باققوجا اعا سىرباز, مىنەزى بيازى, ۇيىرسەك ازامات-تىن. وزىنە عانا جاراساتىن جىلى جىميعانى قانداي جاراسىمدى ەدى. باۋىرمالدىعى دا ەرەكشە بولاتىن. سودان بولۋ كەرەك, مەنى ءوزى ىزدەپ كەلىپ, تانىسقانى بار. ول تۇستا مەن «جالىن» باسپاسىندا رەداكتورلىق قىزمەت اتقاراتىنمىن.
ءبىز ونداي جات قىلىقتاردى ەندى ۇعىپ, جارىسا جازىپ جاتىرمىز. باققوجا اعا ونداي ۇلتقا زياندى, جۇرتقا پايداسىز ءىستى كەڭەس داۋىرىندە-اق جازىپ كەتىپتى-اۋ! بۇل – قالامگەردىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنان وزىق جۇرەتىنىن, وي-ءورىسىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتسە كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە باققوجا مۇقاي ۇلت جازۋشىسى دەۋگە تۇرارلىق قالامگەر ەكەنىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە قويماس.
كەرەمەت پسيحولوگ ەدى. ديدارىڭا بارلاي قاراپ, كەيدە جورتا سۇراق قوياتىن. ونداعىسى: «مەنىڭ ءسوزىمدى تىڭداۋعا ق ۇلىقتى ما؟» دەگەن وي كوكەيىندە جاتاتىن بولۋى كەرەك. ورايى كەلسە, ءازىل دە ايتىپ قالاتىن. اعانى قالامگەر رەتىندە سىيلاعاندىعىمنان شىعار, الدىندا كوپ سويلەي بەرمەيتىن ەدىم. ونداي كەزدە نەگە ۇندەمەيسىڭ دەمەي-اق, ءبىر رەتىن كەلتىرىپ قاتارىنا تارتىپ, ادەمى اڭگىمە ساباقتايتىن. اراسىندا: «ىركىلە بەرمە, ىزەت پەن يناباتتىڭ دا ءجونى بولادى. ءوزىڭدى-ءوزىڭ كورسەتپەسەڭ, سەنى كىم باعالاي قويسىن», دەپ قايراپ الاتىن.
«كولىگىڭ بار ەكەن, قالانىڭ سىرتىنا شىعىپ تۇرايىق. تاۋمەن تاعدىرلاس ەلدىڭ بالاسىمىز عوي», دەدى تاعى ءبىر جولى. سونداي وي ءبولىسۋدىڭ ءبىر ادەمى ءساتىن «الما – اراسان» شيپاجايىنىڭ ماڭىندا وتكىزدىك. الاتاۋدىڭ باۋرايى قانداي ايبىندى, ارايلى دەسەڭىزشى! الۋان ءتۇرلى ءشوپتىڭ جۇپار ءيىسى تاناۋىڭدى قىتىقتاپ, سارايىڭدى اشادى. سول جولى وزەن مەن بۇلاق بويىنان ءتۇرلى وسىمدىكتەردى جيناپ جۇرگەن ەداۋىر جاسقا كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن دە تىلدەستىك. ءتاڭىرىم-اۋ, بازاردان ءوزىمىز ەمىنە ساتىپ الاتىن شوپتەرىمىز وسى ساي-سالادا وسەتىن بولىپ شىقتى. اسىرەسە سۋ بويىنداعى جالبىز, بەتكەيدەگى شايقۋراي, قالاقاي – ءبارى سىڭسىپ تۇردى. جەل سوقسا, جاۋجاپىراق سىبدىر قاعادى.
باققوجا اعا: «بۇل نەتكەن كەرەمەت, ا؟!» دەپ ويلانىپ وتىردى دا, قوڭىرقاي ءتۇسى كۇرەڭىتىپ: «ە, قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق», دەدى.
قازىر دارقان دالامىزداعى ءشوپتىڭ قادىرىنە ەندى-ەندى جەتىپ كەلەمىز. شايدىڭ ورنىنا ءشوپ شاي ىشەتىن بولدىق. بىراق قازاق بۇعان تولىق كوشە قويعان جوق. وزگەلەر بايلىقتىڭ ءبىر شوعىرى وسى دەپ ءشوبىمىزدى دە جيناپ اكەتىپ جاتىر. وتكەن جىلى كورشى ەل – قىتاي جۇرتىنا بارعانىمىزدا, گۋانچجوۋ ولكەسىندە الاتاۋداي بيىك بولماسا دا ورتاشا تاۋدى ارالاپ كورگەن ساتىمىزدە ۇلكەن بازارىندا بولدىق. ول ءشوپ بازارى ەكەن. سول تاۋداعى ادام اعزاسىنا پايدالى الۋان ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ شيپالىق قاسيەتىن قاعازعا جازىپ قويىپتى. سوعان قاراپ الۋعا بولادى. شىركىن, قازاق ەلىنىڭ الىپ تاۋلارىنداعى شوپتەردەن دە سونداي بازار اشساق, اۋىل جۇرتىنا پايداسى تيەر ەدى. قاراپ وتىرساڭىز, ءشوپتى عانا ەمەس, قازاق بايتاعىنداعى شوڭگەنىڭ دە دارىلىك قاسيەتى بار ەكەنىن عالىمدار انىقتاپ قويىپتى.
كەرجولمەن سايعا ءتۇسىپ, تاۋ بۇلاعىنا بەت جۋىپ, قايناپ شىعىپ جاتقان تۇنىق باستاۋدان ءشول قاندىردىق. «قانداي كەرەمەت, كۇندە ءبىر ءسىمىرىپ تۇرساق قوي. مەيىرىڭ قانادى», دەدى باكەڭ. وسى ءسات ويىما سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعانىڭ ماڭگى ساپارعا اتتانار ساتتە: «اتتەڭ-اي, قاراقىستاقتىڭ (جامبىل اۋدانى الماتى وبلىسى) باسىنداعى تاۋ باۋرايىندا ءبىر باستاۋ بار ەدى. تالاي رەت قاتالاپ بارعاندا, ءشولىمدى باسقان. ودان تومەن بۇلاق بار ەدى. سودان ەتپەتتەپ جاتىپ سىمىرسەم, ىشتەگى كەسەل كەسىلەر ەدى-اۋ!», دەپ ايتىپ جاتىپ كوز جۇمىپ ەدى. ونى بەلگىلى ازامات, ۇلت جاقسىلارىنىڭ ءبىرى ءۋاليحان قاليجان اعاعا دا ايتقان ەكەن.
قالاعا قاراي بەت العان ساتتە باققوجا اعا: ء«حانتاڭىرىنىڭ باۋرايىندا دا وسىنداي بۇلاق پەن باستاۋ كوپ قوي. جاس كەزدە نەنىڭ قادىرىن بىلە قويدىق دەيسىڭ. ەسەيگەندە ءبارى ەسىڭە تۇسەدى ەكەن», دەگەن.
شىنىندا, وتكەنگە وي جىبەرە وتىرىپ, العا ۇمتىلۋ قاشانعى ادەتىمىز. مۇنداي كۇيدى ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ۇرپاق تا باسىنان وتكەرگەن. ءبىز دە سول سوراپپەن كەلەمىز.
قالانىڭ شەتىنە تاياعان تۇستا ءسال توقتاۋىمدى ءوتىندى. سىرتقا شىعىپ, ارتىنا كوز تاستادى دا: ء«تۇتىنسىز تازا اۋا جۇتىپ, حلورسىز سۋ ءىشىپ ءبىر سەرپىلدىك, سەرگىدىك. وسىنى الدا دا جالعاستىرىپ تۇرايىقشى!» دەگەن اعانىڭ قوڭىر ءۇنى ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمنىڭ تۇبىندە بۇلاق سىلدىرىنداي, جاپىراق سىبدىرىنداي ەستىلىپ تۇرادى.
وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارداعى ۇرپاقتاردىڭ قولىنان كىتاپ تۇسكەن ەمەس. مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن كەزىمىزدە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولىن», ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ العاشقى تومىن, ساۋىربەك باقبەرگەنوۆتىڭ «قارعا تامعان قانىن», ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات قىزىق مول جىلدارىن», وزگە دە قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارىن جاتا-جاستانا وقىدىق. ءتىپتى كەي كىتاپتاردى وقىماعاندارعا ايتىپ بەرۋ ۇلگىسى دە بار بولاتىن.
باققوجا مۇقاي اعانىڭ مەنىڭ قولىما تيگەن العاشقى كىتابى – ء«ومىر ارناسى» ەدى. ودان كەيىن ادەمى بەزەندىرىلگەن «اققۋ سازىن» قىزىعا وقىدىم. ول «مازاسىز ماۋسىمعا» ۇلاستى, «دۇنيە كەزەككە» جالعاستى. اراسىندا مەرزىمدىك باسىلىمدارداعى دۇنيەلەرىن دە ۇزبەي قاراپ ءجۇردىم. «جالعىز جاياۋ», ء«ومىرزايا» روماندارى اعانىڭ تولىسقانىن كورسەتتى.
قوعامنىڭ قاسىرەتى دەمەسەك تە, كەسەلىن سۋرەتتەگەن «قۇلدىق عۇمىر», ء«ومىرزايا» ساناعا ەكىۇداي ساۋلە تۇسىرگەنى بار. ول جاقسى دەگەن قوعامدا وسىنداي سۇمدىقتار دا بولا ما ەكەنگە ساياتىن. توعىشارلىق پەن پەندەشىلىك, داۋرىقپا يدەيا – ەندى قاداعالاپ قاراساق, استارلى تۇردە سۋرەتتەلگەن ەكەن. سونى كوركەم شىعارما ارقىلى ۇقتىرۋدىڭ ءوزى ناعىز تالانتتىڭ ەنشىسىنە تيسە كەرەك. ءبىز ونداي جات قىلىقتاردى ەندى ۇعىپ, جارىسا جازىپ جاتىرمىز. باققوجا اعا ونداي ۇلتقا زياندى, جۇرتقا پايداسىز ءىستى كەڭەس داۋىرىندە-اق جازىپ كەتىپتى-اۋ! بۇل – قالامگەردىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنان وزىق جۇرەتىنىن, وي-ءورىسىنىڭ بيىكتىگىن كورسەتسە كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە باققوجا مۇقاي ۇلت جازۋشىسى دەۋگە تۇرارلىق قالامگەر ەكەنىنە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرە قويماس.
اعامىز قازاق دراماتۋرگياسىنا دا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىردى. پەسالارىنىڭ ىشىندەگى سۇبەلىسى دەپ «تويات ءتۇنى» مەن ء«ومىرزايانى» ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ء«ومىرزايا» پەساسىنىڭ تۇساۋى 1987 جىلدىڭ كوكتەمىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا كەسىلدى. ول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىنگى كەزەڭ بولاتىن. جۇرت ەكى جارىلىپ جۇرگەن. باققوجا اعا پرەمەراسى وتەتىن كۇنى كەلەتىن-كەتەتىن كىسىلەرگە كولىگىڭمەن كومەكتەس دەگەن ءوتىنىش ايتتى. اعانىڭ ءسوزى – ىنىگە زاڭ. ەرتەڭگىسىن شاقىرىپ الىپ, قويىلىمعا ولجاس سۇلەيمەنوۆتى اكەلەتىنىمدى, اراسىندا يناش شورمانوۆ اقساقالدى دا جەتكىزەتىنىمدى تاپسىردى. يناش اقساقالدى تەاترعا قاراي قولتىقتاپ كەلە جاتقانىمدا, اناداي جەردەن اسقار توقپانوۆ كوزگە شالىندى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە ءبىراز قاراپ تۇردى دا ۇلى رەجيسسەر, كيەلى شاڭىراقتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتتى. «اسەكەڭ اشۋلى ما, قالاي؟ مۇحاڭنىڭ تۇلعاسىنا نەگە تەسىلە قارادى ەكەن؟» دەدى قاريا. ول كىسىنى ورنىنا وتىرعىزىپ, ولجاس ومار ۇلىنا تەلەفون شالدىم. اقىن سپەكتاكلگە كەلە المايتىنىن, بىراق جازۋشىنىڭ ۇيىندە جايىلعان داستارقانعا باراتىنىن جەتكىزدى. سپەكتاكل اياقتالعان تۇستا حابارلاسۋىمدى ءوتىندى. باققوجا اعاعا ەكى تاپسىرمانىڭ جاي-جاپسارىن ايتقانىمدا: «ولجەكەڭمەن ءوزىڭ سويلەسىپ, ۇيگە اكەلەتىن بول», دەدى.
ء«ومىرزايانى» جۇرت كەرەمەت قابىلدادى. اراسىندا ولجاس ومار ۇلىنا تەلەفون سوعىپ ەدىم, اقىن ءوزى باراتىنىن ايتىپ, اعانىڭ ءۇيىنىڭ ادرەسىن الدى. ۆ.شۋكشين, ۆ.استافەۆ, ۆ.بەلوۆ, وزگە دە دەرەۆنيا ءومىرىن سۋرەتتەگەن ايتۋلى قالامگەرلەردىڭ قاتارىنان تابىلعان, سپەكتاكلگە ارنايى كەلىپ قاتىسقان, ورىستىڭ بەلگىلى جازۋشىسى ۆلاديمير ءليچۋتيندى, «ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, سىنشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يۋري بوندارەنكونى, سول باسىلىمنىڭ قازاقستانداعى ءتىلشىسى رۇستەم جانعوجيندى الىپ, اعانىڭ ۇيىنە كەلدىم. ول كەزدە مۇنداي اتاۋلى كۇندى بۇگىنگىدەي سالتانات سارايىندا ەمەس, ءوز داستارقانىندا اتاپ ءوتۋ ءۇردىسى بار ەدى.
ورىس قالامگەرلەرى ء«ومىرزايا» تۋرالى جاقسى پىكىرلەرىن ايتىپ, جازۋشىنىڭ وزگە دە شىعارمالارى تۋرالى وي قوزعاپ وتىردى. ۆ.ليچۋتين باققوجا مۇقايدىڭ اۋىل ءومىرىن جازۋداعى ءتاسىلىنىڭ وزىنە كەلەتىنىن جەتكىزسە, سىنشى ءوزى كورگەن پەسانىڭ تاقىرىبىن, كەيىپكەرلەرىن تاراتا ايتتى. رۇستەم دە ولاردان قالىسپاي وزىندىك بايلامىن العا تارتتى. اينالىپ كەلگەندە, ۇشەۋى دە ادەبيەت الەمى تۋرالى تەرەڭنەن وي قوزعاپ وتىردى. باققوجا اعا بولسا تۋىندىنىڭ قالاي ومىرگە كەلگەنىن بايان ەتتى. قىزۋ اڭگىمە ءجۇرىپ جاتقان تۇستا ولجاس ومار ۇلى كەلدى. ايبىندى ازامات قوي. توردە وتىرعان ۆلاديمير ليچۋتين ورنىنان ۇشىپ تۇردى. «قازاق قوناعىن سىيلاعان, ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ, ءتور سىزگە تيەسىلى», دەگەن اقىن ءىلتيپاتىنا جازۋشى: ء«سىز الەمدىك دەڭگەيدەگى اقىنسىز!» دەپ كونە قويمادى. ولجاس قازاقتا: «تورە ءتورىن بەرمەيدى دەگەن وسى ما؟!», دەپ ونىڭ ورىس تىلىندەگى ماعىناسىن قالامگەرلەرگە ۇعىندىردى. بىراق ولار ىزەتتەرىنەن جاڭىلمادى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسى تىلگە تيەك بولعاندا ولجاس اقىن: «تاس اتقانعا, اس ات» دەگەن ماتەلدى تىلگە تيەك ەتىپ, ونىڭ وتىرعان قالامگەرلەرگە قاتىسى جوق ەكەنىن العا تارتتى. ول قازاق جۇرتىنىڭ قادىرلى قاسيەتتەرىن, اتالى سوزدەرىن الىستان وراعىتا قوزعاپ, تىڭداۋشىلارىنا بايىپپەن جەتكىزدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن دا نازاردان تىس قالدىرمادى. ءبىر ورايى كەلگەندە دىنمۇحاممەد قوناەۆ تۋرالى ورىس جازۋشىسى سۇراپ قالدى. ولجاس ۇلت ارىسىنىڭ جاعدايى جاقسى ەكەنىن ايتىپ, تاياۋدا عانا ءوزىنىڭ ماسكەۋدەن ورالعانىن, الماتىداعى ءبيۋستى الىنبايتىنىن اتاپ ايتتى. الاكوزدەردىڭ الىپقاشپا اڭگىمەلەرىنە توسقاۋىل قويىپ, ۇلت ۇلىنىڭ بەدەلىن ساقتاپ قالۋ جولىندا ءوزىنىڭ تالاي ەسىكتى قاققانىنا دالەل-دايەكتەر كەلتىردى. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى ياكوۆلەۆتە بولعانىن, ول ءبيۋستتى الىپ تاستاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن ايتىپ, مەسەلىن قايتارىپ تاستاعاندا, شىڭعىس ايتماتوۆتاي ۇلى تۇلعا ءوزىن ميحايل گورباچەۆقا اپارىپ, ەكەۋى ديماش احمەت ۇلىنىڭ ەلگە ەتكەن ادال ەڭبەگىن دالەلدەپ, ءبىر عانا مىسال رەتىندە قازاق ەلىندە 40-قا تاياۋ قالا بوي كوتەرگەنىن دايەكتەپ, ونداي ادامدى قورلاۋ ەمەس, قورعاۋ كەرەك دەگەن ءسوزىن جەتكىزەدى.
گورباچەۆ كولبينگە تەلەفون شالىپ: «قوناەۆتىڭ بيۋستىنە ءتيىسۋشى بولما», دەگەن ءسوزىن ەستىگەندە ۆلاديمير ليچۋتين ورنىنان جەدەل كوتەرىلىپ, ولجاس ومار ۇلىنىڭ قولىن الدى. باققوجا اعا ەكەۋى قۇشاق ايقاستىردى. داستارقاننان كەيىن ماسكەۋلىك ەكى قالامگەردى قۇرمانعازى كوشەسىنىڭ بويىنداعى دوستىق ۇيىنە اپارىپ سالدىم دا ولجاستى ۇيىنە جەتكىزدىم.
تەكتى اقىن ەسىكتىڭ الدىنا كەلىپ, ۇيگە كىرمەي كەتۋگە بولمايتىنىن ايتىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا پاتەرىنە باستاپ كەلدى. ناننان ۇلكەن نە بار, نان اۋىز ءتيدىم. كەتۋگە ىڭعايلانا بەرگەنىمدە: «توقتا!» دەدى.
«سەن مەن كىمنىڭ ۇرپاعى ەكەنىمدى بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراۋلى جۇزبەن كوز سالدى. «بىلەم», دەدىم. «قايدان بىلەسىڭ؟». «الكەي مارعۇلان جازبالارىنان». باسىن شايقادى.
«سەن مەنىڭ اكەمنىڭ اتىن الىپسىڭ, اكەگە كىتاپ بەرۋىم كەرەك, ولجاباي بابامدى ءبىلىپ تۇر», دەدى. «ترانسفورماتسيا وگنيا» دەگەن قاپتاماسى بار كىتاپقا «سۇلەيمەنگە» دەپ باستاعاندا «اعا, داۋلەت دەگەن بالاڭىز دا بار ەدى», دەگەنىمدە, «داۋلەت باتىرعا» دەپ قوستى دا, «بابام ولجاباي باتىرداي بولسىن دەگەن نيەتىم!» دەدى. ول كىتاپ ءبىزدىڭ ءۇي قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قاتارىندا تۇر بۇل كۇندە.
ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن باققوجا اعا راحمەتىن ايتىپ: «مەن ء«ومىرزايانىڭ» ءساتتى وتكەنىنە دە قۋاندىم. وعان قوسا, ولجەكەڭنىڭ ديماش اعانىڭ ءبيۋستىن تۇعىرىندا قالدىرعانىن ءوز داستارقانىمدا ەستۋ مەن ءۇشىن ەرەكشە قۇرمەت بولعان سەكىلدى. جاقسى ءسوز مەنى قاناتتاندىردى», دەپ ەدى.
بولمىسى بولەك قالامگەر اعا وسىلاي اعىنان جارىلعان. سودان بەرى دە ونداعان جىل ءوتتى. ارداقتى اعامىز دا قازىر ارامىزدا جوق. بىراق رۋحاني مۇراسى ۇلتقا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ءوزى كەتكەنىمەن, ءسوزى قالدى دەگەن وسى شىعار. وسى ارادا باققوجا اعا ومىردەن وزعاندا, جىر ءدۇلد ۇلى تۇماعاڭ, تۇمانباي مولداعاليەۆ ارناۋ ولەڭ وقىعانى ەستە. سول ولەڭىندە اقىن: «قازاعىڭ ونەرىڭمەن قوشتاسپايدى», دەگەن ەدى. ءيا, قازاق باققوجا مۇقايدىڭ ءوزى باقي دۇنيەدە بولعانىمەن, ارتىندا قالعان رۋحاني مۇراسىمەن ەشقاشان قوشتاسپايدى. تولقىن-تولقىن ۇرپاق ونىڭ ەكىنشى ءومىرى بولىپ ەسەپتەلەتىن كىتاپتارىمەن سۋسىنداي بەرەرى حاق.
سۇلەيمەن مامەت
استانا