پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ارقاسىندا اۋىلداعى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى قارالدى.
3,7 مىڭنان استام جوبا ىسكە اسىرىلدى
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا رەسپۋبليكادا 6 293 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار, وندا 7,8 ملن-عا جۋىق ادام تۇرادى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەلدەگى اۋىلداردىڭ جالپى سانىنان دامۋ الەۋەتى جوعارى, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 90%-ى تۇراتىن 3,5 مىڭ اۋىلدىق مەكەن ىرىكتەلىپ الىندى.
ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل اۋىلداردى دامىتۋ بويىنشا جۇمىس 2019 جىلدان باستاپ «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى شەڭبەرىندە جوسپارلى تۇردە باسىم تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. جوبانىڭ ماقساتى – ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ەسەبىنەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, اۋىلداردى وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ پارامەترلەرىنە جەتكىزۋ.
بۇل ءۇشىن 2019-2022 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 326 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 3,7 مىڭ جوبا ىسكە اسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, 334 تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىسانى, 1,2 مىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم نىسانى جانە 2,2 مىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمى نىسانىن جاڭادان سالۋعا جانە جوندەۋگە مۇمكىندىك بەردى, شامامەن 30 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
«2022 جىلى 577 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 1 مىڭنان استام جوبانى ىسكە اسىرۋعا 128 ملرد تەڭگە ءبولىندى. وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا وبلىس اكىمدىكتەرى بولىنگەن قاراجاتتىڭ 94%-ىن يگەرگەن», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
قاراجاتتىڭ جوعارى يگەرىلۋى اتىراۋ, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, تۇركىستان وبلىستارىندا بايقالدى. سونىمەن قاتار قاراجاتتىڭ ەڭ تومەن يگەرىلۋى ۇلىتاۋ, ماڭعىستاۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا تىركەلدى.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى وڭىرلەردە قۇرىلىس جانە جوندەۋ جۇمىستارىن تالاپ ەتەتىن بىرقاتار مىسالدى كورسەتتى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, نىسانداردىڭ باسىم بولىگى – الەۋمەتتىك سالادا. اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, جوبالاردىڭ ءتىزىمى قالىپتاستىرىلدى.
الداعى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ بارىسىندا ءتيىستى ءوتىنىم ۇسىنىلادى. سونىڭ ىشىندە جاڭادان قۇرىلعان اباي, جەتىسۋ, ۇلىتاۋ وبلىستارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاراستىرىلعان. مينيسترلىك جىل سايىن اۋىلداردىڭ وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنە سايكەس قامتاماسىز ەتىلۋىنە مونيتورينگ جۇرگىزەدى. «وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ ماقساتى – اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋ جانە قولداۋ ارقىلى اۋىل حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جاعداي جاساۋ», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
جوبانىڭ وتكەن جىلداردا ىسكە اسىرىلۋى ناتيجەسىندە وڭىرلەردىڭ كورسەتكىشتەرى ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جوعارىلادى. ماسەلەن, ورتاشا قامتاماسىز ەتۋ 2021 جىلى 64,1%-دى قۇرادى, بۇل كورسەتكىش 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا, 9,3%-دىق پۋنكتكە جوعارى.
2023 جىلى مينيسترلىك وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, 736 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 143 ملرد تەڭگە سوماسىنا 1,5 مىڭ جوبانى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 102 ملرد تەڭگەسى جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردە ەسەپتەلىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستار بازاسىنا بەرىلدى. بۇل تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى 119 جوبانى, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ 275 جوباسىن, ونىڭ ىشىندە 91 ءبىلىم بەرۋ, 45 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 139 مادەنيەت جانە سپورت سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جانە اۋىل ىشىندەگى جولداردى جاقسارتۋعا باعىتتالعان 1,1 مىڭ جوبانى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ساپالىق كورسەتكىشتەردى ەنگىزۋدى ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ جاڭا فورماتى ازىرلەندى. وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ جاڭا فورماتىنا اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ مارتەبەسىن قوسۋدى ەسكەرە وتىرىپ, تسيفرلى كورسەتكىشپەن بىرگە ساپالىق سيپاتتاما جۇيەسىن ەنگىزۋ ارقىلى ينتەگرالدىق باعالاۋ ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار 12 باعىت بويىنشا ساناتتاۋ جانە باعىتتار بويىنشا قامتاماسىز ەتۋدى ەسەپتەۋ كوزدەلگەن.
بۇدان باسقا, مينيسترلىك وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ الەۋمەتتىك وبەكتىلەرمەن جانە قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋ كورسەتكىشىن ەسكەرە وتىرىپ, جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتىڭ شاماسىن ايقىنداۋ قاعيدالارىن وزەكتەندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى «اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنىڭ» جوباسىن ازىرلەدى.
تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ينستيتۋتسيونالدىق قامتاماسىز ەتۋدى ىلگەرىلەتۋ ارقىلى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ تاسىلدەرىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق اۋىل حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋ جانە جايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قۇرۋ. «جالپى تۇجىرىمداما مىناداي تاسىلدەردەن تۇرادى: اۋىلدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك, ينجەنەرلىك جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىن قارقىندى دامىتۋ. سونداي-اق اگروونەركاسىپ كەشەنىن, كاسىپكەرلىكتى, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسىن دامىتۋ ارقىلى اۋىل حالقىنىڭ تابىس دەڭگەيىن ارتتىرۋ كوزدەلگەن», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا.
وڭىرلەر بويىنشا «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى دارحان ساتىبالدى, ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بەرىك ابدىعالي ۇلى جانە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ناريمان تورەعاليەۆ باياندادى.
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر 2027 جىلعا قاراي الەۋەتى جوعارى 3,5 مىڭ اۋىلدىڭ ءبارىن وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنە ساي دامىتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «وعان سايكەس اۋىلداردا ساپالى جولدار مەن مادەنيەت, سپورت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى, مەكتەپتەر مىندەتتى تۇردە بولۋعا ءتيىس, سونداي-اق اۋىل ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلەدى. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – اۋىلداعى ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ. قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجەلەر بار», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى اتىراۋ, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, تۇركىستان وبلىستارىندا جوبالاردى پايدالانۋعا بەرۋ قارقىنى جاقسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ورايدا ۇلىتاۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى وسى كورسەتكىش بويىنشا ارتتا قالىپ وتىر. «اتالعان وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى بۇعان ەرەكشە نازار اۋدارۋى قاجەت. سونىمەن قاتار ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرى بويىنشا ارتتا قالۋعا جول بەرمەۋ كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر بارلىق جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ 40 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىن ايتتى. «2027 جىلعا قاراي اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە سۋدىڭ ساپاسى مەن جولداردىڭ جاعدايى جاقسارادى, ينجەنەرلىك جەلىلەر جوندەلىپ, الەۋمەتتىك, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى سالىنادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ءسوز سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ بارىسىندا بولاشاعى بار اۋىلداردى ايقىنداۋ ادىستەرىن وزەكتەندىرىپ, وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى جاڭا تاسىلدەردى ەسكەرۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جايىلىمدىق جەرلەردىڭ قولجەتىمدىلىگى وزەكتى
ۇكىمەت وتىرىسىندا قازاقستاندىقتاردى جايىلىمدىق جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى تالقىلاندى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا جايىلىمدىق جەرلەر 183,4 ملن گەكتاردى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە 82,4 ملن گەكتارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەر, 63,9 ملن گەكتارى – بوسالقى جەرلەر, 21,2 ملن گەكتارى – ەلدى مەكەندەرگە ىرگەلەس جەرلەر, 15,9 ملن گەكتارى – باسقا ساناتتاعى جەرلەر (ورمان قورى, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعات اۋماعى, ونەركاسىپ جەرلەرى).
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 15 وڭىردە, اسىرەسە تۇركىستان, قىزىلوردا, الماتى جانە اتىراۋ وبلىستارىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا مال جايۋ ءۇشىن جايىلىمداردىڭ تاپشىلىعى بايقالادى. اتاپ ايتقاندا, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى سانىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە بايلانىستى. كەيىنگى 10 جىلدا تەك ءىرى قارا مال باسى 7,7%-عا ءوستى, كەيبىر وڭىرلەردە بۇل كورسەتكىش 16%-دى قۇرايدى.
بىلتىر مەملەكەتكە 5,2 ملن گەكتار پايدالانىلماعان جانە زاڭنامانى بۇزا وتىرىپ بەرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى قايتارىلدى. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 ەسە كوپ (0,4 ملن گا). 2022 جىلى ءتيىستى شارالار قابىلدانعاننان كەيىن جەر پايدالانۋشىلار 1,85 ملن گەكتار الاڭدا وزدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن يگەرۋگە كىرىستى.
بيىل 16 قاڭتاردا ەلىمىزدە مەملەكەتكە قايتارىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى jerkarta.gharysh.kz گەوسەرۆيسى ىسكە قوسىلدى. بۇل ازاماتتاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە قۇقىق بەرۋ تۋرالى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ءوتىنىش بەرۋلەرىنە باعدار جانە جىلدار بويى پايدالانىلماعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن اينالىمعا تارتۋعا نەگىز بولادى.
سونىمەن قاتار ينتەراكتيۆتى كارتانى ەنگىزۋ ايتارلىقتاي دارەجەدە الەۋمەتتىك اسەر بەرەدى, جەر ۋچاسكەلەرىنە قاتىستى الاياقتىق ۇدەرىستەردى ازايتادى جانە پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى قايتارۋ بويىنشا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسىنا حالىقتىڭ باعاسىن الۋعا وڭ اسەر ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
«جەرگىلىكتى حالىقتى جايىلىمدىق جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ مەنشىك يەلەرى مەن جەر پايدالانۋشىلاردىڭ جەرگە دەگەن نەمقۇرايلىقتارىنان ەروزياعا ۇشىراعان جانە ەروزيالىق-قاۋىپتى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ الاڭى 90 ملن گەكتاردان اسادى, ونىڭ 29,3 ملن گەكتارى ءىس جۇزىندە ەروزياعا ۇشىراعان جانە ودان ءارى پايدالانۋعا جارامسىز. وسىعان بايلانىستى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن بىرلەسىپ جەردىڭ ودان ءارى توزۋىن بولدىرماۋ, اسىرەسە ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى جەمشوپ القاپتارىن جاقسارتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە», دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا 2022 جىلدان باستاپ 205,4 ملن گەكتار الاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تسيفرلاندىرۋ جۇرگىزىلدى. بۇل رەسپۋبليكانىڭ 272,5 ملن گەكتار اۋماعىنىڭ 75%-ىن قۇرادى. تسيفرلىق اۋىل شارۋاشىلىعى كارتاسى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنىڭ بارلىق ءتۇرىن قامتيدى, كونتۋرلار, جول جەلىسى, گيدروگرافيا, ينفراقۇرىلىم نىساندارى تۋرالى مالىمەتتەرمەن تولتىرىلىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ جايىلىمدارعا بايلانىستى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن جەرلەردىڭ جەمشوپ سىيىمدىلىعى تۋرالى اقپاراتتى قامتيتىن بولادى.
«قاجەتتى اقپارات كولەمى بار تسيفرلىق اۋىل شارۋاشىلىعى كارتاسى 2024 جىلدىڭ سوڭىندا اياقتالادى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ودان ءارى قايتا بولۋگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءۇشىن نەگىز بولادى», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
تاقىرىپ بويىنشا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ پەن جەتىسۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جاقانباەۆ بايانداما جاسادى.
پرەمەر-مينيستر جايىلىمدىق جەرلەرمەن قامتاماسىز ەتپەيىنشە, مال شارۋاشىلىعىن تولىق دامىتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىسى بار اسا ماڭىزدى ماسەلە.
«وسىعان بايلانىستى, زاڭسىز بەرىلگەن, بوس جاتقان جەرلەردى قايتارىپ الۋ جونىندەگى ارنايى كوميسسيا بىلتىرعى ءساۋىر ايىنان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى مەملەكەت پايداسىنا 5,2 ملن گەكتار جەر قايتارىپ الىندى. ونىڭ ىشىندە 4,8 ملن گەكتارى – جايىلىمدىق جەرلەر», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ اگروونەركاسىپ سالاسىنداعى ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جارلىعى ەرەكشە سەرپىن بەردى.
«وسى جىلى تاعى 5 ملن گەكتار جەردى قايتارىپ الۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ورايدا ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىندا ورنالاسقان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ جەرلەرىن قايتارىپ الۋ ماڭىزدى. ولاردى قوعامدىق پايدالانۋعا نەمەسە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە بەرۋ قاجەت. قولدانىستاعى زاڭ بۇعان مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى پرەمەر-مينيستر.
سونىمەن قاتار ءا.سمايىلوۆ جايىلىم جەرلەردى اۋىلدان سىرت جاققا كوشىرىپ, وتارلىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە شالعايداعى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «جەر قورى شەكتەۋلى اۋدانداردا اكىمدىكتەر جەكە قوجالىقتاردى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرىپ, مالدى قولدا ۇستاۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋعا ءتيىس. جالپى, ءوڭىر اكىمدەرى جايىلىم ماسەلەسىن, ونىڭ ىشىندە قايتارىلعان جەرلەردى ءبولۋدى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋى قاجەت», دەدى ول.
ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, پرەمەر-مينيستر عارىشتىق مونيتورينگتى قولدانا وتىرىپ, بوس جاتقان جانە ماقساتسىز پايدالانىلعان جەرلەردىڭ بار-جوعىنا باعالاۋ جۇرگىزۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ول ءۇشىن جەردى ۇتىمدى پايدالانۋ مونيتورينگىنىڭ «JerInSpectr» پلاتفورماسىن ەنگىزۋ جۇمىستارىن, سونداي-اق جەردى پايدالانۋ ۇدەرىستەرىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت.