پورلوكتون كەلگەن ادام

سەميۋەل كولريدج, اعىلشىن اقىنى, 1797 جىلى وسىلايشا باستاپ اسقان شابىتپەن جاڭا پوەماعا وتىرادى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا داستاننىڭ وقيعاسىن تۇسىندە كورەدى. ۇيىقتار الدىندا اپيىن قابىلداپ, ماركو پولونىڭ حانبالىققا بارىپ, قۇبىلايدىڭ ورداسىندا بولعانى جايلى جازباسىن وقىپ جاتقانىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ويانا سالىپ اياندا كورگەن بايانىن جازىپ باستايدى. القيس­ساسىنان ارى اسا بەرگەندە, قىزمەتكەرى الدەبىر كىسىنىڭ كەلىپ تۇرعانىن حابارلايدى. مىنە, ءدال وسى جەردە ادەبيەت دۇنيە­سىندە جاڭا ءبىر وبراز پايدا بولادى. ءبىزدىڭ دە كەيىپكەرىمىز سول.

كولريدج وسى ءساتتى «ابىرجىدىم ءارى ابدىراپ قالدىم, اياندا كورگەن وقيعام ب ۇلىڭعىرلانىپ سالا بەردى, جالپى نوبايى ويعا ورالعانىمەن, جەتى نە سەگىز جولدان باسقاسى انىق ەسكە تۇسپەيدى, سۋ بەتىنە تاس تۇسكەندەي, تولقىنداپ-تولقىنداپ بارىپ, تولاسسىز كەلگەن ولەڭ تارقاپ كەتتى», دەپ بەينەلەيدى.

اقىن الگى كەلگەن كىسىگە بارىپ جولى­عادى دا جارىم ساعاتتان اسا اڭگىمەلەسەدى, اقىرىندا ول كىسىنىڭ كىم ەكەنى دە, ولەڭنىڭ نە ەكەنى دە جادىنان جارق ەتكەن ءبىر ساتتەي بولىپ جوعالىپ كەتەدى. بەيتانىس ادامنىڭ پورلوك دەگەن قالاشىقتان كەلگەنى عانا ەسىندە قالادى.

مىنە, وسىلايشا ادەبيەتتە «پورلوكتان كەلگەن ادام» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى. كولريدج بولسا, «قۇبىلاي حان نەمەسە ايان ءتۇس» پوەماسىن قىسقا قايىرىپ, جىلى جاۋىپ قويادى. اياقتالماي قالعان پوەماسىنىڭ ءۇزىندىسىن دوستارىنا وقىپ بەرىپ جۇرەدى. سول نۇسقاسى جيىرما جىلدان كەيىن عانا جارىققا شىقتى. ونىڭ ءوزى, بايروننىڭ قولقاسىمەن.

جالپى, اقىننىڭ ءومىر تاريحىن جازۋشىلار مەن وسى ماسەلەگە قىزىعۋشى­لار باستاعان داستانىن اياقسىز قالدىرۋ كولريدج­دىڭ باعزى داعدىسى, ەسكى ادەتى ەكەنىن دە ايتادى. «كريستابەل» دەگەن ­پوەماسى دا وسىنىڭ كۇيىن كەشكەن.

پورلوكتان كەلگەن ادام شىنايى اڭگىمە مە, الدە اقىننىڭ اياقسىز قالدىر­عانى ءۇشىن اقتالعانى ما, ول جاعى بەي­مالىم. وسى وقيعانىڭ جاڭا ءبىر وبرازدى تۋدىرعانى عانا انىق.

سونىمەن, پورلوكتان كەلگەن ادام­نىڭ سىرى نەدە؟ ادەتتە, وسى ۇعىممەن شى­عارماشىلىق پروتسەسكە كەدەرگى كەلتى­رۋشى ادامدى اتايدى. شابىت ۇستىندەگى شىعارماشىلىق ادامىنىڭ قاي-قايسى بولسىن, ومىرىندە بىرنەشە مارتە «پورلوكتان كەلگەن اداممەن» ۇشىراساتىنى كامىل. ول ءار الۋان بەينەدە, ءارتۇرلى كۇيدە كەلە­دى. كەيدە ەسىكتىڭ قوڭىراۋىن باسقان يا تەلەفونعا قوڭىراۋ شالعان كەزدەيسوق ادام­نىڭ ءوزى «پورلوكتان كەلگەن ادامعا» اينالىپ كەتەرىن بىلە بەرمەيدى. كەيدە جۇمىس بارىسىندا ۇلكەن قالامگەرلەرگە قانداي دا ءبىر وقيعا جايلى پىكىر الۋ ءۇشىن حابارلاساتىنىمىز بار. تەلەفون تۇتقاسىنىڭ ارعى جاعىنداعى داۋىس كەيدە تاريحتىڭ تۇكپىرىنەن شىعىپ تۇرعان­داي ەستىلەتىنى بار. وتكەندە قاجىعالي مۇقامەتقالي اعامىز جايلى ءبىر ەستەلىكتى كوزىم شالدى. اس ىشۋگە شاقىرىپ بارعان اپامىزعا «تىنىش, مەن ورتا عاسىرلاردا ءجۇرمىن» دەپ كۇبىرلەيدى ەكەن.

ءبىر جازۋشى بۇمىن قاعان بولىپ كۇبىرلەپ وتىرسا, ءبىرى ابىلاي حان بولىپ وي كەشىپ وتىرادى. ءبىرى اشارشىلىق زامانىنداعى بالانىڭ وبرازىنا ەنسە, ءبىرى تولە بي بولىپ بيلىك ايتىپ تۇرادى. قالامگەر قالامىنان قانشا كەيىپكەر تۋسا, جازۋ ۇستىندە سونشا كەيىپكەر بولىپ قۇبىلاتىنى جاسىرىن ەمەس. قانشا زاماندى جازسا, سونشا زاماندى وتكەرەدى. ويدىڭ كۇشىمەن ون سان الەمدى شارلاپ جۇرەدى. سول ساتتە ءسىز ونى مازالايسىز. شابىت دۇنيەسىنەن شاقىرىپ الاسىز.

پورلوكتان كەلگەن ادام – مۋزانىڭ انتيپودى. مۋزا ۇيالشاق, مۋزا كىنامشىل, مۋزا ۇركەك. «وتىرعانىن قاراشى كۇيىم كەلمەي, قايدا كەتتىڭ, و, مۋزا, قۇيىن جەلدەي؟!» دەمەۋشى مە ەدى مۇقاعالي.

پورلوكتان كەلگەن ادام كەدەرگىسى بولسا دا, كەسىرى جوق, زاياسى بولسا دا, زارارى جوق بولسا قۇبا-قۇپ. كەزدەيسوقتىقتان ەشكىم دە ساقتاندىرىلماعان. ال ەگەر ول الاشتىقتار زامانىنداعىداي الاكوز جەندەتتەر, كەڭەس تۇسىنداعىداي ۇرەي­لى ۇندەمەستەرگە اينالىپ كەتسە, ول – سۇمدىق.