عىلىم مەن مادەنيەتتى ۇشتاستىرعان

جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق جەتى ءجۇز كىتاپتى وقىپ شىق­قان, ءبىر مەكتەپ قانا ەمەس, ءبىر اۋداننىڭ ءبىلىم بويىنشا تالاي جۇلدەلى جارىس­تار­دا توپ جارعان جاس-جەتكىنشەك, مەكتەپتى التىن مەدالعا بىتىرسە دە, تۇرمىستىڭ تاۋ­­قىمەتىنەن وقۋعا بارۋعا مۇمكىندىگى جوق­تىقتان بار رەنىشىن ىشكە جۇتىپ, ءۇنسىز تورىققان ءساتى ەدى بۇل.

مەكتەپ ديرەكتورى وزدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك شاكىرتىنىڭ قيىنشىلىق كەسىرىنەن وقۋ­عا بارماي اۋىلدا قالعانىن ەستىگەندە, شىداپ تۇرا المادى. مەكتەپ ۇجىمىن شاقىرىپ, بالاعا قولداۋ كورسەتەيىك, ءوزىن شاقىرىپ, جانىن جارالاماي, ءوزى­مىز بارىپ وتباسىنا كومەگىمىزدى بەرەيىك دەپ ۇسىنىس ايتتى. تالانتتى شا­كىرتكە كومەككە قول ۇشىن سوزۋعا ءبارى دە كەلىستى. ۇستازدار جيناعان 50 سومدى الىپ, الماتى قالاسىنا ات­تانعان ۇلىق­پان قازاق پوليتەحنيكالىق ينس­تيتۋ­تىنىڭ «اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى» فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. تەح­نيكالىق ينستيتۋتتىڭ ءار ساباعى ستۋ­­دەنتتەر ءۇشىن ەرتەگى الەمىنىڭ ەسىگىن اش­قانداي اسەر ەتەتىن ول كەزدە. سونداي دارىس­تەردىڭ بىرىندە وقىتۋشى ستۋدەنتتەردەن ءۇشىنشى عارىشتىق جىلدامدىق تۋرالى نە بىلەسىڭدەر دەپ سۇرايدى. مەكتەپتەن كەشە عانا شىققان ستۋدەنتتەر نە دەپ جاۋاپ بەرەرىن بىلمەي, ءبارى دە ءۇنسىز اڭتارىلعان. اقىرىن قول كوتەرگەن ۇلىقپانعا وقىتۋشى اڭتارىلا قارايدى. قالادا مەكتەپتى التىن مەدالعا بىتىرگەن ستۋدەنتتەر ءتىل قاتا الماي, باس­تارىن سالبىراتىپ وتىرعاندا, اۋىلدىڭ بالاسى نە ايتپاقشى دەگەن ويىن بۇكىل بولمىسى پاش ەتكەندەي ەدى...

وزبەحان اعانىڭ دارىستەرىنىڭ جەمىسىن بەرگەنى وسى ءسات. ۇلىقپان ورتاعا شىعىپ, تاقتاعا جەر وربيتاسى, ونداعى تارتىلىس كۇشى مەن باستاپقى جىلدامدىق, كۇننىڭ تارتىلىس كۇشى, پارابوليستيكالىق جىلدامدىق, تارتىلىس كۇشى سفەراسى, ودان شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جىلدامدىق مولشەرىنىڭ 16,6 كم/س تەڭ ەكەنىن, قاراپايىم تىلدە مۇنى ءۇشىنشى عارىشتىق جىلدامدىق دەپ اتايتىنىن جانە فورمۋلاسىمەن جازىپ, ايتىپ شىققاندا وقىتۋشى دا, ستۋدەنتتەر دە تاڭدانىستارىن جاسىرا الماي دۋ قول سوقتى! «مۇنى قايدان بىلەسىڭ؟» دەپ سۇراعان وقىتۋشىعا اۋىلداعى فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى وزبەحان اعايىنىڭ ءتۇسىندىرىپ بەرگەنىن ايتادى. كەيىننەن قىسقى كانيكۋلدا اۋىلعا بارعاندا مەكتەپ ۇجىمى ۇلىقپان ەسىلحان ۇلىن شاقىرىپ الىپ, سول جەردە وزبەحان اعايىنا ۇلگىلى شاكىرت تاربيەلەگەنى ءۇشىن العىس ايتادى. سوندا بارىپ, ينستيتۋتتاعى وقىتۋشىسى مەن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قاراپايىم اۋىل بالاسىنا ءۇشىنشى عارىشتىق جىلدامدىق جايىندا ۇعىم-تۇسىنىكتى ساناسىنا قۇيىپ بەرگەن وزبەحان اعايىنا ارنايى حات جازىپ, العىس ايتقانىن بىلەدى.

ۇ.ەسىلحان ۇلى تالانت­تى جاستار­دى ءوز توڭىرەگىنە توپتاستى­را ءبىلدى. وسىلاي­شا ستۋدەنت جاستاردىڭ «بايشەشەك» ادەبي بىرلەستىگى ومىرگە كەلدى. بۇل بىرلەستىك تەحنيكالىق ينستيتۋتتا ءبىلىم الىپ جاتقان تالانت­تى جاستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ قانا قويماي, ينستيتۋت جاستارىن قازاق ادە­بيەتى مەن ونەرىنىڭ حاس شەبەرلەرىمەن بايلانىستىرعان ناعىز قوعامدىق ۇيىمعا اينالدى.

وقۋ ورداسىنىڭ بۇگىندە دوسىم سۇلەەۆ اتىنداعى ۇلكەن زالىنا ۇزدىكسىز اقىن-جازۋشىلار جينالىپ, ءار الۋان تاقىرىپتا كەڭەس قۇرىپ, دۇركىرەگەن جىر مەرەكەسىن وتكىزىپ جاتاتىن. اۋەلىندە وسى ءبىر رۋحاني ءىس-شارانى ءىلياس ەسەنبەرلين باستاعان قالامگەرلەر ادەبيەت, مادەنيەت, ءداستۇر-سالت, تاريح تۋرالى ستۋدەنتتەرمەن جۇرەكجاردى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, اياققا تۇرىپ كەتۋىنە ۇلكەن اعالىق قولداۋ كورسەتتى. وزگە دە اقىن-جازۋشىلار ينجەنەرلەر شاڭىراعىنا ءجيى قوناققا بارىپ, بولاشاق مامانداردى جالىندى جىرمەن, ءان-كۇيمەن تەربەتە تاربيەلەيتىن بولدى. بىردە ءسابيت مۇقانوۆپەن كەزدەسۋ وتەدى. سابەڭ كەزدەسۋ سوڭىندا كەشتى ۇيىمداستىرعان – ستۋدەنت ۇلىقپانعا اتالىق باتاسىن بەرەدى.

ستۋدەنتتەردىڭ وسى ءبىر ءداستۇرىنىڭ جالعاس تاۋىپ, كەڭگە قانات قاعۋىنا سول كەزدەگى ينستيتۋت رەكتورى, جايساڭ جاندى اكادەميك ءاشىم وماروۆ زور قولداۋ كورسەتتى. «بايشەشەكتى» قىستىڭ ىزعا­رىنا قاراماي, كەلەر ناۋرىزدىڭ حابارشى­سىنداي ەتكەن ۇ.ەسىلحان ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن باعالاعان جانداردىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى اقىلمان ۇستازى, اكادەميك اقجان ماشاني بولدى…

ۇلىقپان ەسىلحان ۇلى وسى تۇستا ­«دوس-مۇقاسان» ءانسامبلى ۇيىمداستىرۋعا بىلەك سىبانا اتسالىسادى. جايما شۋاق كۇندەردىڭ بىرىندە ەسترادالىق توپ قۇر­ساق دەپ جۇرگەن دوستارى دوسىم, مۇرات, حاميت پەن الەكساندرعا «جىگىتتەر, ونە­رىمىز كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كەڭ­گە جايىلسىن دەسەك, قازاق اندەرىن جاڭا مانەردە ورىنداساڭدار قالاي بولادى؟» دەگەن ۇسىنىسىن ايتادى. جىگىتتەر ۇسىنىستى قابىل الىپ ىسكە كىرىسەدى... 

شىنىندا دا ءوز داۋىرىندە «دوس-مۇقاسان» ۇلكەن قۇبىلىس بولدى. 1973 جىلى بەرليندە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ستۋدەنتتەردىڭ فەستيۆالىندە التىن مە­دالدى الدى, كەيىن قازاقستاننىڭ لەنين كومسومولى سىيلىعىنا يە بولدى, امەري­كا ساپارى نەگە تۇرادى… «دوس-مۇقا­سان» قازاقستاندى بىلاي قويىپ, وداق كولەمىندە تانىمال بولدى. تۇتاس ءبىر بۋىننىڭ ومىرىنە اسەر ەتتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى.

ۇ.ەسىلحان ۇلىنىڭ جاي ۇيىمداستى­رۋشى نەمەسە كەڭەسشى ەمەس, توپتىڭ رە­پەرتۋارىنداعى نەگىزگى اندەردىڭ ءسوزىن جازعان تالانتتى اقىن بولاتىن. ول جاز­عان ءاربىر ءاننىڭ ءوزىنىڭ شىعۋ تاريحى, مىڭداعان تىڭدارماندارىنىڭ عۇمى­رىندا اتقارعان وزىندىك رولدەرى بار ەكە­نى داۋسىز. بۇل اندەر («توي جىرى», «قۋانىشىم مەنىڭ», «بويجەتكەن», «اسەم جۇلدىز», «عاشىعىم») قازاق ءان ونەرىنىڭ التىن قورىنا ەندى.

ۇ.ەسىلحان ۇلى ءۇشىن شىن مانىندە عىلىم-ءبىلىمدى يگەرۋ ءبىرىنشى ورىندا تۇردى. ەگەر توپ مۇشەلەرى ونەردى ءبىرىنشى ورىنعا قويسا, «دوس-مۇقاساننىڭ» قۇرامىنان 4 اكادەميك, 5 عىلىم دوكتورى, 7 عىلىم كانديداتى شىقپاس ەدى.

ينستيتۋتتا ءتالىم الىپ جۇرگەندە فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ تۇ­نى­عىنا بويلاي سۇڭگىپ, ءىلىمنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن تەرۋدە فيلوسوفيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى ابدىقادىر يسقاحوۆتىڭ ورىنى ەرەكشە بولعانىن ۇ.ەسىلحان ۇلى تەبىرەنە ەسكە الادى. وسى ءبىر قاراپا­يىم جاننىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن اۆتومات­تىق تەحنيكالار مەن ادامزات دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تۋرالى جازعان زەرتتەۋ جۇ­مىسى ينستيتۋت, قالا, رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا ۇزدىك شىعىپ, بۇكىلوداقتىق ستۋدەنت جاستاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى بايقاۋىندا جەڭىسكە جەتەدى. وسى بايان­دامانىڭ ونىڭ بولاشاق تاعدىرىنا ەلەۋ­دى ىقپال ەتكەنىن بايقايمىز. تەحنيكا­لىق ءبىلىم مەن گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ ۇشتاسۋىن زەردەلەگەن وسى ءبىر ستۋدەنتتىك عىلىمي ەڭبەك اكادەميك دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆتىڭ نازارىن اۋدارادى.

ۇ.ەسىلحان ۇلىنا 1970 جىلى قولىنا ديپلومىن العاننان كەيىن اۆتوماتتىق تەحنولوگيالار ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋراعا جولداما بەرىلدى. ءبىر قيىنى, اتالعان ماماندىق بويىنشا تەك ماسكەۋ جانە لەنينگراد قالالارىنا وقۋعا بارۋ كەرەك. وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنان وندا بارۋعا ەشقانداي مۇمكىندىك بولمادى. مىنە, وسى تۇستا ونى ينستيتۋتتاعى فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا مۇشەسى دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ اسپيرانتۋراعا شاقىردى. كەيىن اسپيرانتۋرانى دا ويداعىداي ءتامامداپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى.

ۇ.ەسىلحان ۇلى 29 جاسىندا ءوزى ءبىلىم العان «اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى» فاكۋلتەتىنە دەكان بولىپ سايلاندى. ودان كەيىن قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى بولدى. 1988 جىلى ەلىمىزدە ەڭ العاش رەت حالىقارالىق بايلانىس ىستەرى بويىنشا پرورەكتور بولىپ بەكىتىلدى.

وسى ورايدا ءبىز ۇلىقپان ەسىلحان­ ۇلىنىڭ اتقارعان ەڭبەكتەرىنىڭ الۋان قىرلارىنا نازار اۋدارعىمىز كەلەدى.

ەڭ اۋەلى قوعامدىق ەڭبەك سالاسىن­داعى بەلسەندىلىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ءبىز مۇنى 1983-1985 جىلداردا ادەبي كوركەم سىننىڭ دارابوزى, كورنەكتى جۋرناليست ساعات اشىمباەۆپەن بىرىگىپ «جۇرەكتەن قوزعايىق» حابارلار تسيكلىن جۇرگىزگەنىنەن كورەمىز. وندا قوعا­مى­مىز­دىڭ وركەندەۋىنە, قازاق ءتىلىنىڭ قانا­تىن كەڭگە جايۋىنا, حالقىمىزدىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايلارىنىڭ شەشىمىن تابۋى­­نا كەدەرگى بولىپ وتىرعان ماسەلەلەر, قو­­عامدى تولعاندىرعان ءتۇرلى تۇيتكىلدەر سىن تەزىنە الىنىپ, اياۋسىز اشكەرەلەنەدى. بىراق كەرزاماننىڭ كەرتارتپا, سولاقاي, سودىر باسشىلارى تاراپىنان «جۇرەك­تەن قوزعايىق» تەلە باعدارلاماسى 1985 جىلدىڭ 29 قازانىندا ەفيرگە شىعۋىن توقتاتقانى بەلگىلى.

مۇنان ءارى ۇ.ەسىلحان ۇلى تاريحشى عالىم, پروفەسسور احمەت ەرجانوۆ, ۇستا­زى اكادەميك دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ – ۇشەۋى ون جىل بويى قاناتتاس جۇرگىزگەن «رەسپۋبليكا ءومىرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تەلەحابارلارىندا دا مەملەكەتتىك ءتىل, ۇلت بولاشاعىنا قاتىستى كوپتەگەن تالاستى وي-پىكىرلەر قاۋزالادى.

ول سوناۋ «اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى» فاكۋلتەتىندە دەكان بولىپ جۇرگەن كەزىندە-اق, قىرعىزستاننىڭ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىمەن بايلانىس ورناتىپ, جۇمىس ىستەيدى. كەيىننەن قىرعىزستاننىڭ پرەزيدەنتى بولعان اسقار اقاەۆ سول ۋاقىتتا ينستيتۋتتىڭ ەلەك­تروندى-ەسەپتەۋ كافەدراسىنىڭ جە­تەك­شىسى-تۇعىن. وسىلايشا ايىرقال­پاقتى اعايىندارمەن بىرلەسىپ, ەلەكترون­دى-ەسەپ­تەۋ ماشينالارىنىڭ وزەگى بولىپ سانا­لاتىن ميكروسحەمالاردى جينايتىن پلاتالاردى قۇراستىرۋدى قولعا الىپ, ەلەكترونيكا سالاسىن دامى­تۋعا العاشقى قادام جاسالادى.

قىرعىزدارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ وزىندىك ءجونى بولعان. ءبىزدىڭ الماتىدا ىلعال مولشەرى جوعارى بولعاندىقتان وتە سەزىمتال ەلەكتروندى پلاتالار جاساۋ قيىن ەدى. تەك قانا ار­نايى جابدىقتالعان عيماراتتاردا جا­ساۋعا بولاتىن-دى. ونداي عيماراتتار عانا سالىپ, وعان قاجەتتى كۇتىم جاساۋعا ۇل­كەن شىعىن كەتەتىن بولعان سوڭ, جوسپار­دى اۋا-رايى قولايلى ىستىقكول جاعا­لاۋىندا جۇزەگە اسىرعاندى ءجون سانايدى. بۇل باعىتتا ءبىراز جۇمىستار اتقا­رىلعانمەن كەيىننەن كەڭەس وكىمەتى قۇلاپ, ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتاردىڭ سالدارىنان باستالعان كەشەندى ءىس-شارا اياقسىز قالادى.

كەلەسى ءبىر ىرگەلى زەرتتەۋلەر كەشەنى سوتسيولوگيا سالاسىندا جۇزەگە اسىرىل­دى. باتىستىق سوتسيولوگيانىڭ كورنەكتى وكىلدەرى دجوردج ەلتون مەيو, كارل رايمۋند پوپپەردىڭ يدەيالارىن كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ, قازاقستاندا ينجە­نەرلىك سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇزەگە اسىرىلدى. دامۋ زاڭدىلىقتارىنا قاي­شى كەلەتىن, داعدارىسقا باستايتىن كەم­شى­لىكتەرگە كوز جۇما قاراماي ءوز ويىن اشىق جاريالاعاندىعى دا بۇگىندە وسى سالادا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن زەرتتەۋشى عا­لىم­دارعا عانا ەمەس, كوپشىلىككە بەل­گىلى.

عىلىم جولىنداعى وسىناۋ ىزدەنىستەر 450-دەن استام عىلىمي, عىلىمي-پۋبلي­تسيستيكالىق جانە وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەك­تەر بولىپ جارىق كوردى. 20-دان استام وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالىن جازىپ شىقتى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 1 عىلىم دوكتورى, 5 عىلىم كانديداتى, 6 ماگيستر دايار­لاندى.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ۇ.ەسىل­حان ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ بيىك ءبىر بەلەسى – رۋحاني تانىم سالاسىن­داعى ەڭبەكتەرى. وسى رەتتە ويعا ەڭ الدىمەن ۇستازى, اكادەميك د.كىشىبەكوۆپەن بىرىگىپ جازعان «فيلو­سو­فيا» وقۋلىعى ورالادى.

ۇ.ەسىلحان ۇلىنىڭ سوتسيولوگيا سالاسىندا جازىلعان «ينجەنەرلىك ەڭبەكتىڭ سوتسيولوگياسى» وقۋلىعى – وسى سالاداعى بىردەن-ءبىر عىلىمي ەڭبەك. باتىس­­تىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى سوتسيوينجەنەريا سالا­­سىنا ميللياردتاعان قارجى جۇمساپ جاتقان كەزدە, بىزدە وسىناۋ سالانى جىلى جاۋىپ قويعىسى كەلەتىندەرگە نە دەرىڭدى دە بىلمەي قينالادى ەكەنسىڭ.

ۇلىقپان ەسىلحان ۇلى – بۇگىندە تولىسىپ, كەمە­لىنە كەلگەن ەل اعاسى. قازىر ول سات­باەۆ ۋني­ۆەرسيتەتى اقساقالدار القاسى­نىڭ تور­اعاسى, رەكتور كەڭەسشىسى. قازاق­ستان­­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سان-سالالى وسىنداي ەڭبەكتەرى مەملەكەت, ۇكىمەت, سالالىق مينيس­ترلىكتەر تاراپىنان لايىقتى باعاسىن الدى.

ۇلىقپان اعامىز عىلىم مەن مادەنيەت­تى ۇشتاستىرىپ, ەل ءۇشىن جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.

دوسالى سالقىنبەك,

ق.ي.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ پروفەسسورى,

ەرماحان قالمىرزا,

اعا وقىتۋشىسى