پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ 2022 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى جانە حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋىن ازايتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى ەكى ماسەلە قارالدى.
تۇراقتى وسىمگە قول جەتكىزدى
ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا بايانداعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, تەرىس سىرتقى فاكتورلارعا قاراماستان, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان ەكونوميكاسى 3,1% دەڭگەيىندە تۇراقتى وسىمگە قول جەتكىزدى. ناقتى سەكتورداعى ءوسىم 3,2%-دى, ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 2,5%-دى قۇرادى.
وڭ ءوسۋ قارقىنى قۇرىلىس (+9,4%), اۋىل شارۋاشىلىعى (+9,1%), اقپارات جانە بايلانىس (+8%), ساۋدا (+5%), كولىك جانە قويمالاۋ (+3,9%), وڭدەۋ ونەركاسىبى (+3,4%) سالالارىندا تىركەلدى.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسۋ قارقىنى 7,8%-دى قۇرادى. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارى بويىنشا ينۆەستيتسيالار كولەمى جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن وپەراتسيالاردا – 15,4%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 6,9%-عا, كولىك جانە قويمالاۋدا – 5,5%-عا, سونداي-اق ونەركاسىپتە 5,6%-عا ۇلعايدى.
2022 جىلعى قاڭتار-قاراشادا سىرتقى ساۋدا تاۋار اينالىمى 33,4%-عا ءوسىپ, 122,2 ملرد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت بويىنشا كورسەتكىش 42,4%-عا ءوسىپ, 77,6 ملرد دوللارعا جەتتى. تاۋارلار يمپورتى 44,6 ملرد دوللارعا جەتىپ, 20,1%-عا ءوستى. جالپى, رەسپۋبليكانىڭ وڭ ساۋدا بالانسى 33,1 ملرد دوللاردى قۇراپ, 89,7% ءوستى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ ەسەپتىك كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 15 ترلن 668 ملرد تەڭگە سوماسىندا كىرىستەر ءتۇستى (جوسپار 104,4%-عا ورىندالدى), ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 10,5 ترلن تەڭگە شاماسىندا كىرىستەر ءتۇستى (103%), جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىستەرى 5,2 ترلن تەڭگەنى (107,3%) قۇرادى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت شىعىستارى 98%-عا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى – 98,6%-عا (18,5 ترلن تەڭگە), جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر شىعىستارى 96,4%-عا (10,8 ترلن تەڭگە) اتقارىلدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ءوز بايانداماسىندا اتاپ وتكەندەي, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى سوماسى 2 ترلن تەڭگەگە 160-قا جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى, ولار ەكسپورتتىق الەۋەتتى ۇلعايتا وتىرىپ, وندەۋشى ونەركاسىپ سالالارىنىڭ ءوندىرىس كولەمىن ودان ءارى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن قاتار ترانزيتتىك كونتەينەرلىك تاسىمالدار 6%-عا ۇلعايتىلدى, ونىڭ كولەمى جيىرما فۋنتتىق بالامادا 1 ملن 129 مىڭ كونتەينەردى قۇرادى. 15,4 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى (جوسپار – 15,1 ملن شارشى مەتر).
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ مالىمەتىنشە, ەسەپتىك كەزەڭدە مۇناي جانە كوندەنسات ءوندىرۋ كولەمى 84,2 ملن توننانى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە تەڭىز كەن ورنىندا 29,2 ملن توننا, قاراشىعاناق كەن ورنىندا 11,3 ملن توننا, قاشاعاندا 12,7 ملن توننا مۇناي ءوندىرىلدى. مۇناي ەكسپورتى 64,3 ملن توننانى قۇرادى.
2022 جىلى گاز ءوندىرۋ كولەمى 53,3 ملرد تەكشە مەتر گازدى, تاۋارلىق گاز ءوندىرىسى 27,8 ملرد تەكشە مەتردى, ىشكى تۇتىنۋ 19,3 ملرد تەكشە مەتردى, ەكسپورت 4,6 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ حابارلاۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمى 9,1%-عا ۇلعايىپ, 9,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. اتاپ ايتقاندا, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ءونىم ءوندىرۋ 15%-عا, مال شارۋاشىلىعىندا 0,9%-عا ءوستى.
اتالعان كەزەڭدە تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى 3,9%-عا ءوسىپ, 2,9 ترلن تەڭگەنى قۇرادى: وسىمدىك مايى – 49,5%-عا, قانت – 34,4%-عا, جاڭا اۋلانعان, سالقىنداتىلعان نەمەسە مۇزداتىلعان بالىق – 15,5%-عا, جارما – 11,5%-عا, ۇن – 10,2%-عا, شۇجىق ونىمدەرى – 5%-عا, ماكارون 3,8%-عا, وڭدەلگەن كۇرىش 3,1%-عا ءوستى.
مىندەت – ينفلياتسيانى تومەندەتۋ
بايانداماشىلاردى تىڭداعان پرەمەر-مينيستر وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسى قالىپتى دامۋ قارقىنىن ساقتاپ قالعانىن اتاپ ءوتتى.
«بىلتىر ەكونوميكانىڭ ناقتى ءوسىمى 3,1%-دى قۇرادى. ناقتى سەكتور, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى وڭ كورسەتكىشتەر تۇراقتى ءوسۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بولدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ىشكى جانە سىرتقى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ – ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى. بۇل رەتتە ءوندىرىستىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ بەلسەندى ءجۇردى.
بارلىق نەگىزگى ماكروكورسەتكىش بويىنشا اقمولا, الماتى, باتىس قازاقستان, جەتىسۋ, قوستاناي, قىزىلوردا, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىندا ءوسىم بايقالدى. ال ەڭ تومەن كورسەتكىش ۇلىتاۋ, ماڭعىستاۋ, اتىراۋ جانە اباي وبلىستارىندا تىركەلىپ وتىر.
ءاليحان سمايىلوۆ بيىل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اكىمدىكتەر پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بار كۇشىن جۇمىلدىرۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق تاپسىرماسى مەن باستاماسى قوعامنىڭ سۇرانىسىنا جانە اعىمداعى سىن-تەگەۋرىندەردى ەڭسەرۋگە نەگىزدەلگەن. وسى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ءاربىر مينيسترلىك پەن ءوڭىردىڭ قوساتىن ۇلەسى اسا ماڭىزدى», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭ كەمى 4% ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇيلەسىمدى ءارى ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك. سوندىقتان ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن تولىقتىرۋ, ەكونوميكانى ودان ءارى ارتاراپتاندىرۋعا جانە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردى جانداندىرۋ قاجەت. «حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى, ەڭ الدىمەن, تۇراقتى وسىمگە بايلانىستى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى سۇيەمەلدەۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءار ينۆەستورمەن جۇمىس ىستەپ, ارقايسىسىنا بولەك جاعداي جاساپ, قارسى مىندەتتەمەلەر بەلگىلەۋ قاجەت. ء«بىز ءار جوبانىڭ ەكونوميكالىق ناتيجەسىن كورۋىمىز كەرەك», دەدى ول.
سونداي-اق ءا.سمايىلوۆ باعانىڭ ءوسۋىن ۇستاپ تۇرۋ جۇمىستارى باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ينفلياتسياعا, ەڭ الدىمەن, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى سەبەپشى بولىپ وتىر.
ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – بيىل ينفلياتسيانى 2 ەسەگە تومەندەتۋ. ول 9,5% شەگىندە بولۋى كەرەك. بۇل – وتە كۇردەلى مىندەت. سوندىقتان كەز كەلگەن پروبلەمانىڭ الدىن الۋ شارالارىنا باسا ءمان بەرىپ, جۇمىلا ارەكەت ەتۋىمىز قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بيزنەسكە قاتىستى جاڭا رەتتەۋشىلىك ساياسات تۇسىنىكتى ءارى ءادىل بولۋعا ءتيىس. 2023 جىلى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەلەرىن اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىن 3,8 ملن ادامعا دەيىن ارتتىرۋ قاجەت.
ەكونوميكالىق ساياساتتاعى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن بىرتىندەپ قىسقارتۋ جانە بارلىعىنا تەڭ مۇمكىندىكتەر بەرۋ. بۇل كەشەندى جەكەشەلەندىرۋ جانە مەملەكەتكە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى باسەكەلەس ورتاعا بەرۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس.
ء«بىز مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 14,4%-ىنا دەيىن قىسقارتۋىمىز كەرەك. بيىل جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنىڭ 90%-ىن ورىنداۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
پرەمەر-مينيستر تكش ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇرعانىن ايتتى. توزىعى جەتكەن ەلەكتر, جىلۋ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىن ازايتۋ ءۇشىن تۇپكىلىكتى شارالار قابىلداپ, «ينۆەستيتسيا ورنىنا تاريف» باعدارلاماسىن ساپالى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
سونداي-اق بيىل ۇكىمەت الدىندا جاڭا سالىق كودەكسىن دايىنداۋ مىندەتى تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ول سالىق زاڭناماسىن جەڭىلدەتىپ, ءوندىرىس كولەمى مەن ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتۋعا, يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋگە, جۇمىسپەن قامتۋدى ىنتالاندىرۋعا ءتيىس. سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ تولىعىمەن تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلۋى كەرەك.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الدا تۇرعان تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – جاڭا بيۋدجەت كودەكسىن ازىرلەۋ. ء«بىز بيىل قارجىلىق ءتارتىپتى كۇشەيتىپ, بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن كەڭەيتۋگە ءتيىسپىز. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. بيۋدجەتتەۋ تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ جەدەل ءارى دەربەس ارەكەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
سونىمەن قاتار ول ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى: اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ بىرىڭعاي پلاتفورماعا ينتەگراتسيالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى بارىنشا ەلەكتروندىق فورماتقا كوشىرىپ, ونى حالىققا ۇسىنۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتۋ كەرەك.
وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە, پرەمەر-مينيستر قازاقستاندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ جالعاساتىنىن ايتتى. اكىمشىلىك رەفورما شەڭبەرىندە ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, وكىلەتتىكتەردى ورتالىقسىزداندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلادى.
«ارىپتەستەر! مۇنىڭ بارلىعى – وسى جىلى ىسكە اسىرىلاتىن ماڭىزدى مىندەتتەر. مينيسترلەر مەن اكىمدەر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بارلىق جوسپارلانعان كورسەتكىشىن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاپ, ولاردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ءا.سمايىلوۆ.
بانكروتتىق تۋرالى جاڭا زاڭ قولدانىسقا ەنەدى
ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان ەكىنشى ماسەلە حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋىن ازايتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى بولدى.
بۇل ماسەلە جونىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ حالىقتىڭ شەكتەن تىس كرەديت الۋىن ازايتۋ جۇمىستارى اياسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن مالىمدەدى.
وسى زاڭنىڭ اياسىندا حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, بىرقاتار ءتيىستى ءراسىم قاراستىرىلعان. ماسەلەن, سوتتان تىس بانكروتتىقتى تەك بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى قارىزدار بويىنشا قولدانۋعا بولادى. بۇل ورايدا بورىش 5,5 ملن تەڭگەدەن اسپاۋعا ءتيىس.
ەكىنشى ءراسىم – سوت بانكروتتىعى, ونىڭ ماقساتى بانكروتتىڭ م ۇلىكتىك ماسساسى ەسەبىنەن كرەديتورلاردىڭ تالاپتارىن بارىنشا قاناعاتتاندىرۋ. ءۇشىنشى ءراسىم – تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ, وندا سوت ارقىلى بورىشتى ءبولىپ تولەۋ (5 جىلعا دەيىن) مۇمكىندىگى كوزدەلەدى.
بانكروتتىقتىڭ سالدارى: 5 جىل ىشىندە قارىزدار مەن كرەديتتەر الۋدى شەكتەۋ (لومباردتاردىڭ ميكروكرەديتتەرىن الۋدان باسقا); بانكروتتىقتى 7 جىلدان كەيىن عانا قايتا قولدانۋ مۇمكىندىگى; 3 جىل بويى قارجى جاعدايىنىڭ مونيتورينگى.
سونىمەن قاتار وسى ماسەلە بويىنشا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا بايانداما جاسادى.
ماسەلەنى قورىتىندىلاعان پرەمەر-مينيستر «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭ بيىلعى ناۋرىز ايىنان باستاپ قولدانىسقا ەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل قۇجات كرەديتىن تولەي الماي, قيىندىققا تاپ بولعان جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. جوعارىدا ايتىلعانداي, زاڭدا راسىمدەردىڭ ءۇش ءتۇرى قاراستىرىلعان – سوتتان تىس بانكروتتىق, سوت ارقىلى بانكروتتىق جانە تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ. مۇنداي راسىمدەرگە قارىز الۋشىنىڭ ءوزى عانا باستاماشى بولا الادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى ازاماتتاردىڭ مىندەتتى تۇردە قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتۋى كوزدەلىپ وتىرعانىن دا ايتتى. وسىعان وراي اتالعان زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ازاماتتاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ارتاتىن بولادى.
«الداعى ۋاقىتتا جىلدام قارىز الۋ ءۇشىن كرەديتتىك تاريحىنىڭ دۇرىس بولۋىنا ازاماتتاردىڭ وزدەرى مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. بانكروت دەپ مويىنداۋ قارىزداردى تولەمەي كەتۋ ەمەس, تەك شاراسىز جاعدايداعى كومەك ەكەنىن اركىم ءبىلۋى كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسى ءتيىستى زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ ءبارىن جەدەل ازىرلەپ, قابىلداۋدى, سونداي-اق ونلاين-رەجىمدە قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش بەرۋ جانە ولاردى ەلەكتروندىق تۇردە وڭدەۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرمەن بىرگە جەكە تۇلعالارعا كرەديت بەرگەن كەزىندە قازىرگى تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «تۇتىنۋشىلىق كرەديت الۋداعى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋىن تومەندەتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ قاجەت», دەدى ول.
ءسوز سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى حالىق اراسىندا زاڭ نورمالارى مەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر بويىنشا كەڭ اۋقىمدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«قاجەتتى اقپارات بارلىق پلاتفورمادا جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە قولجەتىمدى ءارى اشىق بولۋعا ءتيىس», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن پرەمەر-مينيستر.