قۇرمەتتىڭ قۇنى قانشا؟

اللا تاعالا ادامزاتتى جاقسى-جامان دەپ بولمەگەن, جەر باسىپ جۇرگەن جۇمىر باستىڭ ءبارى جولاۋشى, ءبارى ءمۇساپىر. بۇل دا سول سوتسياليزمنەن قالعان سارقىت – ماسكەۋ «لۋچشيە ليۋدي» دەسە, ءبىز «ۇلگىلى ادامدار» دەپ «قۇرمەت تاقتاسىن» ىلدىك. قازىرگى «قۇرمەتتى ازامات» دەگەن اتاق تا سول سارقىنشاقتىڭ جان-جاققا ۇشقان جاڭقالارى سياقتى. جىل اياعىندا جاماعايىنعا «ەلدە نە جاڭالىق؟» دەپ حابار سۇراسام, «قۇرمەتتى ازامات» ءۇشىن قىرىلىسىپ جاتىرمىز», دەيدى. ەگىن تەگىن جينالىپ, «التىن كۇز» اتالعان سالتاناتتا ەل-جۇرتتى ەلەكتەن وتكىزىپ, ىلكىمدىسىن ءىلىپ اپ, «قۇرمەتتى ازامات» اتاندىرادى ەكەن. بۇرىن «قۇرمەتتى كولحوزشى» دەگەن بولاتىن, زەينەتىنە 20 سوم قوسىلعان كەتپەن ۇستاعان قارا حالىق ءماز-مەيرام, ال ۇجىمشار تاراعان سوڭ ورنى اۋىسقان «قۇرمەتتى ازاماتقا» تەك قاتىرما قاعاز  كۋالىك سىيعا تارتىلسا, وسى ماراپاتتىڭ كەزەگىن كۇتكەندەردىڭ كوڭىلى الابۇرتىپ, قان قىسىمى كوتەرىلىپ ءجۇر. وۋ, كەتپەن شاۋىپ, ءدان ەككەن كۇستى قولداردىڭ ءبارى قۇرمەتتى ەمەس پە؟ جەر جىرتىپ, توپىراعىن مالالاپ, ءداندى سابيدەي ايالاعان تراكتورشىنىڭ ءبارى قۇرمەتتى ەمەس پە؟ بۇل جەردە پىسىقايلار تىزىمگە ءىلىنىپ, مارعاۋلار سىزىلىپ قالىپ جاتادى. ولاردىڭ جۇرەگى سىزداپ, جان سارايى اڭىرامايدى دەيسىڭ بە؟ ىشتەن تىنعان قارا قازاق «بىزدەر تىزىمگە ىلىكپەي قالعاندارمىز» دەپ قولدى ءبىر سىلتەپ, قارا شايدى سوراپتاپ وتىرا بەرەدى.

ءبارى ەسىمدە, ءبىزدىڭ اۋىلدا سەيتىمحان دەگەن ۇستا بولدى. كۇرىشتەن الەمدىك رەكورد جاساعان ىبىراي جاقاەۆتىڭ كەتپەنىن سوققان كانىگى ۇستانىڭ «ۋف, ۋف» دەپ وكپەسىمەن دەمالعان كورىگى بار ۇستاحاناسى بەرتىنگە دەيىن اۋىل شەتىندە تومپيىپ تۇراتىن. «شوقتى كورىك» دەگەن العاشقى اڭگىمەمنىڭ كەيىپكەرى دە ءوزىم ومىردە تاڭعالىپ وتكەن وسى ءبىر قادىرلى كىسى ەدى. قولىنىڭ قاسيەتى بار ءجۇز جاساعان اۋليە ادامدى ەشكىم دە ەلەمەدى, جۇرت جاپاتارماعاي «قۇرمەتتى» بولىپ جاتقاندا ول اۋىزعا الىنباي-اق ومىردەن ءوتتى. تاۋەلسىزدىك العاسىن ماركس پەن لەنين كوشەلەرى وزگەرىپ, ءوز اتىمىزعا بەرىلە باس­تادى. بىراق ميلليونەر ۇجىمشار تەتىگىن جوندەپ, تراكتور-كومباينىنىڭ بولشەگىن تۇزەۋمەن ءومىرىن وتكىزگەن ۇستانى ەشكىم دە ەسكە المادى. اۋىل توراعاسىنا ايتسام, «سەيتىمحان ۇستا ما؟» دەيدى ميىعى تارتىپ. ء«يا, سەيتىمحان ۇستا. ونىڭ قانداي كەمدىگى بار؟» اۋىلدىڭ اڭعاربايىنان (بەيىمبەت كەيىپكەرى) تۇك شىقپادى. اۋدان اكىمىنە كىرىپ, ءسوزىمدى وتكىزدىم, بولماسا ماسەلەنى رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە كوتەرەتىندىگىمدى ايتىپ, كوز الارتىپ, ءتىل بەزەپ دەگەندەي, ۇستانىڭ ارۋاعىنا قىزمەت ەتتىم. قازىر اۋىلدا سەيتىمحان ۇستا كوشەسى كولبەپ جاتىر (ۇستا دەگەن ءسوزدى ادەيى قوسىپ جازعىزدىم). ول سوققان كەتپەن مەن ۇستاحانانىڭ تەمىر بالقىتاتىن ءتوسى ميلليونەر اۋىلدىڭ مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر. قاراڭىزشى, قۇرمەتتى سۇراپ الىپ وتىرمىز. ەلگە بارساڭ, «جى­لاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى» دەپ قوپاڭداپ جۇرگەن بىرەۋدى كورەسىڭ. قۇر­مەتتىڭ ءبىرىنشى تۇعىرى – «بەتتىڭ ارىن بەلگە ءتۇيىپ», «ايران سۇراپ كەلگەنىڭدى ايتىپ, شەلەگىڭدى جاسىرماۋ» بولىپ تۇر. باققۇمارلىق قانا سەنى قيىن وتكەلدەن الىپ وتەدى.

كەمەلدەنگەن سوتسياليزم كەزەڭىندە قۇرمەتتى ەڭبەگىنە قاراپ باعالاۋ ءساتتى باس­تالىپ, جۇرە كەلە ول دا قوجىراپ كەتتى, ياعني كوررۋپتسياعا ۇشىرادى. قاتىگەز ستالين زامانىندا كەتپەندى ادال شاپقان­دار مەن قويدى ادال باققاندار كوزگە ءتۇستى, ويتكەنى ولار ەلدى اسىرادى. زالىم ستالين مۇنىڭ ءبارىن كوبەي­تۋ كەستەسىندەي ءتۇزىپ, تەرىسى كەڭ مۇسىلماننىڭ, اسىرەسە قازاقتىڭ موينىنا كەمە سۇيرەتكەن بۋرلاكتاردىڭ قامىتىن ءىلىپ قويدى. و زاماندا ۇرلىق دەگەن ۇعىم بولمادى, قانىشەر «كوسەم» ەر-ازاماتىن جوقتاعان اشقۇرساق قاتىن-بالاعا ۇرلىعى جوق ۇرەيلى قوعام قالىپتاستىردى, بىراق ادامزات تويىنىپ, كەكىرىك اتقان تۇستا ءبارى ارتتا قالىپ, ارام اسقا قول بىلعانا باستادى. قۇرمەتتى سۇراپ الۋ ءۇردىسى قالىپتاسىپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇل­دىزىن تاعىپ, كەۋدەنى جارقىراتىپ ءجۇرۋ داستۇرگە اينالدى. بۇل ءداستۇردىڭ باسىندا بەس التىن جۇلدىز تاعىپ, «جۋكوۆتان وزدىق قوي» دەگەن باس حاتشى برەجنەۆ تۇردى. ساياسي بيۋرودا قوس جۇلدىز تاقپاعان ادام قالمادى, ويتكەنى ولار باسىنا قويىلار ءبيۋستىڭ جوباسىن الدىن الا جاساپ قويدى.

تاپسىرىسپەن ورناتقان ەسكەرتكىشتى حالىق ەرەۋىلدەپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى توڭكەرىپ تاستايدى, لەنين, ستالين, برەجنەۆ, تاعى باسقالاردىڭ بولاشاققا قول بۇلعاعان مۇسىندەرىنىڭ ورنىندا قازىر تومپيىپ تۇرعان تۇعىردى كورەمىز

ءبارى بىرەۋگە ەلىكتەۋدەن باستالادى. ماسەلەن, 13 بالا تاۋىپ, كەتپەن شا­­­ۋىپ, كۇرىش ەككەن ۇلبالا التايباەۆانىڭ ەڭبەگى ادال, ول قىز كۇنىنەن كەتپەن ۇستاپ, ارنا قازىپ, توپىراقپەن تىلدەسىپ وسكەن جان. اۋەلى ارداقتى انا, سوسىن ەڭبەك ەرى اتاندى. اۋىل كەلىنشەكتەرىنىڭ ءبارى سۇيەگى سوي ايەلدىڭ كەۋدەسىنە تامسانا قاراپ, «ۇلبالا بولسام» دەدى, جەر ءتىلىن, ەگىس جانىن بىلمەسە دە, ديقان بولۋعا تىرىسىپ, دەلەبەسى قوزدى. «قايتسەم دە ون بالا تۋىپ, ارداقتى انا بولسام, بريگادير كۇيەۋىم ءونىمنىڭ جايىن بىردەڭە قىلار» دەپ اتاقتى بولۋدىڭ «كوررۋپتسياسىنا» بەلسەنە كىرىستى. جىل سايىن كوكتەمدە ءىشى تومپيىپ, كۇزدە شارانالى بولعان كۇرىششى ايەلدىڭ سوڭىنان «التىن كۇز» دەگەن قيتۇرقى ءسوز ەردى. بىراق ونىنشى پەرزەنتتى دۇنيەگە اكەلەردە ءسوتسياليزمنىڭ ىرگەسى ىدىراپ, قوعام قۇردىمعا كەتتى. ارتىنشا ۇجىمشار تاراپ, ەگىستىك جەر ساتىلىپ, ايقاي دالادا شۇپىرلەگەن شيپىر تامدار پايدا بولدى. كەتپەن مەن وراق تاريحقا اينالىپ, ءبارىنىڭ ءسانى كەتتى, ون بالا تاۋىپ ءارى ارداقتى انا, ەڭبەكتىڭ «گەرويى» بولام دەپ سوتسياليستىك جارىسقا تۇسكەندەر جولدا قالدى. وسىنىڭ ءبارى ادام ساناسىن شايتاننىڭ ازعىرىپ, نيەتتىڭ بۇزىلۋىنان بولعان ءىس-ارەكەت.

سول زاماندا جاس جەتكىنشەكتەردىڭ بويىنا دا قۇرمەتتى بولۋ تاربيەسى بالا كۇنىنەن ۇيالاي باستادى. مەكتەپتە «ۇلگىلى وقۋشىلار» دەگەن بۇرىش بولاتىن. «بەسكە» وقيتىندار مەن بەلسەندىلەردىڭ سۋرەتى وسى بۇرىشتان ء«بىزدى كوردىڭىزدەر مە؟», دەگەندەي قاراپ تۇراتىن. قۇيما قۇلاق, بىراق قانىندا بار قىڭىرلىعى كەسە كولدەنەڭ تارتىپ, ۆوجاتىيدىڭ سوزىنە قۇلاق اسا قويمايتىن كەيبىر پيونەرلەر سولاردىڭ جانسىز بەينەسىنە كۇلە قارايتىن. وقىپ جارىتپايتىن ءارى مىنەز-قۇلقى ەرەجەگە ساي كەلمەيتىن «بولاشاعى جوقتاردى» 8-سىنىپتان كەيىن ەرىكسىز سپتۋ-عا (كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە) جىبەرەتىن. سونىڭ ءبىرى – ساباققا ماتتاقام, بىراق ەرەگىس دەسە الدىنا جان سالمايتىن سىنىپتاسىم ەرسايىن ەدى. كەيىن مەحانيزاتور بولىپ جەر جىرتىپ, ەگىن وردى, الاشاپقىن ناۋقاندا باس ينجەنەردەن باستاپ, ءبارى سونىڭ اۋزىنا قارايتىن, ويتكەنى توقتاپ قالعان كومبايننىڭ كە­سەلىن تۇتىنىنە قاراپ تانيتىن. بىراق ماراپات بەرەردە ءبارى تەرىس اينالدى, سەبەبى «بىلگىشتىڭ» ءتىلىنىڭ ءبىزى كوكىرەكتەرىندە شەمەن بولىپ ساقتالىپ قالىپتى. بالا كۇنگى قيقار دوسىمدى ءالى كۇنگە جاقسى كورەم. پويىزعا دا ءوزى شىعارىپ سالادى, «بارساڭ بولدى عوي» دەپ ءشوپ جينايتىن شارنير-تراكتورىن دارىلداتىپ, كوشەنى باسىنا كوتەرىپ, ۆوكزالعا جەتكىزەدى. گەورگي دانەليانىڭ دوسىن كورسە ءبارىن ۇمىتىپ كەتەتىن افونياسىنان اۋمايدى-اۋ, اۋماي­دى.

تاعى ءبىر مىسال. ما­تە­ما­تي­كا­دان قاناعاتتانعىسىز باعا الىپ, كۇزگى سىنعا قالعان سىنىپتاسىم دايراباي اۋعانعا بارىپ, ءبىر قولىنان ايىرىلىپ, باتىر اتانىپ قايتتى. اكىمقارالاردىڭ باسى قوسىلعان مەكتەپتە وتكەن كەزدەسۋدە اتتەس­تات بەرمەي قويعان الاكوز ديرەكتور داي­رابايعا سۋ قۇيىپ بەرىپ, ۇلكەن-كىشىنىڭ كوزىنشە قۇراق ۇشىپ ءجۇردى. «سانباەۆ شولاق دايرابايدىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ ءجۇردى عوي» دەپ اۋىل جۇرتى ءسوز قىلدى. بۇل – «كۇزگى سىن» دەگەن اڭگىمەمە ارقاۋ بولدى. قوسپاسى جوق قۇرمەت وسىلاي وزىنەن ءوزى كورىنىس تابادى, قولدان جاسالعان قۇرمەتتىڭ كوڭىرسىك ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. تاپسىرىسپەن ورناتقان ەسكەرتكىشتى حالىق ەرەۋىلدەپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى توڭكەرىپ تاستايدى, لەنين, ستالين, برەجنەۆ, تاعى باسقالاردىڭ بولاشاققا قول بۇلعاعان مۇسىندەرىنىڭ ورنىندا قازىر تومپيىپ تۇرعان تۇعىردى كورەمىز. بۇلار ۋاقىتشا ەسكەرتكىشتەر, ۋاقىتشا قۇرمەتكە بولەنگەن سۇلبالار. اباي مەن پۋشكين, گاگارين مەن ساتباەۆ ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تۇعىرى قاشان كورسەڭ دە گۇلگە تولى. بۇل – حالىقتىڭ شىن پەيىلى, ادامعا تابيعي تۇردە (جاساندى ەمەس) قىزمەت ەتكەندەرگە دەگەن ىستىق ءراسىم.

قادىرمەندى اقساقالىمىز د.ا.قو­ناەۆتى ورتالىق كوميتەتتىڭ مۇشەلىگى­نەن شىعارعان ساتتەن باستاپ, قاسىنا ولجاستان باسقا جۇمىر باس جولاماي قويعانى قازىر اشىق ايتىلىپ ءجۇر. سوتسياليزم ءبىزدى قىزمەتتىك قۇرمەتكە تاربيەلەدى, اقساقالدىق ءتالىم ارتتا قالىپ, رۋستىك قاتىگەزدىك جانىمىزدى باۋراپ الدى. 1987 جىلى ناۋرىزدا جازۋشىلار وداعىندا قازاقستاننىڭ جاڭا سايلانعان ءبىرىنشى باسشىسى گ.كولبينمەن وتكەن كەزدەسۋدە اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى الجەكەڭ ابىز ء(الجاپپار ابىشەۆ) مىنبەگە شىعىپ: ء«بىز سىزدەي باسشىنى 25 جىل كۇتتىك قوي», دەگەندە وتىزدى ەڭسەرگەن ءبىزدىڭ ەت جۇرەگىمىزگە ءبىر ءتۇيىر مۇز قاتىپ ەدى, سونىڭ ءالى ءجىبيتىن ءتۇرى جوق. وسى كىسىگە كەزىندە جاڭا ۇيگە قونىس اۋدارعاندا قوناەۆ باسپاناسىن بەرىپ كەتكەن ەكەن. زال كۇبىرلەپ ءسوز قىلىپ, كارى-قۇرتاڭ جاعاسىن ۇستادى. مىنبەرلىك قۇرمەتتىڭ مۇنان اسقان كورىنىسى جوق تا شىعار. سوندا «مەن – قازاقپىن!» دەپ جىر جازعان جۇبان عانا «كىرمە» باسشىنىڭ ساعىن سىندىرىپ, بەتىن ءتىلدى. «مەن دالادا قان جوسا بولىپ جاتقان ۇل-قىزىمدى كورگەنشە نەگە سوعىستا ءولىپ كەتپەدىم!» دەپ ورنىنا وتىرعان سوڭ ءتىلىنىڭ استىنا ءدارى سالدى. وسى جۇبان اقىننىڭ كىسىلىگىنە ءتانتىمىن. ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىندا مىنبەدە تۇرىپ: «مەن سسسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتىمىن, ءالى كۇنگە ولەڭ جازۋدى تاجىباەۆتان ۇيرەنىپ كەلەم. نەگە ابەكەڭ راسۋل عامزاتوۆ سياقتى كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز تاعىپ, پوەزيا پاتريارحى بولىپ ورتامىزدا وتىرمايدى؟» دەپ ەل باسشىلارىنا قاراپ, كوسىپ-كوسىپ سويلەدى. ول مىنبەدەن قورقىپ تۇرعان جوق, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇرمەتىمىزدىڭ قۇلدىراۋىنان قورقىپ تۇر. ال قازىر مىنبەلىك قۇرمەتتىڭ جەتى اتاسى پايدا بولىپ, «مەن ەلىمنىڭ ەرتەڭىنە سەنەمىن» دەگەن جىر جولدارى جۇيتكىپ جاتىر. ەڭ قيىنى, زامان وسىنداي جىلتىر ءسوزدىڭ ىعىنا جىعىلىپ كەتتى.

«قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» ومىر­گە كەلگەندە باس رەداكتور بولىپ تا­عا­يىن­دال­عان مۇحامەدجان قاراتاەۆ ءبىرىن­­شى حاتشى د.ا.قوناەۆپەن بەتپە-بەت اڭگىمەدە ءبۇي دەيدى: «ديمەكە, ەنتسيكلوپەديا جىلدا جاڭارتىپ تۇراتىن «قۇرمەت تاقتاسى» ەمەس, بۇل – ماڭگىلىك شەجىرە. ماسەلەن ناتسيستىك گەرمانيانىڭ كوسەمى گيتلەر دە ەنتسيكلوپەدياعا ەنگەن. وسى جاعىنا باسا نازار اۋدارساق دەيمىن...». ول كىسى ەنتسيكلوپەدياعا ەنەتىن ەسىمدەردىڭ كوبى ورتالىق كوميتەتتىڭ تىزىمىمەن تىر­كە­لە­تى­ن­ىن ەسكە سالىپ وتىر. ماسەلەن, ماس­كەۋدەن شىققان «سوۆەتسكي ەنتسيكلوپەديچەس­­­­كي سلوۆار»-دا لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى, ساتباەۆتان كەيىنگى قازاقتان شىققان گەولوگيا سالاسىنىڭ اقيىعى شاحماردان ەسەنوۆتىڭ ەسىم-سويى جوق, كەرىسىنشە, باسقا اكادەميكتەردىڭ «وت-جالىندا باستالعان ءومىربايانىنا» ورىن بەرىلگەن. بۇل دا سۇيىكتى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ كولەڭكەسى, جات كوزىنە باردان جوق جاساپ, ءوزىن ءوزى تۇقىرتقانداردىڭ تار پەيىلى. قاندى قاساپ 37-دە زيالى­لا­رىمىزدىڭ ماڭدايىن نىساناعا الۋدىڭ نەگىزى دە وسى ەمەس پە؟

سونىمەن قۇرمەت دەگەن نە؟ قۇرمەتتى ازامات دەگەن اتاق وسى زامانعا كەرەك پە؟ وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى م.شوقاي, ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, ت.ب. ۇلتتان شىققان بىرتۋارلارعا قۇرمەتسىز كوزقاراسپەن قاراپ, 70 جىل ءوز قاعىمىزدان ءوزىمىز جەرىنىپ, ارىستارىمىزدى كور­مەس­تەي بولىپ اۋىر سوزدەر ايتىپ, ارتىنان تاس لاقتىردىق. ءتىپتى 1991 جىلى باس­تاپ سالعان ءانىمىزدىڭ 2023 جىلى ءسوزى دە, اۋەنى دە ءبىر كۇندە وزگەرىپ شىعا كەلدى, نۇرلى جول ەسكى جولعا اينالىپ, باقتاعى بۇلبۇلدار باسقاشا سايراي باستادى. سوندا قۇرمەت دەگەن دە «تيك-توك» سياقتى لىپ-لىپ ەتىپ ءسات سايىن وزگەرىپ تۇرا ما؟

7-سىنىپتا جۇرگەنىمدە س.شاكىباەۆتىڭ «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇيرەۋى» دەگەن كىتابى شىقتى. كىتاپ نەگىزىنەن ومىردەن تۇركىشىل بولىپ ءوتىپ, سۇيەگى جات جەردە قالعان اۋىلداسىمىز, اكەمنىڭ كوز كورگەنى مۇستافا شوقايعا ارنالعان. «مۇستافا, مۇستافا دەيسىز, ول وتانىن ساتقان ساتقىن ەكەن عوي» دەدىم كىتاپتى وقىپ بولعان سوڭ. اكەم تۇنجىراي ءتىل قاتتى. «بالام, اكەڭە سەنەسىڭ بە, كىتاپقا سەنەسىڭ بە؟» قازىر ويلاسام, اكەم ءبارىن بولاشاققا تاپسىرىپ وتىر ەكەن. مۇستافا شوقاي – ۇلت قۇرمەتتىسى, قۇرمەت – ءبىر اللادان.

وقۋدى ءبىتىرىپ كەپ, قاراۋىندا ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەن شاكىرتى ءومىر بويىنا تەاتردىڭ قوراسىن تازالاعان كوكىرەگى تەمىر اتاۋلىدان ادا ۇستازىنا: «كوكە, مەن ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر بولدىم» دەپ ءسۇيىنشى سۇراعاندا, «ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن» دەپ كۇبىرلەيتىن زامان تۋدى. كۋالىك الىپ قۇرمەتتى بولعانداردىڭ سانى ارتىپ بارادى. مەن ءۇشىن كىسى اقىسىن جەمەگەننىڭ ءبارى – قۇرمەتتى. «قولى تازا جىگىت قوي» دەپ بىرەۋلەر سىرتىڭنان ايتىپ جۇرسە, بۇدان ارتىق قۇرمەت بار ما؟

قۋاندىق تۇمەنباي,

جازۋشى