جاھاننىڭ ەكونوميكالىق اۋا رايىنا قاتتى اسەر ەتەتىن بىرەگەي فاكتوردىڭ ءبىرى – مۇناي ءوندىرىسى جانە مۇناي باعاسى. مۇناي – قازاقستاننىڭ باستى ەكسپورتتىق تاۋارى. سوندىقتان ونىڭ باعاسى قۇلدىراسا نەمەسە تاسىمالىنا قاتىستى كەدەرگى تۋىنداسا, تۇتاس ەكونوميكامىزعا تونگەن قاتەر بولىپ سانالادى.
ارينە, بۇل ەشقانداي دا ارتىقشىلىق ەمەس. فۋتبولدا ءبىر كوشباسشىعا بايلانعان كوماندا تاعدىرى قانشالىقتى قىل ۇستىندە تۇرعان بولىپ ەسەپتەلسە, ەكونوميكانىڭ دا ءبىر عانا تاۋار ەكسپورتىنا ارقا سۇيەۋى – ۇلكەن تىعىرىقپەن پارا-پار. بۇل ءبىر اشىق تەڭىزگە قالت-قۇلت ەتكەن جالعىز قايىقپەن شىعىپ كەتكەنمەن بىردەي تاۋەكەل.
مۇناي قىمبات بولىپ, داۋىرلەپ تۇرعان شاعىمىزدا نە ىستەمەدىك؟ استانانى سالدىق, «استانا» اتاۋىمەن سپورت برەندتەرىن قالىپتاستىرىپ, قاپتاعان لەگيونەرگە استا-توك اقشا تولەدىك, شەنەۋنىكتەر ءتىپتى قازىنا قارجىسىن جىمقىرىپ ۇلگەرە الماي جاتتى, «جاسىل ەنەرگەتيكا» تاقىرىبىن تۋ ەتىپ ەكسپو وتكىزدىك (مەملەكەت ءالى كومىرگە تاۋەلدى, گازداندىرۋ جۇمىستارى جارتى جولدا توقىراپ تۇر), ەلوردا اۋەجايى ءتۇرلى فورۋمعا كەلگەن قوناقتاردان بوسامايتىن بولدى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنا بىرىكتىك, مۇناي تاسىمالىن رەسەي تەرريتورياسى ارقىلى جۇرگىزىپ, ەكسپورتتىڭ 80 پايىزىن سول باعىتقا اۋداردىق. 2008 جىلى شىم-شىمداپ شارپىپ وتكەن قارجى داعدارىسى 2014-2015 جىلدارى قايتا اينالىپ سوقتى, ول كەزدە دە زاردابىن تولىق سەزىنبەدىك, فورۋم وتە بەردى, شەنەۋنىكتەر قازىناعا قول سالا بەردى, باي مەن كەدەيدىڭ اراسى الشاقتاۋعا اينالدى, 2020 جىلى ماڭدايدان سوققان پاندەميا ەس جيعىزباي قۇلاتتى.
ءبىزدى عانا ەمەس, الەم ەلدەرىن دە. مۇناي باعاسى كۇرت قۇلدىرادى. باررەلىنە 100 دوللاردان ەركىن اسقان شالقىعان داۋرەن ءبىر-اق ساتتە عايىپ بولدى. ول قيىندىقتىڭ بۇعاۋىنان دا انە-مىنە سىتىلىپ شىققانداي بولىپ ەدىك, رەسەي مەن ۋكراينا اراسىندا سوعىس باستالىپ, وڭىردەگى گەوساياسي ءورت لاپ ەتە ءتۇستى. بۇل تاۋەكەلدىڭ زاردابى جىلدارعا سوزىلارىن ايتۋ ءۇشىن ساراپشى بولۋ, ساياساتتانۋشى بولۋ مىندەت ەمەس.
بىلتىر ەلىمىزدە شامامەن 84 ملن توننا كولەمىندە مۇناي ءوندىرىلىپ, 65 ملن تونناسى ەكسپورتتالدى. ەكسپورت ءبىرشاما ازايىپ قالدى (4,1 پايىزعا). بۇعان ارينە, باستى سەبەپ – جوعارىداعى تۇسپالىمىزدىڭ انىق جاۋابى – كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ (كتك) بىرنەشە رەت ىستەن شىعۋى. وسى مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسى اياسىندا قازاقستاندىق تەڭىز, قاراشىعاناق جانە قاشاعان كەن ورىندارىندا وندىرىلگەن مۇناي قارا تەڭىزدەگى نوۆوروسسيسك پورتىنا تاياۋ ورنالاسقان تەرمينالدارعا جەتكىزىلىپ, سول جەردەن تانكەرلەرگە تيەلىپ, ءارى قاراي ەۋروپاعا جەتكىزىلەدى. قازاقستان ءوز مۇنايىن 2001 جىلدان بەرى وسى كتك-مەن تاسىمالدايدى.
كتك العاش رەت 2022 جىلى ناۋرىز ايىندا جۇمىسىن توقتاتتى. كومپانيا باسشىلارى قارا تەڭىزدە تۇرعان قاتتى داۋىل سالدارىنان ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ايلاقتىق قۇرىلعىلاردىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى دەپ مالىمدەدى. كەيىن ەكولوگيالىق ەرەجەلەر بۇزىلدى دەگەن ايىپتاۋمەن نوۆوروسسيسك اۋداندىق سوتى قۇبىر جۇمىسىن 30 تاۋلىككە دوعارىپ قويدى. سوسىن ايىپپۇل تولەتكىزىپ, قايتا ىسكە قوستى. كەيىن «ايلاقتىق قۇرىلعىلاردىڭ زاقىم كەلگەن جەرلەرىنە تەحنيكالىق جوسپارلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن» بولىپ تامىزدىڭ سوڭىندا تاسىمال تاعى قىسقاردى. الايدا ساراپشىلار مۇنىڭ بارلىعىنىڭ استارىنان ساياسي سەبەپ كورەدى. ماسەلە, رەسمي استانانىڭ كرەمل پىكىرىمەن توقايلاسپاي قالعاندىعىندا جانە ۋكرايناعا گۋمانيتارلىق قولداۋ كورسەتۋىندە دەپ ءتۇسىندىردى ساراپشىلار. قازاقستاندا ۋكراينانى قولداۋ ميتينگتەرىنىڭ وتكىزىلۋى دە رەسەي بيلىگىنىڭ شامىنا تيگەن بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە ولاردىڭ قولىنان كەلەر بىرەگەي كەدەرگى – شەتەلگە تاسىمالدانىپ, وراسان پايدا ءتۇسىرىپ تۇرعان باستى ءارى جالعىز قۇبىردىڭ شۇمەگىن كەرى بۇراپ تاستاۋ.
ساراپشى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, تاعى ءبىر تۇيتكىل – بۇرىن كتك ارقىلى تاسىمالدانىپ, وتە تارتىمدى ونىمگە اينالعان قازاقستاندىق قوسپا (CPC Blend) ساقتاندىرۋ قۇنىنىڭ جانە تانكەر فراحتىنىڭ (تانكەردى جالداۋ باعاسى – رەد.) ءوسىپ كەتۋىنە بايلانىستى Brent ماركاسىنا 5 دوللارلىق جەڭىلدىكپەن ساتىلىپ جاتىر. كوكتەمدە جەڭىلدىك 13 دوللارعا دەيىن بارعان ەدى. جالپى, وتكەن جىلدىڭ باسىندا Brent مۇنايى باررەلىنە 79-80 دوللاردان ساتىلسا, ءوزىنىڭ ماكسيمالدى بيىگىنە ناۋرىزدىڭ العاشقى جارتىسىندا شىقتى: باررەلىنە – 123 دوللار. ەڭ تومەنگى باعا جەلتوقساننىڭ العاشقى كۇندەرىندە تىركەلدى: باررەلىنە – 76 دوللار.
قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ وتكەن جىلداعى ءبىرشاما قاۋىپتى وقيعالارعا قاراماستان ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءبىرجولا قۇلدىراپ كەتپەگەنىن ايتادى.
ء«بىزدىڭ باستى ەكسپورتتىق قۇبىرىمىز – كتك-نىڭ اينالاسىنداعى داۋ-دامايعا قاراماستان قازاقستاننىڭ مۇناي ەكسپورتى تۇراقتىلىق كورسەتتى. ءيا, 3-4 پايىزعا كەرى كەتتى, بىراق قازىر سونىڭ ورنىن تولتىرىپ جاتىر. وتكەن جىل گەوساياسي تۇرعىدان تۋربۋلەنتتى بولعانىمەن, ەكونوميكالىق تۇرعىدان ايتارلىقتاي جاقسى ءوتتى. ايتپەسە, ءبىز قاتتى قاۋىپتەنگەنبىز. بىلتىر بولعان ەڭ قيىن احۋال – ۋكرايناداعى جاعدايعا بايلانىستى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى جانە الەم بويىنشا قاۋىپ-قاتەردىڭ ءورشي تۇسكەندىگى. بىراق وتاندىق بيزنەس جاڭا تاۋەكەلدەرگە تەز بەيىمدەلۋدە جانە 2023 جىلى ءسوزسىز ءوسىم تراەكتورياسىنا شىعادى», دەيدى ساراپشى.
بيىل قازاقستان 90,5 ملن توننا مۇناي ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىڭ 71 ملن تونناسى ەكسپورتقا شىعارىلۋعا ءتيىس. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى مۇناي مەن گاز كوندەنساتىن ەسەپكە الۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى ىسكە قوسىلدى جانە پايدالانۋعا بەرىلدى, بۇل بۇگىنگى تاڭدا مۇناي اينالىمىنىڭ 95 پايىزىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 71 ملن توننا از كولەم ەمەس, وعان قوسا كتك تاۋەكەلى بار, قازاقستان بىلتىر باستاعان «تاسىمال مارشرۋتىن ءارتاراپتاندىرۋ» جوباسىن بيىل دا قارقىندى جالعاستىراتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە ازەربايجان, يران جانە قىتاي ارقىلى تاسىمالدى ورىستەتۋ باسىم پەرسپەكتيۆاعا اينالعالى وتىر. باسقا باعىت تۋرالى ءسوز بولا باستاعاندا باكۋ – تبيليسي – جەيحان مۇناي قۇبىرى العاش بولىپ اۋىزعا ىلىگەدى.
«بۇل ارينە, قىزىق مارشرۋت. الايدا جوبانى ىسكە قوسۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى شەشۋ قاجەت. سىيىمدىلىعى 10 مىڭ توننالىق تانكەرلەر ساتىپ الۋ كەرەك. ويتكەنى ۇلكەن تانكەرلەر جاعالاۋدا قايراڭداپ قالادى. قۇبىر جەلىسىنىڭ جىل سايىنعى وتكىزۋ قۋاتى نەبارى 1,5 ملن توننا بولعاندىقتان سانگاچال بوگەتىن كەڭەيتۋ كەرەك بولادى. ءبىز كتك ارقىلى 55 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتايتىنىمىزدى ەسكەرسەك, 1,5 ملن توننا دەگەنىمىز تىم از كورسەتكىش. كۇردەلى لوگيستيكا تاسىمال باعاسىن كەم دەگەندە ءۇش ەسە قىمباتتاتىپ جىبەرەدى», دەيدى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.
دەگەنمەن بيىلدان باستاپ باكۋ – جەيحان – تبيليسي ارقىلى جىلىنا 1,5 ملن توننا مۇناي ەكسپورتتالا بەرمەك. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ كولەمىن 6-6,5 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپاردا بار. بۇل تۋرالى بىلتىر قاراشادا پارلامەنت كۋلۋارىندا ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆ ايتقان بولاتىن.
ساراپشىنىڭ تاعى ءبىر ايتقانى, سوڭعى كەزدە اتاسۋ-الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى دە قوزعالىپ ءجۇر. ونىڭ وتكىزۋ قۋاتتىلىعى – جىلىنا 20 ملن توننا. بىراق قىزىلوردادا مۇناي ءوندىرۋ كولەمى جىل ساناپ ازايىپ كەلەدى جانە تەك 1 ملن توننا عانا قىتايعا جىبەرىلەدى. «سونداي-اق قازىر رەسەيلىك مۇنايدى قىتاي ارقىلى قايتا ەكسپورتتاپ وتىرمىز. سونىڭ ءبىر بولىگى زاۋىت جۇمىسىنا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جونەلتىلەدى. كەلەشەكتە قۇبىردى اتاسۋ باعىتىنا قاراي كەڭەيتۋ جوسپارلانعان. بۇل ەكسپورت كولەمىن ارتتىرادى», دەيدى ساراپشى.
قازىر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بىرنەشە قوسىمشا باعىتتا تاسىمالدى دامىتۋ بويىنشا جوسپارلاردى قاراستىرىپ وتىر. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە – ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋ, ونىڭ شەڭبەرىندە تەمىرجول باعىتتارىن جاڭعىرتۋدى جۇزەگە اسىرۋ جانە تەمىرجول ۆاگون-تسيستەرنالارىنىڭ تاۋار پاركىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتىنداعى مۇناي قۇيۋ ايلاقتارىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە جاڭعىرتۋ كەرەك. ودان سوڭ, نوۆوروسسيسك, ۋست-لۋگا پورتتارىنا ودان ءارى تاسىمالداۋمەن اتىراۋ-سامارا باعدارىنىڭ قۋاتىن قوسىمشا جۇكتەۋ دە باستى نازاردا بولادى. قازاقستان-قىتاي مۇناي قۇبىرىنىڭ كەيبىر ۋچاسكەلەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن قوسا العاندا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مۇناي ەكسپورتىن ۇلعايتۋ جوسپارلانۋدا. بۇعان دەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارى ارقىلى مۇناي ەكسپورتتاۋدى ەكى ەسە – جىلىنا 20 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋدى تاپسىرعان ەدى. وسىنداي ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارىنا قاراماستان جاقىن كەلەشەكتە كتك ءبارىبىر باستى ەكسپورتتىق باعىت بولىپ قالا بەرمەك. مۇنى مينيستر ءسوزى دە راستاي تۇسەدى.
«الداعى جىلى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ قازاقستاندىق ۋچاسكەسىندەگى كەدەرگىلەردى جويۋ جوباسى اياقتالادى. بۇل وتكىزۋ قابىلەتىن جىلىنا 53,7 ملن توننادان 72,5 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى باس ەنەرگەتيك بولات اقشولاقوۆ. ارينە, ءا دەگەندە باسقا باعىتتارعا اۋىسىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءتيىستى كەلىسىم, ءتيىستى ينفراقۇرىلىم دايار بولۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋ ءۇشىن 20 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا كەرەك.
«تۇرىك مەملەكەتتەرى باتىس پەن شىعىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى جالعاپ جاتىر. سول سەبەپتى قازىرگى وتپەلى كەزەڭ ترانسپورت-ترانزيتتىك كوممۋنيكاتسيا الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە ولاردىڭ مۇمكىندىگىن ماكسيمالدى پايدالانۋ بويىنشا ەرەكشە ماڭىزعا يە. سوندىقتان ءبىز ترانسپورتتىق-لوگيستيكالىق سالانى دامىتۋدى ماڭىزدى دەپ سانايمىز. ونىڭ دامۋى ءۇشىن قازاقستان سوڭعى 15 جىلدا 35 ملرد دوللار جۇمسادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ترانسپورتتىق مارشرۋتتاردى ارتاراپتاندىرۋعا جانە لوگيستيكانى دامىتۋعا مۇددەلى. بۇل ماقساتتا 2025 جىلعا دەيىن 20 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەگەن ەدى پرەزيدەنت سامارقاندتا وتكەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ سامميتىندە.
ايتا كەتەر بولساق, قازاقستان مۇنايىنىڭ ەڭ كوپ كولەمى – 17 ملن توننا يتالياعا ساتىلادى. ودان بولەك, قازاق مۇنايىن ساتىپ الۋ بويىنشا ۇزدىك وندىققا نيدەرلاند (5,5 ملن توننا), كورەيا (5,2 ملن توننا), قىتاي (5,1 ملن توننا), تۇركيا (3,8 ملن توننا), فرانتسيا (3,3 ملن توننا), رۋمىنيا (3,2 ملن توننا), سينگاپۋر (2,8 ملن توننا), يسپانيا (2,7 ملن توننا) جانە ءۇندىستان (2 ملن توننا) كىرەدى.
2023 جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىندە Brent ماركالى مۇناي باررەلىنە 84 دوللاردان ساتىلا باستادى.