بىزدەر, بۇگىن جەتپىستىڭ ول جاق-بۇل جاعىنداعىلار, جارتى عاسىر كەڭەس داۋىرىندەگى, جيىرما جىل ەگەمەندىكتىڭ تۇسىنداعى ءومىردىڭ يەگەرلەرى ەكەنبىز. بىرىنە ءبىرى ۇقسامايتىن, قوعامدىق تالعام-تۇسىنىگىنىڭ ايىرماشىلىعى, قاراما-قايشىلىعى مول كەزەڭدەر. سوندىقتان دا زامانداستار تۋرالى اڭگىمە وربىگەندە وسى ەكى كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋگە تۋرا كەلەدى.
كەڭەس زامانىندا ءبارى دە – شارۋاشىلىق جۇيەسى, ساياسي-الەۋمەتتىك ۇستانىمى, ودان قالسا ءبىلىمى, عىلىمى جامان بولدى دەدىك ەگەمەندىكتىڭ باسىندا. يدەولوگيالىق قۇرساۋدا, جايداق ۇرانمەن ءومىر كەشكەن كۇندەرىمىزدى ايتتىق. ولاردىڭ كوبىمەن كەلىسۋگە بولادى. دەگەنمەن, ءبارى جامان دەگەن بىرجاقتى تەرىس پىكىردەن سەيىلىپ كەلە جاتقان سەكىلدىمىز.
ونەركاسىپتىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, ءبىلىم, عىلىم جۇيەلەرىنىڭ, كەيبىر باسقا دا سالالاردىڭ بۇگىنگى كەلبەتىنىڭ نەگىزى سول داۋىردە سالىندى. كەشە بىزدەگى باي جەر قازىناسىن تاۋىپ, ونى يگەرۋ بارىسىندا, مۇناي, مەتالل, كومىر وندىرۋدە, وندىرىستىك كاسىپورىندارىن سالۋدا, تىڭ يگەرۋ ىسىندە, بۇرىن بىزدە ءتىپتى بولماعان عىلىم, ءبىلىم جۇيەلەرىن جاساپ, ولاردى دامىتۋدا ۇلت ازاماتتارى شىنايى تالانتىمەن تاريح ساحناسىنا جارقىلداپ شىعىپ, ۇلت ماقتانىشىنا اينالدى. قازاقستاندا كادر ماسەلەسىندەگى ماسكەۋدىڭ ءۇستەمدىگىنە قاراماي, كوپتەگەن شەشۋشى ورىنداردا سول ورتالىق جىبەرگەن باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى وتىرسا دا, ءوز ۇلتىمىزدىڭ ازاماتتارى دا ۇلكەن ىسكە بەلسەنە ارالاسىپ, وزدەرىنىڭ ەرەن ەڭبەك, بيىك رۋح, جاسامپازدىق قابىلەتىن, تۇلعا دارەجەسىن كورسەتە ءبىلدى.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز ادال دا قاجىماس ەڭبەگىمەن حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن راۆيل تاجىعارا ۇلى شىرداباەۆ تۋرالى. وسى كۇندەرى ول جەتپىستىڭ جەلكەنىنە ءمىنىپ وتىر. ونىڭ ءومىرى قازاقستانداعى مۇناي ونەركاسىبى, مۇنايشىلار تاريحىمەن قىم-قۋىت ارالاسىپ جاتىر. ءXىX عاسىردىڭ اياعى, XX عاسىردىڭ باسىندا اعايىندى نوبەل, لەمان باسقارعان اعىلشىندار, ولارمەن ارىپتەس ورىس كاسىپكەرلەرى مۇناي ىزدەپ, قازاق ساحاراسىن كەزدى. اتىراۋ وڭىرىندەگى دوسسوردان مۇناي تاۋىپ, ونى جەر بەتىنە شىعارىپ, تاسىمالدايتىن كاسىپورىندار سالا باستادى. ءسويتىپ, قازاق جەرىندە ەڭ العاشقى ءوندىرىس سالاسىنىڭ ىرگەسى قالاندى.
ولارعا جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەر كەرەك بولدى. مامانداردى انگليا مەن رەسەيدەن تاسىعانىمەن, قارا جۇمىسقا كاسىپورىن يەلەرى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ازاماتتارىن شاقىردى. ءسويتىپ, قازاقستاندا قۇرىلعان جۇمىسشى تابىنىڭ ەڭ العاشقى وكىلدەرى بولۋ باسقالارمەن قاتار سول كەزدە دوسسوردا تۇراتىن شىرداباي اقساقالدىڭ ۇلدارىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. جەتى اعايىندى ولاردىڭ بەسەۋى – تەڭىزباي, بايمولدا, تىمىقباي, شاشپان جانە تاجىعارا مۇناي كاسىپورىندارىنا جۇمىسقا تۇرىپ, ەڭبەك جولدارىن قاتارداعى جۇمىسشىدان باستايدى. دەگەنمەن, ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىنىڭ, كاسىبي ماماندىقتى يگەرۋ ىسىندە كورسەتكەن ىنتاسى مەن قابىلەتتىلىگىنىڭ ارقاسىندا ولار ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرلەرى دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, وسى سالاداعى كوپتەگەن باسشىلىق قىزمەتتەرگە قول جەتكىزدى.
جوعارىدا اتى اتالعان اكەلەرىنىڭ مۇناي سالاسىنداعى قىزمەتتەرىن ولاردىڭ بالالارى, نەمەرەلەرى جالعاستىرۋدا. ءسويتىپ, قازاقستاندا بارشامىز ماقتان ەتەتىن شىرداباەۆتاردىڭ مۇنايشىلار اۋلەتى قالىپتاستى. وسى اۋلەت وكىلدەرىنىڭ مۇناي سالاسىنداعى جالپى جۇمىس ءوتىلى 1000 جىلدان, ياعني ون عاسىردان اسقانىن وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن “ەگەمەن قازاقستان” ۇلكەن قۇرمەتپەن جازعان ەدى. “اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى” دەگەنىمىز دە وسى ءبىر وتە سيرەك كەزدەسەتىن وزىق ۇلگى ەمەس پە!
جالپى, ءبىز وتە ۇيىمشىل, ىرگەمىز ءبولىنبەگەن, بابامىز شوپان اتادان تاراعان اۋلەتپىز, دەيدى رەكەڭ. بابامىزدىڭ ەكى پەرزەنتى –الدوڭعار مەن شىرداباي وتباسىلارىمەن باتىس قازاقستان وڭىرىندە قازاق اۋىلدارىندا كوشىپ-قونىپ ءجۇردى, ەلمەن بىرگە تالاي قيىنشىلىقتاردى باسىنان وتكىزدى, توڭكەرىستىڭ تەپكىسىنە دە شىدادى. ادالدىق پەن قايىرىمدىلىق مىنەزدەرىنىڭ ارقاسىندا بابا ۇرپاعىن ەل ىشىنە قۇرمەتى مول ەتىپ تاربيەلەدى. ولاردىڭ جەتى بالاسىنىڭ بەسەۋى جوعارىدا اتالعان مۇنايشىلار اۋلەتىن قۇردى.
وسى اۋلەتتىڭ, وسكەن-ونگەن, جاپىراعى مولىنان جايىلعان ۇرپاقتىڭ كوشباسشىسى, بۇگىنگى نوقتا اعاسى راۆيل شىرداباەۆ. ونىڭ ءومىر جولى دا ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن قايتالايدى. اۋىلىندا مەكتەپ بىتىرەدى, ودان ۇزاپ شىعىپ ينستيتۋتتا وقىپ, ماماندىق الادى. كومسومول, پارتيا ءمۇشەلىگىنە وتەدى, پارتيا شەشىمىمەن ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قىزمەتتەردى اتقارادى. بارشامىزعا تانىس, كەڭەس زامانىندا نە ىستەسەڭ دە باسقاعا بۇرىلماي ءجۇرىپ وتەتىن قاسقا جول.
ءراۆيلدىڭ اكەسى تاجىعارا ءوزى سۇرانىپ كەتىپ ءتورت جىل قان مايداندا بولدى, قايتىپ كەلىپ دوسسوردا اۆتوموبيل, تراكتور جانە مۇناي جابدىعىن جوندەيتىن زاۋىتتا قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققانعا دەيىن جەمىستى ەڭبەك ەتتى. اكەسىنە سەرىك بولىپ راۆيل دە 16 جاسىنان سول زاۋىتقا جۇمىسقا كىرىپ, سلەساردىڭ شاكىرتى بولىپ باستاپ, وسى ماماندىقتىڭ ەڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيى – 6-شى رازريادقا دەيىن جەتتى. اتا جولىن قۋ ماقساتىمەن الدىندا ساراتوۆ پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ارتىنان ماسكەۋدىڭ گۋبكين اتىنداعى مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنا وقۋعا اۋىسادى. اتاپ كەتۋىمىز كەرەك, گۋبكين ينستيتۋتى قازاقستان مۇناي ينجەنەرلەرىنىڭ التىن بەسىگى, وسى سالانىڭ بىزدەگى بىرنەشە ۇرپاق باسشىلارى اتالمىش ينستيتۋتتىڭ تۇلەگى. وسى ينستيتۋتتى راۆيل شىرداباەۆ تا ويداعىداي بىتىرەدى. اكەسى دە, ءوزى دە جۇمىس ىستەگەن دوسسورداعى زاۋىتىنا مامان رەتىندە قايتىپ كەلىپ, از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ونىڭ باس ينجەنەرى دارەجەسىنە كوتەرىلەدى.
وسىدان كەيىن كوپ جىلدار كومسومول, پارتيا قىزمەتتەرىندە جۇرەدى. ەگەمەندىگىمىزدىن تۇسىندا ءارتۇرلى سالادا تاباندى ەڭبەگىمەن, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىمەن, الەۋمەتتىك اۋقىمدى كوزقاراسىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ىشىندە دە وسىنداي ساياسي مەكتەپتەردەن ءوتكەندەر از ەمەس.
راۆيل تاجىعارا ۇلى وسى مەكتەپتىڭ تۇلەگى. كومسومول تاراپىنان ءبىرشاما قىزمەتتەر اتقاردى. ءوز زامانداستارىمەن تىعىز ارالاستى, ولاردىڭ ارمانىن, ماقساتىن تۇسىنە ءبىلدى, ءارتۇرلى دەڭگەيدە جاستار ۇيىمىنىڭ كوشىن باستادى. ومىرگە دەگەن جاقسى دايىندىعىن كورىپ, پارتيا قىزمەتىنە تارتىلدى.
ماحامبەت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ, ارتىنان ون جىل قاتارىنان گۋرەۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتتەرىندە ءجۇرىپ راۆيل شىرداباەۆ ۇلكەن تالاپتارعا ساي ازامات ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. ول پارتيا قىزمەتىندە بولعان 80-ءشى-90-شى جىلدار كەڭەس ەلىنىڭ توقىراۋدا بولىپ, اۋىلدا دا, قالادا دا نە تاۋارعا, نە تاماققا دۇرىس قولى جەتپەي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كوپتەگەن قايشىلىقتارى بولعان كەزەڭ ەدى. گۋرەۆ سياقتى تۇكپىردە جاتقان قالانىڭ كوممۋنالدىق, قۇرىلىس سالالارىنىڭ, مەكتەپ, مادەني وشاقتارىنىڭ كوپتەگەن قوردالانىپ قالعان پروبلەمالارىن شەشەمىن دەپ الماتى مەن ماسكەۋدىڭ اراسىندا ات سابىلتىپ, ەلىنە كەلسە كۇندىز-ءتۇنى ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن رەكەڭدى بىزدەر, ونىڭ زامانداستارى, كورىپ ەدىك. قاجىماس ەڭبەكتىڭ قارا نارى دەيتىن رەكەڭدى سول كەزدەردە ارىپتەستەرى ءھام قالا تۇرعىندارى. وسى ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ول جۇرتشىلىقتىڭ ۇلكەن قۇرمەتىنە بولەندى.
پارتيا سەنىڭ ارتىق ەكپىندىلىگىڭدى كوتەرە بەرمەيتىن. قالا تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, شارۋاشىلىق جۇيەسىن دۇرىستايمىن دەگەن شىرداباەتىڭ ورتالىققا جولداعان ۇسىنىستارى دۇرىس قولداۋ تاپپادى, كەيبىرەۋلەرى ول تۋرالى ءتىپتى تەرىس پىكىر تۋعىزدى. ناتيجەسىندە ول پارتياداعى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. “مەن جاراتىلىسىمنان مۇنايشىمىن عوي, مۇناي سالاسىنداعى قىزمەتكە كەلگەنىمە قاتتى قۋاندىم”, دەيدى رەكەڭ وسىدان كەيىن “تەڭىزمۇنايگاز” وندىرىستىك بىرلەستىگىنە باس ينجەنەر قىزمەتىنە كەلگەنىن ەسىنە الىپ.
وتە باي مۇناي كەنىشىن يگەرۋ ءىسى جاڭا عانا قولعا الىنا باستالعان كەز ەدى. ول ءۇشىن ورتالىقتان, كەڭەس ەلىنىڭ مۇناي وندىرەتىن ءوڭىرلەرىنەن كوپتەگەن ماماندار شاقىرىلدى. ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن امەريكالىق “شەۆرون” كورپوراتسياسى وكىلدەرىنىڭ العاشقى توبى كەلە باستادى. وسى بولاشاق ۇلكەن ءىستىڭ باستاۋىندا باسشى رەتىندە راۆيل ءتاجىعارا ۇلى شىرداباەۆ بولىپ ەدى. كەندى يگەرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, ءتيىمدى تەحنيكالىق شەشىمدەر ءجۇيەسىن جاساۋ, ينجەنەرلەر توبىن قۇراستىرۋ, الەم دەڭگەيىندەگى ءىرى وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن كورپوراتسيالارمەن بايلانىس جاساۋدىڭ العاشقى قادامدارى رەكەڭنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن, باسشىلىعىمەن ءوتتى جانە, كەيىن ءومىر كورسەتكەندەي, وسى كەن ورنىنىڭ بولاشاق ىلگەرى دامۋىنىڭ نەگىزىن سالدى.
سونىمەن قاتار اتالمىش كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىندا تىنىشتىق بۇزىلا باستادى. الماتىدا جەرگىلىكتى حالىقپەن ساناسپاي, ورتالىقتان اكەلگەن باسشىعا نارازىلىق شەرۋى ارتىنان كۇيزەلىسكە اكەلدى. جەر-جەرلەردە ءوزىنىڭ تۇرمىسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاناعاتتانباعان حالىق ءارتۇرلى دارەجەدە نارازىلىق كورسەتە باستادى. ۇلكەن كۇيزەلىستىڭ ءبىرى ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى جاڭاوزەن قالاسىندا بولدى. مۇناي يگەرۋگە باسقالاردى اكەلىپ, جەرگىلىكتى حالىق جۇمىسسىز قالعاندىقتان, ولار كوتەرىلىپ, ۇلكەن ۇلتارالىق شيەلەنىستەر تۋدى. دۇرىس شەشىم, بەدەلدى باسشىنى تاپپاسا, وسى كۇيزەلىس قانتوگىسكە اينالىپ, باسقا وڭىرلەرگە دە تاراپ كەتۋ قاۋپى تۇردى. وسىنداي جاعدايدا جاڭا عانا رەسپۋبليكالىق پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىلىعىنا سايلانعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ شىرداباەۆقا جاڭاوزەن قالالىق پارتيا كوميتەتىن باسقارىپ, ول جەردەگى ءورشىپ تۇرعان ۇلتارالىق شيەلەنىستىڭ شەشىمىن تابۋدى تاپسىردى. رەكەڭنىڭ بيىك رۋحىن, ۇلكەن ىسكەرلىگىن, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءتۇسىنىپ, ونىڭ دۇرىس شەشىمىن تابا بىلەتىن قابىلەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن وسى تۇستا بۇكىل ەل كوردى. ونىڭ ءار حالىقتىڭ وكىلدەرىنىڭ پىكىرىن, وكپە-نازىن مۇقيات تىڭداپ, ولاردى شەشۋ جولىندا بارشاعا بىردەي ادالدىعىن كورگەن حالىق ساباسىنا ءتۇسىپ, باسىلا باستادى. وق اتىلماي, قان توگىلمەي ۇلتارالىق ارازدىق ورشىمەي باسىلدى. بۇل جاڭاوزەندىكتەردىڭ عانا ەمەس, بۇكىل حالىقتىڭ الدىندا راۆيل شىرداباەۆتىڭ ابىروي-بەدەلىن ءوسىردى.
1990 جىلى راۆيل تاجىعارا ۇلى وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىنە جانە جالپى ونەركاسىپكە جەتەكشىلىك ەتەتىن اتىراۋ وبلىستىق اكىمشىلىگى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. اسا قيىن جاعدايلاردا جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. سول كەزدى, رەسپۋبليكاداعى احۋالدى جاپپاي ساياسي جانە قوعامدىق بەيبەرەكەتسىزدىك رەتىندە سيپاتتاۋعا بولاتىن ەدى. ەكونوميكاداعى قايتا قۇرۋ ساتسىزدىككە ۇشىراپ, داعدارىس ۋشىعا ءتۇستى, ءتۇرلى وداقتاس رەسپۋبليكالارعا ورنالاسقان وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ اراسىنداعى ونداعان جىلداردىڭ ىشىندە قالىپتاسقان بايلانىستار ءۇزىلىپ, حالىق كوپ ايلار بويى جالاقى, زەينەتاقى, بالالاردىڭ جاردەماقىلارىن الا المادى, دۇكەندەردە سورەلەر قاڭىراپ بوس تۇردى, كاسىپورىنداردا ۇدايى ميتينگىلەر مەن ايعاي-شۋى مول جينالىستار ءوتىپ جاتتى.
وسىنداي جاعدايدا ءاربىر كاسىپورىننىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ, شۇعىل مىندەتتەردى ايقىنداۋ, كاسىپورىندار اراسىنداعى ۇزىلگەن بايلانىستاردى تىكەلەي قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت بولدى. بارلاۋ, بۇرعىلاۋ جانە مۇناي وندىرەتىن ۋچاسكەلەر مەن باسقارمالاردى, وڭدەۋشى كاسىپورىندار, ماشينە جاساۋ جانە حيميا زاۋىتتارىن توقىراۋدان شىعارىپ, ولاردىڭ تياناقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك بولدى. وسىنداي ماسەلەلەر باسقا وڭىرلەردە, ولاردىڭ شارۋاشىلىق جۇيەلەرىنىڭ, باسشىلارىنىڭ الدىندا دا تۇردى. ولاردى شەشۋدەگى سول كەزدە ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ, ولاردىڭ قاتارىندا راۆيل شىرداباەۆ تا بار, قاجىرلى ەڭبەگىن ايتۋىمىز كەرەك.
1991 جىلى كەڭەس وداعى ىدىراپ, قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت مارتەبەسىن الدى. ەل حالقى ن.ءا.نازارباەۆتى ەگەمەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى قىزمەتىنە ءبىراۋىزدان سايلادى. رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىمەن شۇعىل جانە اۋقىمدى جۇمىس باستالدى. باسقالارمەن قاتار اتىراۋ قالاسىنىڭ باستى نىساندارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدىڭ دا ءساتى ءتۇستى. جۇمسالعان كۇش-جىگەردىڭ ارقاسىندا وبلىستاعى كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ بويلارىنا قان جۇگىردى. “وسىلاردىڭ بارلىعى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكونوميكالىق وتكىر پروبلەمالاردى شەشۋ كەزىندەگى كادرلارعا دەگەن سەنىمى مەن دايەكتى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى”, – دەيدى سول كەزدە اتالمىش جۇمىستارعا اتىراۋدا تىكەلەي باسشىلىق ەتكەن راۆيل شىرداباەۆ.
1991 جىلى كوپتەن كۇتكەن تەڭىز مۇنايىنىڭ دا العاشقى تونناسى الىنىپ, راۆيل ءتاجىعارا ۇلى وسى كەنىشتىڭ ىسكە قوسىلعانى تۋرالى ەلباسىنا ماقتانىشپەن باياندادى. تەڭىزدى دامىتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس قولعا الىندى. “شەۆرون” كورپوراتسياسىمەن كەلىسسوزدەر جاڭعىرتىلىپ, 1993 جىلى ن.ءا.نازارباەۆ پەن “شەۆرون” كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى سالتاناتتى جاعدايدا “تەڭىزشەۆرويل” بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. سول كۇنى قازاقستاندىق تاراپتان “تەنگيزشەۆرويل” بك ديرەكتورى قىزمەتىنە راۆيل تاجىعارا ۇلىن تاعايىنداۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىقتى.
ءوندىرىستى جۇرگىزۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارىن ەنگىزۋ, جاڭا كاسىپورىنعا بۇرىنعى “تەڭىزمۇناي” وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ جۇمىسكەرلەرىن شاقىرۋ ىسىندە, باسقارۋ جۇيەسىنە جەرگىلىكتى كادرلاردى شاقىرۋدا, الەۋمەتتىك سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كاسىپورىن باسشىلارى, اسىرەسە, راۆيل شىرداباەۆ بىرنەشە ءساتتى قادامدار جاسادى. “تشو” بك ءبىرىنشى كۇنگى جۇمىسىنان باستاپ ۇجىم ىشىندە قالىپتى راي قالىپتاستىرۋدىڭ, بۇعان دەيىن مۇلدە قاراما-قايشى ساياسي قۇرىلىمدا تاربيەلەنگەن ءتۇرلى مادەنيەت وكىلدەرىن ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىرۋدىڭ جانە ءوزارا تۇسىنىسۋلەرىنە كومەكتەسۋدىڭ قانشالىقتى دۇرىس جانە ماڭىزدى بولعانىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ بەردى.
1994 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ راۆيل تاجىعارا ۇلىن رەسپۋبليكانىڭ جاڭادان قۇرىلعان مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىعى شىقتى. ءسويتىپ, جوعارىدا ايتىلعان مۇنايشىلار ديناستياسىنىڭ وكىلى ءوزىنىڭ ۇلكەن ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا وسى سالانىڭ باسشىسىنىڭ دارەجەسىنە كوتەرىلدى. مۇناي سالاسىنىڭ ەڭ جاۋاپتى دامۋ ساتىلارىنىڭ ءبىرى ەدى بۇل كەز. “تشو” بك قۇرىلىپ, مينيسترلىك ءوز جۇمىسىن باستاعاننان كەيىن الەمدىك بيزنەس قوعامداستىعى جاس رەسپۋبليكادا قولايلى ينۆەستيتسيالىق رايدىڭ قالىپتاسىپ جاتقانىن كورىپ, كۇمانى سەيىلدى, ەلىمىزگە شەتەلدىك كاپيتال قۇيىلا باستادى. ولاردى يگەرۋ ءۇشىن قاتاڭ گرافيكتە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى: ينۆەستورلارمەن, وسى وڭىردەگى مۇناي مەن گاز كەنىشتەرى ورنالاسقان وبلىستاردىڭ اكىمدەرىمەن, شەتەلدىك ارىپتەستەر, ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن تاڭداعان مۇناي-گاز ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ باسشىلىوعىمەن ءتۇرلى دەڭگەيلەردە وتەتىن سانسىز كوپ كەزدەسۋلەر, سونداي-اق شەتەلدىك كاپيتالدى تارتۋعا باعدارلانعان ءار ءتۇرلى فورۋمدار, كورمەلەر جاساۋ, كوپتەگەن باعدارلامالار جاساۋ, باسقا دا ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ. مىنە, شىرداباەۆتىڭ مۇناي سالاسىنىڭ باسشىسى رەتىندە قولعا العان ءىستەرى. وسىلاردىڭ بارلىعى قازاقستان مۇناي-گاز سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا نەگىز قالادى.
1994 جىلى راۆيل تاجىعارا ۇلى الدىمەن اتىراۋ وبلىستىق اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, سودان كەيىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. جۇمىسقا كىرىسكەننەن-اق جاڭا باسشىلىق وبلىستاعى وتكىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن تابۋدى قولعا الدى. سول كەزەڭدە رەسپۋبليكامىز جوسپارلى شارۋاشىلىقتان رىنوكتىق (نارىقتىق) ەكونوميكاعا ءوتۋدىڭ باستاپقى ساتىسىندا عانا ەدى. وسىعان بايلانىستى تۇرعىن حالىقتىڭ اراسىندا وتە كوپ ماسەلەلەر تۋىندادى. جۇرتشىلىقپەن ءجيى كەزدەسۋلەر وتكىزۋگە, ولارعا ءمان-جايدى ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرۋگە تۋرا كەلدى.
وسى جىلدار قوعامداعى, ەكونوميكاداعى, مەملەكەتتىك باسقارۋداعى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تولى كەزەڭ ەدى – رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى, مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى جاڭا زاڭدار قابىلدانىپ, پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى, ال 1997 جىلى رەسپۋبليكا استاناسى الماتىدان تسەلينوگرادقا (كەيىننەن استانا اتالدى) كوشىرىلدى. وسى باستامالار مەن جاڭالىقتاردىڭ بارلىعىن جاپپاي جەر-جەردە ىسكە اسىرۋ كەرەك ەدى, ول سول كەزدەگى ءار سالانىڭ باسشىلارىنا, جالپى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ الدىندا تۇرعان زور مىندەت بولاتىن. وسى مىندەتتى ابىرويمەن ورىنداعانداردىڭ ىشىندە راۆيل شىرداباەۆ تا بار.
كەڭەس داۋىرىندەگى راۆيل شىرداباەۆتىڭ اتىراۋ وڭىرىندە ىستەگەن جەمىستى ەڭبەگى تۋرالى جوعارىدا ايتتىق. ال ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۇسىندا رەكەڭ وسى وڭىردە 8 جىلعا جۋىق باسشىلىق قىزمەتتەردە بولعان ەكەن. جانە دە ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى. قازاقستاندا وتە كۇردەلى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق رەفورمالار باستالىپ, جۇرگىزىلە باستاعان جىلدارى. وسى رەفورمالاردىڭ وڭىرلەردە جۇزەگە اسۋى, ولارعا جەرگىلىكتى حالىقتى جۇمىلدىرۋ, رەفورمالار ناتيجەسىن ەل يگىلىگىنە, حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا باعىتتاۋ ءوڭىر باسشىلارىنا جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ سىرى مەن ەرەكشىلىگىن ءتۇسىنىپ, يگەرۋ جولىندا, باستالىپ جاتقان ساياسي-دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن مەڭگەرۋ ىسىندە زور تالاپ, مىندەت ارتتى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز كومانداسىنىڭ سەنىمدى وكىلى بولىپ, وسى ءىستى بەلسەندى تۇردە جانە جەمىستى اتقارعان ءوڭىر باسشىلارىنىڭ ءبىرى راۆيل شىرداباەۆ بولدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىز ءبىر ورىندا كوپ وتىرۋدى كوتەرمەيدى. ومىرىمىزدەگى ءجيى وزگەرىستەر باسشى ورىنداعى ازاماتتاردىڭ دا اۋىس-ءتۇيىسىن جيىلەتەتىن جاعدايلار بولادى. وسىنداي سەبەپتەرمەن رەكەڭ قازاقستاننىڭ ۋكراينا مەن مولداۆيا ەلدەرىندەگى ەلشىسى, سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىق مارتەبەسى تۋرالى قۇرىلعان حالىقارالىق ۇجىمنىڭ ارناۋلى وكىلى قىزمەتىن اتقارعان كەزدەرى دە بولدى.
راۆيل شىرداباەۆتىڭ قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە ىستەگەن ەڭبەگىن دە ايتۋىمىز كەرەك. X-ءXى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولدى, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ 3-ءشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ بىرگە ىستەدىك. ونىڭ باي ءومىر تاجىريبەسى, ءوندىرىس, شارۋاشىلىق سالالارىن جەتە بىلەتىندىگى, ەلىمىزدىڭ ۇزبەي دامۋىنا دەگەن زور ىنتاسى, جاۋاپكەرشىلىگى ءماجىلىس العان كوپتەگەن زاڭ جوبالارىنىڭ ساپالى بولۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. دەپۋتات شىرداباەۆتىڭ پىكىرى ونىڭ ءارىپتەستەرىنىڭ ورتاسىندا ەشقاشان ەلەۋسىز قالمايتىن.
مەن وسى زامانداسىمدى كوپتەن بىلەمىن. قىزمەت سالامىز باسقا بولسا دا ونىڭ ءومىر ءوتكەلدەرىنەن ءار ۋاقىتتا حاباردار بولىپ ءجۇردىم. كەيىن, جوعارىدا ايتقانىمداي, ماجىلىستە بىرگە دەپۋتاتتىق مىندەتىمىزدى اتقاردىق. ونىڭ ەڭبەكقورلىعى, تاپسىرىلعان ءىستى ورىنداۋداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى جوعارىدا ايتتىق. سونىمەن قاتار, ول زور پاراسات يەسى, وتىرعان ورتاسىنا دوستىقتىڭ, ىزگىلىكتىڭ نۇرىن شاشىپ وتىراتىن ازامات. سۇيىكتى جارى, قازاق قىزىنىڭ بارشا مەيىرىمدىلىگى بويىنا سىڭگەن ساۋلە ەكەۋى پەرزەنتتەرىن ءوسىرىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. رەكەڭنىڭ جانىندا ونىڭ ءىنى-قارىنداستارى, ماقالا باسىندا ايتىلعان ديناستيا قۇرۋشى اكەلەرىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى. وسىنداي ۇلكەن اۋلەتتىڭ قامقور اتاسى بولۋ مىندەتىن دە ابىرويمەن اتقارۋدا.
وسىعان قوسا راۆيل شىرداباەۆتى كورنەكتى قايراتكەر دەر ەدىم. دۇرىلدەگەن كەڭەس داۋىرىندە ءوز جوعارى ورنىن تابا بىلگەن, حالقىنا ەڭبەگىن اياماعان قايراتكەر. ەگەمەندىكتىڭ تۋىن كوتەرگەن تۇسىمىزدا بۇكىل ءبىر ۇلكەن ءوڭىردىڭ جاڭا زامانعا كوشىن باستاعان قايراتكەر. ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ شەشۋشى سالاسى – مۇناي ءوندىرىسىنىڭ نەگىزىن قالاسقان, وسى سالانىڭ ءبۇگىنگى جان-جاقتى دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەسىن قوسقان قايراتكەر. قازاق ەلىنىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى.
ارتىندا جەمىستى, جەڭىستى جىلدارى قالدى, الداعى ءومىرىنىڭ بەلەستەرى دە وسىنداي ءساتتى بولعاي.
كەنجەعالي ساعاديەۆ, اكادەميك.