حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن – مىڭداعان جازىقسىز ادامداردىڭ قانى مەن كوز جاسىنا سۋارىلعان تاريحىمىزدىڭ شەرلى بەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. اكىمشىلىك-جازالاۋشى جۇيە ەڭبەكتەگەن ءسابيدى دە, ەڭكەيگەن كارىنى دە, بولمىسى نازىك ايەلدى دە اياعان جوق. ءبىزدىڭ ەندىگى جەردەگى بورىشىمىز – وسى قانقۇيلى جىلداردىڭ وقيعاسىن, ونىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعان ازاماتتاردىڭ ەسىمدەرىن ۇمىتپاۋ, ولاردى ماڭگى ەستە ساقتاۋ.
(2007 جىلى 31 مامىردا “الجير” مەموريالدىق مۇراجاي-كەشەنىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىنەن).
31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى
بولاشاعى زور ەل بوزداقتارىن وسىلاي قۇرمەتتەيدى
27 مامىردا اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر توبىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن ەدى. ولاردىڭ اراسىندا كەزىندە ەلىمىزدىڭ اۋماعىنداعى لاگەرلەردە وتىرعانداردىڭ ۇرپاقتارى – كەشەگى وداقتاس رەسپۋبليكالاردان, بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدەردەن ارنايى شاقىرىلعاندار دا بولدى. كەزدەسۋ سوڭىندا ولاردان وسى زۇلماتقا قاتىستى وي-پىكىرلەرىن سۇراپ بىلگەن ەدىك.
قازاقستانمەن ءبىزدى تاعدىر بايلانىستىرعان
پاۆەل ۆوروبەۆ, ي.م.سەچەنوۆ اتىنداعى مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا بايلانىستى اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردان جاقسى حاباردارمىن. استاناعا جۇرەر الدىندا ولاردى تاعى ءبىر ەسكە الىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزگەن بولاتىنمىن. وسىندا كەلىپ, “الجير” كەشەنىن ارالاعان كەزدە مۇلدە باسقاشا تەبىرەنىستى باستان كەشىردىم. ويتكەنى, مەنىڭ اجەم حاننا سامويلوۆنا مارتينسون وسى لاگەردىڭ ءبىراز جىل تۇتقىنى بولعان.
وسىدان ون جىل بۇرىن قازاقستانعا تاعى ءبىر كەلىپ قايتقان ەدىم. قازاقستانعا ءجيى-ءجيى كەلۋىمنىڭ سەبەبى, مۇندا اجەمنىڭ ءىزى قالعان. سول جاعداي مەنى قازاق دالاسىنا تارتادى دا تۇرادى. ال اجەم حاننا سامويلوۆنا العاشىندا “الجير”-دە تۇتقىندا بولدى. ودان كەيىن دولينكادا جۇمىس ىستەدى, ودان سوڭ وسكەمەن قالاسىندا بالالار اۋرۋحاناسىن ۇيىمداستىردى.
ون جىل بۇرىن قازاقستانعا كەلگەنىم, “الجير”-دە بولعانىم ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. سول شاقتا وندا مۇراجاي رەتىندە ساقتالعان ەكى-ءۇش شاعىن عانا ءۇي بولاتىن. ولاردى جالعىز ايەل كۇزەتەدى ەكەن. ال كەشە بارعانىمىزدا, مۇلدە تانىماي قالدىق. اۋقىمدى عىلىمي كەشەن بولىپ قايتا جاڭارتىلعان. مىنە, بۇل قازاقستان باسشىلىعىنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن جۇزەگە اسىرعان شارالارىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەمىن. وكىنىشكە قاراي, رەسەيدە مۇنداي جۇمىستار ءالى قولعا الىنعان جوق. مەن رەسەي اۋماعىن ءجيى ارالايمىن. سوندا ولاردان ساياسي قۋعىن-سۇرگىندە قۇربان بولعانداردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن سۇراستىرامىن. ەشكىم بىلمەيدى, بەلگىسىز.
جالعاستىرىپ اكەتسە, جاقسى-اق بولار ەدى
ەفيم پيۆوۆار, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن زارداپتارىن تارتتى, كوپتەگەن ءىرى تۇلعالار تۇرمەگە جابىلدى. اتىلعاندارى دا, قيان شەتكە جەر اۋدارىلعاندارى دا از ەمەس. بۇل – بارلىعىمىزعا ورتاق قاسىرەت. وعان كىنالى كىم؟ تاريحشى رەتىندە ايتايىن, وعان سول كەزەڭدەردەگى بيلىك كىنالى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەستە قالدىرۋ – بارلىعىمىزدىڭ مىندەتىمىز. بىلۋىمشە, قازاقستاننان وزگە ەلدەردە ناقتى شارالار ءجوندى قولعا الىنىپ جاتقان جوق. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ يگى ىستەرىن تمد ەلدەرى ءارى قاراي جالعاستىرىپ اكەتسە, جاقسى-اق بولار ەدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستامالارىنا تمد مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى ۇنەمى قولداۋ كورسەتەتىنىن جاقسى بىلەمىز.
كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندە قازا تاپقانداردىڭ جەرلەنگەن جەرلەرىن ىزدەستىرۋ, وندا ەسكەرتكىشتەر ورناتۋ, كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاساتىندىعىن اتاپ ءوتتى. ولاردى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا الماتىدا, شىمكەنتتە, باسقا دا قالالاردا ەسكەرتكىش-مۇراجايلار اشىلعان ەكەن. كەزدەسۋدە مەنىڭ الدىمدا سويلەگەن “قارلاگ” جوباسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ مىرزا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان 15 تومدىق كىتاپ شىعارۋدى قولعا الىپتى. بۇدان باسقا مەملەكەتتەر ۇلگى السا دەيمىن. ويتكەنى, ول بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قاجەت.