىسال جانرى ەرىپ كەلە جاتقانداي. مىسالداپ ايتۋدىڭ, ءوز پىكىرىن اشىق ايتا الماي, مايموڭكەلەپ, ادەمىلەپ بەرۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى وتكەن زامانادان سەگىز ءجۇز, التى ءجۇز جىل بۇرىن كونە گرەك ەلىندە بولىپتى. ماسەلەن, ۇلتى گرەك, ءوزى يتاليا تىلىندە جازىپ, يتاليا اقىنى اتانعان مىسالشىل فەدر: «ەندى, وسى مىسال دەگەن نارسەنىڭ قايدان شىققانىن قىسقاشا بايانداپ كەتەيىنشى. ايتارىن قايمىعىپ ايتا الماعان, باتىلى بارىپ ءوز سەزىمىن اقتارا الماعان ەزىلگەن قۇلدىق ءداۋىرى ەدى, سوندىقتان كۇلكى-كەلەمەجدى جامىلىپ, ولار (قۇلدار) وسىلايشا مىسالداپ سويلەۋدى شىعاردى», دەيدى.
بۇدان بۇرىن اۋىزشا ايتىلعان مىسالدار بەرتىن كەلە جازبا ادەبيەت شىعارمالارىنا كىرە باستادى. بۇل مىسالداردى ەڭ اۋەلى گەسيود پوەماسىنان, ارحيلوگ يامبالارىنان, اريستوفان كومەديالارىنان, گەرودوت تاريحىنان, سوپىلار مەن سوكراتشىلاردىڭ فيلوسوفيالىق سوزدەرىنەن ۇشىراتامىز.
قازاقتا دا ۋاق مىسالدار تولىپ جاتىر. سونىڭ بىرەۋىندە: شاڭىراقتا اسۋلى تۇرعان ەتكە اۋزى جەتپەي مىسىقتىڭ مىسى قۇريدى, سوندا: ء«وزى جاسىق, ءيسى ساسىق سول ەتتى كىم جەسىن!» دەپ مەنسىنبەي ءجۇرىپ كەتەدى. ەجەلگى گرەك, كونە لاتىن ەلدەرىندە «تۇلكى مەن ءجۇزىم» اتتى مىسال بار. سوندا بيىك اعاشتىڭ باسىندا وسكەن جۇزىمگە تۇلكىنىڭ بويى جەتپەيدى, بىراق ءوزىنىڭ مەشەلدىگىن بىلدىرگىسى كەلمەي, ءجۇزىمدى قومسىنادى: ء«اي قويشى سونى, ءالى جەتىلىپ پىسپەگەن, كوك ەكەن» دەپ تايىپ تۇرادى. مۇنى كرىلوۆ تا جازدى. ونىڭ مىسالدارى 1825 جىلى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلدى. وسى جيناقتى پاريجدە باستىرعان گراف ورلوۆ ەكەن. ال اۋدارعان فرانتسۋز جازۋشىلارى – دار, ەنيان, جانسۋل, ارنو, سۋمە, ستاسسار, سەگيۋر جانە باسقا دا يتاليان اۆتورلار قاتىسقان. العىسوزىن فرانتسۋزشا لەمونتە, يتاليانشا سالفي جازعان. وسى لەمونتە كرىلوۆ فرانتسۋزشادان باسقا شەت ءتىلىن بىلمەيدى دەپ جازادى. پۋشكين ونى ءشىپ-شيكى وتىرىك دەيدى. كرىلوۆ نەگىزگى ەۋروپا تىلدەرىن تۇگەل بىلگەن, ال ەلۋگە كەلگەندە كونە گرەك ءتىلىن دە ۇيرەنىپ العان. ءتىپتى ەۋروپا تىلىنە تۇڭعىش تارجىمالاعان وسى كرىلوۆ ەمەس پە؟!
ال قازاق وقىرمانىنا كرىلوۆتى العاش الىپ كەلگەن ىبىراي التىنسارين, كەيىن 1898 جىلدارى اباي دا «ەمەن مەن شىلىك», «قازاعا ۇشىراعان كرەستيان», «جارلىباي», «شەگىرتكە مەن قۇمىرسقا», «الا قويلار», «تۇلكى مەن قارعا», «باقا مەن وگىز» اتتى مىسالدارىن اۋداردى. بۇل ءداستۇردى احمەت بارجاقسين, ەسەت وتەتىلەۋوۆ, سپانديار كوبەەۆتەر جالعاستىردى. ارينە, اركىم قاداري-حالىنشە اۋداردى, جەتكەن جەرىنە جىعىلدى.
قاراپ وتىرساق, كرىلوۆ ءار حالىققا ءتۇرلى ماقساتتا وي سالىپتى. ماسەلەن, اباي «شەگىرتكە مەن قۇمىرسقا» مىسالىن اۋدارعاندا ءوزىنىڭ كوشپەلى ەلىن وتىرىقشىلىققا ۇيرەتۋگە تالپىنادى. وسى مىسالداعى «قۇمىرسقا» بەينەسىندە پوسەلكە بولىپ, قىسى-جازداي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ورىس كرەستياندارى ايتىلادى دا, «شەگىرتكە» – كوشپەلى قازاق كەيپىندە كورىنىس بەرەدى. سوندا الاجازداي كوشىپ-قونىپ, «راحاتقا» باتىپ, سەرۋەندەپ جۇرگەن قازاقتار, قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلگەندە سەلكىلدەپ, دىرىلدەپ, اۋىلعا كەلەدى.
قاراعىم, جىلىت تاماق بەر,
جاز شىققانشا اسىرا! –
دەپ ۇزدىگە وتىنەدى. سوندا وتىرىقشى ورىس:
مۇنىڭ, جانىم, ءسوز ەمەس,
جاز وتەرىن بىلمەپ پە ەڭ؟
جانىڭ ءۇشىن ەش شارۋا,
الاجازداي قىلماپ پا ەڭ؟»
دەگەندە:
مەن وزىڭدەي شارۋاشىل,
جۇمساق يلەۋ ءۇيلى مە؟
كوگالدى قۋىپ, ءان سالىپ,
ولەڭنەن قولىم ءتيدى مە؟
دەپ شەگىرتكە سىلتاۋراتادى.
تاريحتى پاراقتاساق, كرىلوۆتان بۇرىن تالاي مىسالشىل اقىندار بولدى: ا.سۋماروكوۆ, ۆ.مايكوۆ, ي.حەمنيتسەر. اۋدارماشى ءسايدىل تالجانوۆ كرىلوۆ تۋرالى جازعان ماقالاسىندا اقىننىڭ اۋىز ادەبيەتىنەن, ماقال-ماتەلدەرىنەن, ناقىل سوزدەرىنەن كوپ ءنار العانىن, ال بەرتىن كەلە سول اۋىز ادەبيەتىنە ءوزى دە مول ۇلەس قوسقانىن ايتادى. «كرىلوۆتىڭ مىسالدارىندا كەزدەسەتىن جاندىكتەر مەن حايۋاناتتار, قۇستار, باقا-شايان – ءبارى دە وزدەرىنە لايىق قيمىلدار جاساپ, قاز قالپىندا قارىم-قاتىناس ىستەيدى, ەندەشە ول, وقىرماندى ەرىكسىز ناندىرادى. اقىماق ايۋ, مىنا مەكەر تۇلكىگە مۇلدە ۇقسامايدى, وزىنە عانا لايىق سوزدەردى سويلەيدى. كرىلوۆتىڭ ۇلگىلى دانا اقىندىعى دا ءومىردى سونشا جەتىك بىلۋىنەن كورىنەدى», دەپ جازادى اۆتور. سونداي-اق ول ماقالاسىندا پۋشكين ءوزىنىڭ «كاپيتان قىزى» پوۆەسىندەگى «قاپيتان ميرونوۆ» وبرازىن وسى يۆان اندرەەۆيچ كرىلوۆتىڭ تۋعان اكەسى – كاپيتان اندرەي پەتروۆيچ كرىلوۆتىڭ بەينەسىنەن العان سياقتى دەيدى.
وسى جۇرت مىسالداپ ايتقاننان گورى تۋرا ايتىلعان ءسوزدى تەز تۇسىنەدى, ال كۇلكى-كەلەمەجدى ۇعىنۋ ءۇشىن دە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىشكى مادەنيەت كەرەك. مۇنى بەلينسكي دە ايتقان. قازاق ساتيراسىنا قالام سىلتەگەن تالانتتى اۆتورلاردى بىلەمىز. ونىڭ ءبارى ءوز ءداۋىرىنىڭ مەنشىگىندە قالدى. ال قازىر ساتيرالىق شىعارمالار ءتىپتى جازىلماۋعا اينالدى. بۇل دا ءبىر ۋاقىتشا توقىراۋ كەزەڭى بولار دەيمىز.