قازاقستاندا دەموگرافيا عىلىمىنىڭ دامۋى كەنجەلەپ تۇر. بۇعان نازار اۋدارماسا بولمايدى. ويتكەنى اتالعان عىلىم سالاسى اقساعان سايىن, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ شىنايى كارتيناسى كومەسكىلەنە بەرمەك. سوندىقتان عىلىمنىڭ بۇل سالاسىنا دا ايرىقشا كوزقاراس قاجەت. ونىڭ ۇستىنە وتاندىق دەموگرافيا عىلىمىندا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بارىن دا ۇمىتپايىق.
قازاقستان دەموگرافيا عىلىمىنىڭ دامۋى كەڭەستىك كەزەڭمەن تىعىز بايلانىستى. اتالعان عىلىم سالاسى رەسەيدە ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا قالىپتاسىپ, دامي باستاعانىن بىلەمىز. 1897 جىلعى بۇكىلرەسەيلىك حالىق ساناعىندا نەمىس عالىمدارىنىڭ قوسقان ۇلەسى وراسان ەكەنىن ءارى كەيىننەن جۇرگىزىلگەن كەڭەستىك حالىق ساناعىنىڭ وسى نەگىزدە جالعاسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىنگى كەزەڭدە ش.ءۋاليحانوۆ, ا.لەۆشين, ءا.بوكەيحان, كەڭەستىك كەزەڭدە پ.گالۋزو, م.تىنىشباەۆ, ە.بەكماحانوۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ, ن.بەكماحانوۆا, م.ءتاتىموۆ, م.اسىلبەكوۆ سىندى عالىمدار قازاقستاننىڭ تاريحي دەموگرافيا سالاسىنىڭ دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى. ە.بەكماحانوۆ ء«حىح عاسىردىڭ 20-40-جىلدارىنداعى قازاقستان» اتتى ەڭبەگىندە ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ سانىنا قاتىستى مالىمەتتەرگە باسا نازار اۋداردى. ب.سۇلەيمەنوۆ ءحىح عاسىرداعى رەفورما تۇسىندا قازاقتىڭ رەسمي سانى 2 ملن-عا جۋىق دەگەن دەرەكتەردى نەگىزگە الدى. الاش ارىسى ءا.بوكەيحان 1897 جىلى قازاقتىڭ سانى 5 ملن ادام دەپ كورسەتسە, م.تىنىشباەۆتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇل كورسەتكىش 6 ملن اينالاسىندا. ال 1915 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ء«الحامدۋليللا, التى ميلليون قازاقپىز», دەگەنى ەسىمىزدە.
ب.سۇلەيمەنوۆ «اگرارنىي ۆوپروس ۆ كازاحستانە پوسلەدنەي ترەتي ءحىح – ناچالو حح ۆ. (1867-1907 گگ.)» ەڭبەگىندە حالىق تاريحىنا ءبىر پاراگراف ارناعان. وندا ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي, جەتىسۋ, سىرداريا وبلىستارىنىڭ, سونىمەن قاتار بوكەي ورداسى, ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ سانىن كورسەتەدى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن زەرتتەگەن پ.گ.گالۋزو «اگرارنىە وتنوشەنيا نا يۋگە كازاحستانا ۆ 1867-1914 گگ.» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ءدال وسى اتاۋمەن كىتابىن جاريالادى. ول ءوزىنىڭ زەرتتەۋىندە ءحىح عاسىردا قازاقستانعا دۇنگەن, ۇيعىر جانە تاعى دا باسقا ۇلتتاردىڭ قونىس اۋدارۋىنا, سونداي-اق كازاكتاردىڭ قازاق جەرىنە ورنالاسۋىنا توقتالا وتىرىپ, قازاقتاردىڭ سانىن «و كيرگيزسكوم زەملەپولزوۆاني» قۇجاتتارىنداعى ستاتيستيكالىق ەسەپتەر نەگىزىندە كورسەتتى. م.اسىلبەكوۆتىڭ «يستوريا رابوچەگو كلاسسا سوۆەتسكوگو كازاحستانا», «سوتسيالنو-دەموگرافيچەسكيە پروتسەسسى ۆ كازاحستانە (1917-1980 گگ.)», «ناسەلەنيە كازاحستانا ۆ كونتسە ءحىح – ناچالە حح ۆۆ. (1897-1917 گگ.)», ا.قۇدايبەرگەنوۆانىڭ «قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك دەموگرافيالىق جاعدايى (1939-1959 جج.)», «قازاقستانداعى كوشى-قون ۇدەرىستەرىنىڭ تاريحي دەموگرافيالىق قىرى (1917-1991 جج.)», ك.ساركەنوۆانىڭ «1920-1930 جىلدارداعى قازاقستان حالقى» اتتى ەڭبەكتەرىندە دە قازاق حالقىنىڭ دامۋ ديناميكاسى قاراستىرىلعان. دەمەك حالىق ساناقتارىنىڭ ماتەريالدارى, سونداي-اق وسى اتالعان ەڭبەكتەر نەگىزىندە ءحىح عاسىردىڭ سوڭى جانە ءححى عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى قازاقستان حالقىنىڭ دەموگرافيالىق تاريحىن جازىپ شىعۋعا بولادى.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاقستان تاريحىندا تاريحي دەموگرافيا سالاسى كەنجەلەپ قالدى. تاريحي دەموگرافيا ءبولىمى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا, عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىندە دە بولعان جوق. 1937 جانە 1939 جىلعى حالىق ساناق ماتەريالدارى 1980 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن جابىق بولدى, ارحيۆتەردىڭ ارنايى قورلارىندا ساقتالدى. ول ساناقتاردى جۇرگىزگەن قىزمەتكەرلەردىڭ باسىم بولىگى رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ساراپتاۋ ماشينا ستانسالارىنداعى قۇجاتتار جويىلدى. 1930 جىلداردىڭ اياق كەزىنەن تاريحي دەموگرافيا, جالپى دەموگرافيا ماسەلەسىنە تىيىم سالىندى. 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا كسرو-داعى تاريحي دەموگرافيا عىلىمىنا كەڭەستىك كەزەڭدە الەۋمەتتىك, جۇمىسشى تابى ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ كەلگەن عالىمدار جول اشتى. كسرو عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ جانىنان «ناسەلەنيە روسسي» اتتى ءبولىم قۇرىلىپ, ونى اكادەميك يۋ.پولياكوۆ باسقاردى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى, اسىرەسە 1990 جىلدارى, 2000 جىلداردىڭ باسىندا رەسەي, قازاقستان ارحيۆتەرىندە ساقتالىپ قالعان 1937, 1939 جىلدارداعى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناقتارى ماتەريالدارىن جيناقتاۋ قازاقستاندا قارقىندى ءجۇردى. سوندا دا ءالى كۇنگە دەيىن 1937 جىلعى قۇجاتتاردى تولىقتاي جيناقتاي الماي جاتىرمىز. دەسە دە وسىنىڭ ناتيجەسىندە تام-تۇمداپ ءجۇرىپ, اكادەميك م.اسىلبەكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «سوتسيالنو-دەموگرافيچەسكوە رازۆيتيە ناسەلەنيە كازاحستانا ۆ 1926-1939 گگ.» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. ال 1939 جىلعى حالىق ساناعى تولىق جاريالانعان جوق.
بۇگىنگى قازاقستانداعى ۋنيتارلى مەملەكەت (ال ۋنيتارلى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ۇشتەن ەكىسى تيتۋلدى ۇلت بولۋى كەرەك) جاعدايىندا دا قازاق حالقىنىڭ سانى ءالى تولىق عىلىمي نەگىزدە ناقتىلانعان جوق. بىزدىڭشە, حالىق سانىنىڭ تولىققاندى جۇرگىزىلمەۋىنە ءاربىر ساناقتا بولاتىن 2-10 پايىزعا دەيىنگى اۋىتقۋشىلىقتار سەبەبىن تيگىزەدى. 1897 جىلى جاقسى ۇيىمداستىرىلدى دەپ باعالانعان رەسەي يمپەرياسىنىڭ ساناعىندا دا اۋىتقۋ بولعان. ال قازاق دالاسى اۋىلدارىنىڭ ءشول-شولەيتتە تىركەلمەي, ەسەپكە الىنباي قالىپ قويعاندارىن كوزگە ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. ارينە, ستاتيستيكانىڭ ءبارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونى تاريحي تۇرعىدان زەرتتەپ, سارالاپ, تالداۋ جاساۋ ارقىلى بىرقاتار ناتيجەگە جەتۋگە بولادى.
بۇل ماسەلەدە ايماقتارداعى حالىق سانىنىڭ زەرتتەلۋى وتە ماڭىزدى. قازاقستاندا تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن حالىق سانى, ونىڭ ساپالىق سيپاتى, قۇرامى 1897 جىلدان باستاپ زەرتتەلدى. دەگەنمەن بۇل جاعدايدا تەك سەڭ بۇزىلدى دەۋگە عانا بولادى. قازاقستاننىڭ وڭىرلەر بويىنشا حالىق تاريحىن زەرتتەۋ ەندى قارقىن الا باستادى. ونداي ەڭبەكتەردىڭ قاتارىنا م.تولەكوۆانىڭ «جەتىسۋ ءوڭىرى حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋى (1897-1999 جج.)», ۆ.كوزينانىڭ «ناسەلەنيە تسەنترالنوگو كازاحستانا (كونەتس XIX ۆ. – 30-ە گودى حح ۆ.)», م.سىدىقوۆتىڭ «يزمەنەنيا ناتسيونالنوگو ي سوتسيالنوگو سوستاۆا ناسەلەنيا زاپادنوگو كازاحستانا (كونەتس حIح ۆ. – 1989 گ.)», سونداي-اق وڭتۇستىك قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارى بويىنشا جازىلعان بىرقاتار ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەكتى جاتقىزۋعا بولادى.
تاعى ءبىر از زەرتتەلگەن ماسەلە – قالا حالقىنىڭ تاريحى. بۇل ماسەلەدە ا.ۋالتاەۆانىڭ «ناسەلەنيە مالىح گورودوۆ كازاحستانا», ش.سالىمگەرەەۆانىڭ «اقتوبە ءوڭىرى حالقىنىڭ ەتنودەموگرافيالىق دامۋى (1897-2007 جج.)» ەڭبەگىن اتاۋعا بولادى. الماتى قالاسىنداعى حالىقتىڭ تاريحىن گ.وماروۆا زەرتتەپ ءجۇر. دەمەك, ايماقتار مەن قالالاردى زەرتتەۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك توپتار بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ دە باستى نازاردا.
كەڭەستىك مەتودولوگيالىق ۇستانىم بويىنشا كەڭەس حالقى جۇمىسشى, ينتەلليگەنتسيا, شارۋالار بولىپ ءبولىندى جانە كەڭەس وكىمەتىندە الەۋمەتتىك جاعىنان جالپى بىرىڭعاي حالىق قالىپتاسقان دەگەن پىكىر ورىن الدى. قازىرگى زاماندا الەۋمەتتىك توپتار وتە كوپ جانە ەڭبەك رەسۋرسى زەرتتەۋ نىسانى رەتىندە عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىندە اۋقىمدى ورىن الادى. حالىقتىڭ باي, كەدەي بولىپ ءبولىنۋى نەمەسە ورتا توپ وكىلدەرى ماسەلەسى دە تاريحي دەموگرافيا عىلىمىندا ءوز ورنىن الۋعا ءتيىس.
قازاقستاندا ۇلتتىق بۋرجۋازيا قالىپتاستى ما, الدە وليگارحيالىق توپ پا؟ بۇل سۇراققا تاريحي دەموگرافيا عىلىمى قالاي جاۋاپ بەرەدى؟ دەمەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ الەۋمەتىك تاريحى ءوز دەڭگەيىندە زەرتتەلمەگەن. ال ونىڭ تولىققاندى زەرتتەلۋى تىكەلەي دەموگرافيالىق تاريحپەن بايلانىستى. جوعارىدا ايتىلعان, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەردى تولىعىمەن قامتۋ ماقساتىندا قازاقستانداعى دەموگراف تاريحشىلار ءۇشىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن وبلىس اكىمدىكتەرى تاراپىنان كونكۋرستان تىس باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جوباسى ارنايى بەرىلسە دەگەن تىلەگىمىز بار.
قازاقستانعا 1991 جىلدان بەرى 1 ميلليون 103,5 مىڭ قانداسىمىز ورالدى. 2021 جىلى 15 637 قازاق قانداس مارتەبەسىن الدى. ولار نەگىزىنەن – وزبەكستان, قىتاي, رەسەي, تۇرىكمەنستان, موڭعوليادان كەلگەن. قانداستارىمىزدىڭ اتامەكەنگە ورالۋى قازاق ءۇشىن ماڭىزدى. ولاردىڭ اراسىندا عىلىم, ونەر, كاسىپكەرلىك تاعى دا باسقا سالالاردىڭ قايراتكەرلەرى شىقتى جانە ولار ءبىزدىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كەيبىر سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتتى. قازىرگى تاڭدا قانداستارىمىز ۇلتتىق رۋحتىڭ جاندانۋىنا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ياعني ولاردىڭ قازاق مادەنيەتى مەن ۇلتتىق رۋحىنا قوسقان ۇلەسى دە زەرتتەۋ نىسانىنا اينالۋى كەرەك.
ءالى دە سىرتتا شامامەن 4-5 ميلليون قازاق بار. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلارعا 2023 جىلى 8 652 ادامعا وڭىرلىك كۆوتا بەلگىلەندى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 566 ادامعا كوپ. بىراق وسى ءبولىنىپ جاتقان كۆوتا ءتيىمدى پايدالانىلىپ جاتىر ما؟ نەگە قونىس اۋدارعان قانداستارعا مەملەكەتتەن قارجى ءبولىنىپ, جاعداي جاسالىپ, شەكارا ايماقتارىنداعى اۋىلدارعا شوعىرلاندىرىلمايدى؟ شەكارالى ايماقتار الدىمەن ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى. قازىر شەكارا شەبىندەگى اۋىلدار قاڭىراپ بوس قالىپ, حالىق تۇرمىس قامىمەن جاپپاي قالاعا كوشىپ جاتىر. ونىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – جۇمىسسىزدىق. ايتپاقشى, جۇمىسسىزدار تۋرالى ستاتيستيكاعا تولىق سەنۋگە بولمايدى. قانشاما ادام تىركەۋسىز, جۇمىسسىز ءجۇر. اۋىلدىق جەرلەردە شارۋالاردىڭ قولدا از-ماز مالى بار. سونىمەن جان باعىپ ءجۇر. كوپشىلىگى مەملەكەتتەن زەينەتاقى المايدى, سالىق تولەمەيدى. سوندىقتان ستاتيستيكاعا سىني كوزبەن قاراۋىمىز كەرەك.
وسى ورايدا ءبىزدى ەل جوعارى بىلىمىندە دەموگراف مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەسى تولعاندىرادى. بىلۋىمىزشە, باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا باعدارلامارىندا وسى باعىت ناقتى ايقىندالماعان. تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, وتاندىق دەموگرافيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ءاتۇستى قاراۋعا بولمايدى. بۇل سالانى زامانعا ساي دامىتۋ – ۋاقىتتىڭ تالابى.
تيمۋر اپەنديەۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح
جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى
عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD