كەشە اقوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي, كەزىندە جازىقسىز قۋدالانىپ, قۇربان بولعان ازاماتتار ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر توبىمەن كەزدەستى. مەملەكەت باسشىسى ۋاقىتقا شەكتەۋ قويماي, ولاردىڭ سول كەزەڭدەردەگى كورگەن قيىنشىلىعىن تىڭدادى, سونداي-اق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا مەملەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستار جايىندا وي ءبولىستى.
تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تارتقان تاۋقىمەتى از ەمەس, دەدى پرەزيدەنت كەزدەسۋدە ءسويلەگەن سوزىندە. سونىڭ ەڭ قاسىرەتتى تۇستارىنىڭ ءبىرى – ارىستارىمىز جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كەز بولاتىن. جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارداعى الاپات جۇت پەن ۇجىمداستىرۋ ساياساتى كەزىندە قىرىلعان حالقىمىز ەڭسەسىن كوتەرمەي جاتىپ “قىزىل يمپەريانىڭ” قۋعىن-سۇرگىنىنە ۇشىرادى. سونىڭ سالدارىنان تالاي بوزداقتارىمىز شەيىت بولدى. سول كەزدە ءبىز قازاقتىڭ 70 پايىزىنان ايىرىلىپ, حالقىمىز ۇلت بولۋدان اجىراپ قالۋعا جاقىن قالدى. قازاقستاندى مەكەندەگەن كوپ ەتنوستىڭ بارلىعى دا ءدال سونداي سۇراپىل جاعدايعا دۋشار بولدى.
مەملەكەت باسشىسى بۇدان سوڭ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسىنا توقتالدى. اتاجۇرتىنان كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان ءتۇرلى ۇلتتار قازاقستانعا قونىستاندى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جايىندا. بۇل زۇلمات جىلدارداعى جاسالعان قيىنشىلىقتار مەن قاسىرەت ەلدىڭ جادىنان ەشقاشان كەتپەيدى. سوندىقتان مەن 1997 جىلى 31 مامىردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى دەپ جاريالادىم. سودان بەرى ءبىز وسى كۇنى جازىقسىز قۇربان بولعان ازاماتتارىمىزدى ەسكە الۋمەن قاتار, بولاشاقتا مۇنداي قاسىرەت-قايعىنى بولدىرماۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت. سىزدەر قۇربان بولعان بوزداقتاردىڭ ۇرپاقتارىسىزدار. بۇگىندە وسى ماسەلەلەر ءجونىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى اياسىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ جاتىر. بۇل شارالارعا تانىمال عالىمدار مەن ساياساتكەرلەر قاتىسۋدا.
ەلباسى, سونداي-اق زۇلمات جىلداردا كوپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋىنا كىنالىلەردى تابۋ ەمەس, سول كەزەڭدەردىڭ تاريحي شىندىعىن اشىپ كورسەتۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى. بۇل كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن كەرەك. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت بىرقاتار دەرەك كەلتىردى. كوكپ-نىڭ حح سەزى قارساڭىندا 1924-1954 جىلدار ارالىعىندا قۋعىن-ءسۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ سانى جاريا ەتىلگەن ەكەن. ولاردىڭ جالپى سانى 3 ميلليون 777 مىڭ ادامعا جەتكەن. سولاردىڭ ىشىندە 649 مىڭ ادام اتىلعان. ال وسى كەزەڭ ارالىعىندا قازاقستاندا 100 مىڭ ادام ساياسي قۋعىنعا ۇشىراپ, سوتتالعان. ولاردىڭ 25 مىڭى ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن.
قازاقستاندا وزدەرىڭىزگە جاقسى بەلگىلى “الجير”, “كارلاگ” سەكىلدى لاگەرلەر قۇرىلىپ, وندا 2 ميلليون تۇتقىن وتىردى, دەدى پرەزيدەنت. تەررور اۋقىمى جاعىنان العاندا, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اسا قيىن بولدى. تەك 1938 جىلدىڭ 25 اقپانى مەن 13 ناۋرىزى ارالىعىندا اسكەري سوت القاسىنىڭ شەشىمىمەن قازاقستان باسشىلىعىنىڭ بارلىعى – 650 ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ازاماتتارى تۇگەلگە جۋىق اتىلىپ كەتتى. مەملەكەت باسشىسى وسى تۇستا 18 جىل تۇرمەدە وتىرعان بەكبولات مۇستافين اقساقالدىڭ قيىن تاعدىرىن كەلتىردى. بەكبولات مۇستافينگە جاپوننىڭ تىڭشىسى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جونىندە, 18 جىل ءتۇرمەدە وتىرعان. ەكى رەت ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن ول, وزىنە كورسەتپەگەنى جوق تەرگەۋشىنى كورگەندە, ونى كەشىرگەن. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ.
ەلباسى كەزدەسۋدە ساراپشىلاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, كسرو بويىنشا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردىڭ جالپى سانىنان دا حاباردار ەتىپ ءوتتى. وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-ەلۋىنشى جىلدارى ارالىعىندا كسرو-دا 40 ميلليونعا جۋىق ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ولاردىڭ 25 ميلليوننان استامىنا ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ سالقىنى تيگەن. اسىرەسە, بۇل قازاق حالقىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ كەتتى. وسىنىڭ كەسىرىنەن 1 ميلليون 750 مىڭ قازاق قۇربان بولدى. بۇل سول كەزدەگى قازاق حالقىنىڭ 42 پايىزىن قۇرادى.
1920-1940 جىلدارى تۇرىپ جاتقان جەرلەرىنەن وزگە رەسپۋبليكالارعا 3 ميلليون ادام ەرىكسىز قونىس اۋدارىلدى, دەپ جالعاستىردى ءسوزىن پرەزيدەنت. ولاردىڭ 1,5 ميلليونى قازاقستان اۋماعىنا جىبەرىلدى. ولارعا قازاق حالقى پانا بولىپ, ۇيلەرىنەن ءتورىن ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسى, سونداي-اق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋدا مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى, ولارعا ارناپ تۇرعىزىلعان ەسكەرتكىشتەردى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جاتقان جەرلەرىن ىزدەستىرۋ شارالارى ءارى قاراي جالعاسا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن كەزدەسۋگە ارنايى شاقىرىلعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ۇرپاقتارى رەتىمەن ءسوز الىپ, وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستاندىقتارمەن قاتار, بۇگىندە شەت ەلدەردە تۇرىپ جاتقان جاندار دا بولدى.
العاشقى بولىپ ءسوز العان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ۇلى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سايات جانسۇگىروۆ ەلىمىزدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان يگى شارالارعا توقتالدى. “قازاقستان ءوركەندەپ كەلە جاتىر. ءوزىڭىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن ءبىزدىڭ جازىقسىز قۇربان بولعان اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدى ەستە قالدىرۋدا كوپ جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى, دەدى ول. الماتى وبلىسىنداعى جاڭالىق اۋىلىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش-مۇراجاي اشىلدى. ونىڭ اشىلۋىنا ءوزىڭىز قاتىستىڭىز. سونىمەن قاتار, “الجير” كەشەنىنىڭ سالىنۋىنا تىكەلەي ءسىز قولداۋ كورسەتتىڭىز. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان مۇنداي جۇمىستار وزگە ەلدەردە جوق”.
بۇل كەزدەسۋگە 1937 جىلى قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان تورەقۇل ايتماتوۆتىڭ قىزى, الەمگە تانىمال جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اپكەسى روزەتتا ايتماتوۆا دا ارنايى شاقىرىلعان ەكەن. ء“بىزدىڭ اكەمىزدىڭ سۇيەگى “اتا بەيىتتە” جاتىر, دەپ باستادى ءسوزىن روزەتتا تورەقۇلقىزى. مەنىڭ ءىنىم شىڭعىس تا سوندا جەرلەندى. بۇدان بىلاي ەندى وندا ەشكىم دە جەرلەنبەيدى دەپ ويلاعان ەدىم. قىرعىزستانداعى وسى ساۋىردە بولعان ءتوڭكەرىس كەزىندە قازا تاپقان 90-نان استام جاستار دا سوندا ماڭگىلىك ورىن تەپتى. قىرعىزستان قازاقستانعا قاراعاندا شاعىن مەملەكەت. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا ءبىزدىڭ ەلدە 40 مىڭ ادام ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعاندىعى ايتىلادى. ءسىز بۇگىن وسىنداي كەزدەسۋ وتكىزىپ وتىرسىز. مۇنداي شارالار بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن دە, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دە اسا قاجەت. قازاقستاندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بەرىك ورنىققان. بولاشاقتا دا قازاقستاندا وسىنداي بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم بولا بەرۋىنە تىلەكتەسپىن”.
“الجير” تۇتقىنى, تانىمال كەڭەستىك كينواكتريسا راحيل پليسەتسكايانىڭ ۇلى, بۇگىندە شۆەيتساريادا تۇراتىن ازاري پليسەتسكي جۇرەكجاردى پىكىرىن بىلايشا جەتكىزدى. “مەن وسىدان 70 جىل بۇرىن انامنىڭ قۇشاعىندا ەرىكسىز قازاقستان دالاسىنا كەلگەن ەدىم, دەدى بەلگىلى حورەوگرافشى جانە بالەت ۇستازى. ماسكەۋدەن قازاقستانعا دەيىن سۋىق ۆاگوندا ءبىر ايدان استام ۋاقىت ءجۇرىپ ارەڭ جەتىپپىز. قاتتى سىرقاتتانعان مەنى قارت اجە ەمدەپ, جازعان ەكەن. جەتپىس جىلدان سوڭ قازاقستانعا قايتا كەلىپ وتىرمىن. وسى جەردە العاش رەت ءتاي-ءتاي باستىم, ءتىلىم دە وسىندا شىقتى. سوندا مەن “زوناعا بارامىن” دەپ ايتا بەرەدى ەكەنمىن. بۇل 1937 جىلدىڭ قازان ايى ەكەن. ال اكەم 1937 جىلدىڭ قاڭتارىندا اتىلىپتى, اكەمدى كورگەنىم جوق. ودان كەيىن شىمكەنتكە جەر اۋدارىلىپ, وندا 2,5 جىل تۇردىق. ءسىزدىڭ ەلىڭىزدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ ءۇشىن جاساپ جاتقان شارالار مەنى ەرەكشە تولعاندىرىپ تۇر”.
ال بەلورۋسسيالىق اقىن تودار كلياشتورنىي مەن “الجير” تۇتقىنى يانينا گەرمانوۆيچتىڭ قىزدارى مايا كلياشتورنايا ءوزىنىڭ بالا كەزدەگى تاعدىرى تۋرالى وي قوزعادى. “لاگەرگە تۇسكەندە مەن ءتورت ايلىق نارەستە ەكەنمىن, دەدى مايا تودوروۆنا كوزىنە جاس الىپ. وندا وتىرعانداردىڭ بارلىعى ءار ۇلتتىڭ, ءار رەسپۋبليكانىڭ بەتكە ۇستار تۇلعالارى ەدى, اسا قابىلەتتى ونەر قايراتكەرلەرى ەدى. سولاردىڭ بالالارى ەدى... ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قولداۋىمەن جاسالىپ جاتقان شارالار الەم ەلدەرىنە ۇلگى-ونەگە بولادى”.
“قۇرمەتتى پرەزيدەنت! قاراعاندىلىقتار “كارلاگ” اتتى 15 تومدىق كىتاپ جازىپ جاتىر, دەدى كەلەسى كەزەكتە ءسوز العان قاراعاندىداعى “بولاشاق” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, “كارلاگ” جوباسىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ. سول كىتاپتىڭ بەس تومى جارىققا شىقتى. سىزگە سونى ۇسىنعىم كەلەدى”, دەپ مەملەكەت باسشىسىنا كىتاپتاردى تابىس ەتتى. ال ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆتىڭ قىزى قابيرا قارابالينا اجەي تەبىرەنىسىن بىلايشا جەتكىزدى. “اكەم مەن انام ۇستالعاندا مەن 12 جاستا بولاتىنمىن. بۇگىنگى سىزبەن كەزدەسۋدە اكەم مەن انام ءتىرىلىپ كەلگەندەي كۇي كەشىپ وتىرمىن. جاسىم 88-گە كەلدى. باسىمنان وتكەن قيىنشىلىقتاردى ايتپاي-اق قويايىن”, دەپ قابيرا اجەي مەملەكەت باسشىسىنا اق باتاسىن بەردى.
كەزدەسۋدە, سونداي-اق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قىزى ساۋلە رىسقۇلوۆا, “ۆايناح” چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى سالمان گەروەۆ, تاعى باسقالار ءسوز الىپ, وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. مەملەكەت باسشىسىنا شىنايى العىستارىن ءبىلدىردى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي.