شىندىقتىڭ شىراعى

وسى عاسىردىڭ كوركەم ادەبيە­تىندە ەرەكشە ورنى بار قالامگەر اعامىز – ءازىلحان نۇر­شايىقوۆتىڭ دا جۇلدىزى جارقىراپ جانىپ تۇر.

ءاز-اعا دەپ قۇرمەتكە بولەنگەن قا­لام­گەر نۇرشايىقوۆتىڭ ۇزاق تا قىزىق­تى جولدارى وسى جۋرناليستيكادا قا­لىپتاستى.

تۋعانىنا عاسىر تولىپ وتىرعان ءازىل­حان نۇرشايىقوۆ اعامىزدىڭ ءومىر جولى, ازاماتتىق جولى, قالامگەرلىك جولى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋدى باقىت دەپ سانايمىن.

ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعانى كوزىم كوردى, داستارقانداس, پىكىرلەس بولدىم. كوكەيكەستى ماقالالارىن «لەنينشىل جاستا» («جاس الاش»), «ەگەمەن قازاق­ستاندا» ءجيى جاريالاپ تۇردىم. مىنەزگە باي, جۇرەگىندە نۇرى بار, سۇلۋ كۇلكىسى وزى­­نە عانا جاراساتىن, عاجايىپ تۇلعا ەدى.

ء–بىز «قازاقستان پيونەرىنەن» شىق­قانبىز, – دەپ ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتەتىن ەدى. وزگەلەردەن ەرەكشەلىگى – ءوز ماقالاسى شىققاندا عانا ەمەس, وزگە اۆتورلاردىڭ تانىمدىق ماقالالارى جاريالانعاندا تەلەفون شالاتىن, بولماسا, مولدىرەتىپ ءوز قولىمەن حات جازىپ جىبەرەتىن.

ومىردە قانداي جيناقى جۇرسە, قول­جازبالارىنا دا, حاتتارىنا دا سونداي مۇقياتپەن قارايتىن. ءاز-اعاڭمەن جۇز­دەسۋ جۇرەگىڭە جىلۋ قۇياتىن. ەستە ساقتاۋ قاسيەتىنە تاڭعالىسپەن قارايتىن ەدىم.

– انام – مۇحتار دەگەن كىسى ەدى. اتىنا زاتى ساي, ەر مىنەزى دە بار ەدى. ەس­كى­شە حات تانىعان, اڭىز-ەرتەگىلەردى كوپ بىلەتىن. جىر-قيسسالاردى دا جاتقا ايتىپ, اندەتىپ وتىراتىن, – دەدى ءبىر كەز­دەسۋىمىزدە. – سول انادان تۇسكەن نۇر ساۋلە سانامدا قالىپ قويدى. مۇمكىن ەستە ساقتاۋ قابىلەتىم انام ايتقان اڭگى­مەلەردىڭ اسەرىنەن بولار دەپ ويلايمىن.

ءاز-اعانىڭ دەنە ءبىتىمى بالا قى­رانداي كورىنەتىن. كەۋدەسىن ەشكىمگە باستىرمايتىن مىنەزى بار. داۋسىن دا قاتتى كوتەرمەيتىن. بىراق نىق, ناقتى سويلەيتىن. اڭگىمە ايتقاندا, كەيدە ءوزى ايتىپ وتىرعان كەيىپكەرگە دە ۇقساپ كەتە­تىن. اسىرەسە, جامبىل تۋرالى سويلە­گەندە تامسانا تولعاناتىن.

ءيا, ازەكەڭ 1941 جىلى سوعىسقا شا­قىرىلادى. بۇل كەزەڭدى قالامگەر «ەسەيۋ, ازامات بولۋ كەزەڭىم بولدى» دەپ ايتىپ وتىرادى.

«5 جەلتوقساندا ۆوەنكوماتتان اسكەرگە شاقىرعان قاعاز كەلدى. كەشكە دەيىن اۋىل ارالاپ, اعايىندارمەن قوش­تاستىق. ءار ۇيدەن ءدام تاتتىق. ۇلكەن­­دەر باتالارىن بەرىپ, كىشىلەر تىلەك­­تەس­تىك ءبىلدىردى» دەپ جازىپتى از­اعاڭ ءوز كۇندەلىگىندە.

سونىمەن, سەمەيدەگى پەداگوگي­كا­لىق ينستيتۋتتىڭ 1-كۋرسىنان ءازىلحان نۇر­شايىقوۆ جاۋىنگەر اتاندى. وسى كەزدە ازاعاڭ كوپ ولەڭ, وچەرك جازدى.

جۋرناليستيكا ءازىلحان نۇرشايى­قوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءستيلىن قالىپ­تاستىردى. ويتكەنى ديالوگ, مونولوگ سىندى ادەبي ءادىس جۋرناليستيكامەن اس­تاسقاندا ەرەكشە ادەبي رەڭك الادى.

1970 جىلى قازاق وقىرماندارى ءازىل­حان نۇرشايىقوۆتىڭ «ماحاببات, قى­زىق مول جىلدار» رومانى ارقىلى شىنايى ءومىر داستانىن وقىدى.

ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 4-كۋرسىندا وقي­تىن ەدىك. كىتاپتى جابىلا ىزدەپ, كەزەككە قويىپ وقىدىق. ءبىز وسىلاي ءازىل­حان نۇرشايىقوۆتى تانىدىق. ۇلكەن ادەبيەتتە ءالى داڭقى كورىنە قويماعان ازەكەڭ ءبىر ساتتە حالىقتىڭ ماحابباتى مەن قۇرمەتىنە بولەندى.

بۇل روماندا تۇتاس ءبىر سوعىستان كەيىنگى ءداۋىر جاستارىنىڭ رومانتيكالىق بەت-بەينەسى سۋرەتتەلدى. ومىرباياندىق رومان بولعانىمەن شىعارما جاڭا ۇر­پاقتىڭ ءومىر پولوتنوسى بولدى.

جاڭا رومان كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرا­زى ەتەنە تانىس ەدى. ءتىپتى الدىنان ءدارىس تە الدىق. مىسالى, مىرزابەك دۇي­­سەنوۆ – بەلگىلى عالىم, فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ال مەڭ­تاي بەينەسىندەگى قاسيەتتەردى جازۋ­شى ءوزىنىڭ جان جارى حاليمادان سومدادى.

ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ مايدان كۇندەلىكتەرى ونىڭ بۇكىل وي-ساناسىن قالىپتاستىردى. قانشاما مايدانداس دوستارىمەن وت پەن ءورت كورىپ, ءولىم مەن ءومىر بەتتەسىپ, نامىس-قايراتتارى جانىلىپ ەدى. ولار تۋرالى جازۋشى كوپ جازدى, قالاممەن ەسكەرتكىش قويدى.

قالامگەر شەبەرحاناسىن زەردەلەپ قاراساڭىز, ۇلت­تىق ءپاتريوتيزمدى ايقىن سەزىنەسىز. شىندىقتان الشاق­تامايدى, مەيلىنشە ءادىل, مەيلىنشە اقيقات جازادى. كەيبىر مەمۋارلاردا كەيىپ­كەر ءوز وبەكتىسىنەن دە بيىكتەۋ سۋ­رەت­تەلەتىنى جاسىرىن ەمەس قوي. ال ءازىلحان نۇرشايى­قوۆ اعانىڭ جازعانىن وقى­عاندا كۇدىك تە, سەنىمسىزدىك تە ويىڭا كەلمەيدى.

ءازىلحان اعانىڭ «اقيقات پەن اڭىز» اتتى رومان-ديالوگى قازاق ادەبيەتىندەگى پوستمودەرنيستىك ادەبيەتتىڭ باستاۋى بولدى دەپ ايتا الامىز. قازاقتا اڭگىمە دە, حيكايات تا, رومان-ەپوپەيا دا, ديلوگيا دا, تريلوگيا دا بولدى. بىراق رومان-ديالوگ جاڭا ادەبي ءستيلدىڭ اسىل ارناسىنا اينالدى.

كەيىپكەرى دە, قالامگەرى دە وسال ەمەس. ءبىرى – اتاقتى قولباسشى, ايباتىنان جۇرت ىققان باۋىرجان مومىش ۇلى, ەكىنشىسى – سەرجانت, اقىن, جازۋشى, جۋرناليست ءازىلحان نۇرشايىقوۆ.

رومان-ديالوگ ارقىلى وقىرمان باۋىرجان مومىش ۇلى تاعدىرىنىڭ اقي­قا­تىن دا, اڭىزىن دا ءبىلدى. بۇل شىن­دىق, بۇل ادىلدىك, بۇل كوركەم ادەبيەتتىڭ جاڭا پلاتفورماسى ەدى.

باۋىرجانداي ۇلت تۇلعاسى رومان-ديالوگتان كەيىن ءتىپتى اسقاقتاپ كەتتى. ونسىز دا ابىرويى بيىك باۋكەڭ­نىڭ بەينەسى تۇتاس ءبىر ۇرپاقتىڭ ماق­تانىشىنا اينالدى.

رومان-ديالوگ ءازىلحان اعا نۇر­شايى­­قوۆتىڭ تاعدىرىندا قانداي ءىز قالدىردى؟ قالامگەردىڭ 2004 جىلعى 20 اقپاندا ۇلتتىق عىلىم اقادەمياسىندا وتكەن «باۋىرجان مو­مىش­­ ۇلىنىڭ رۋحاني, ادامگەرشىلىك, اسكەري-فيلوسوفيالىق مۇرالارى جانە ەل ىشىندە وتاندى سۇيۋگە تاربيەلەۋ ماسەلەلەرى» اتتى عىلىمي-پراك­­تيكالىق كونفەرەنتسياسىندا سوي­لەگەن سوزىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى.

– مەن باۋكەڭنىڭ شاكىرتىمىن, – دەپ ەدى ءاز-اعا ءوز بايانداماسىندا. – باۋ­كەڭمەن زامانداس, سىيلاس, سىرلاس بول­­عانىمدى ماقتانىش ەتەمىن. ەگەر ومىردە باۋكەڭ بولماسا, مەن مۇنداي اتاقتى, ابىرويلى ادام بولماس ەدىم (ەگەر اتاقتى, ابىرويلى بولعانىم راس بولسا). بۇعان ءبىر عانا مىسال ايتايىن. مەنىڭ شىققان كىتاپتارىمنىڭ بار­لىق تيراجى ءبىر ميلليون دانادان اسىڭقىرايدى. سونىڭ 361 مىڭ داناسى – باۋكەڭ تۋرالى جازىلعان «اقيقات پەن اڭىز» رو­ماننىڭ تارالىمى.

ءيا, بۇل جازۋشىنىڭ جان سىرى. ءوزى ايتقان اقيقات ءسوزى. شىندىقتىڭ شى­راعىنداي بولعان ەكى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن كوزقاراستارىنىڭ ۇيلەسىم تابۋى, ەكەۋىن دە اسقاقتاتتى. 1980 جىلى ءازىل­حان نۇرشايىقوۆ وسى رومان-ديالوگى ءۇشىن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقپەن ماراپاتتالدى.

جازۋشى جۋرناليستيكانىڭ وت-قازا­نىندا شىڭدالدى. ول 1953 جىلدان ۇزبەي «قازاقستان پيونەرىندە» («ۇلان») ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­تىندە قىزمەت ىستەدى. 1953-1956 جىل­دارى پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى, 1961-1963 جىلدارى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. كەيىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا عىلىممەن اينالىستى.

– ەكەۋمىز دە «قازاقستان پيونەرى» گازەتى ارقىلى وستىك, – دەيتىن ءاز-اعا.

قىرىقتان استام ادەبي شىعار­مالار­دىڭ, وچەركتەردىڭ, ەسسەلەردىڭ اۆتورى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ كوزى تى­رىسىندە ون تومدىعى باسىلدى. جاقىندا عانا «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» اتتى 20 سەريالى تەلەحيكايا ءتۇسىرىلدى. ال رومان جاڭا فورماتتا قايتا باسىلدى.

... ءاز-اعا «ماڭگىلىك ماحاببات جىرىن» جازدى. ونى جان جارى, شۋاقتى ماحابباتتىڭ سيمۆولى حاليماعا ارنادى. ءبىر پاراسى – مەڭتاي وبرازىنا پايدالانىلدى.

جۇبايى قايتىس بولعان سوڭ قالامگەر بەيىت باسىنا ءجيى بارادى. «حاليماش, قۇراندى يمام وقىر, مەن ساعان اباي بابامىزدىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاس» ءانىن ارنايمىن», دەپ ءان ايتقانىن بىرەۋ تۇسىنسە, بىرەۋ كۇرسىندى.

جەلتوقساننىڭ ون بەسىندە اتاقتى قالامگەر اعامىز 100 جاسقا كەلەدى. ءوزى­نىڭ تۋعان جىلىن دا اعامىز ءوزى ايقىن­داپ, ناقتىلاپ كەتكەن عوي.

«تۋعان جىلىم ەسكىشە يت جىلى ەكەن, ونى جاقىندارىمنىڭ ءبارى بىلەدى, – دەيدى ءاز-اعاڭ ەستەلىگىندە. – بىراق قاي ايدا, قاي جىلى تۋعانىم ەشكىمنىڭ ەسىندە جوق. يت جىلى – جاڭاشا 1922 جىل. سوعىم ەكى كەزدە سويىلادى ەكەن: بايلار – نويابردە, كەدەيلەر – دەكابردە سوياتىن بولسا كەرەك. مۇنى ەسەيگەن كەزدە اكەمنەن سۇراپ ءبىلدىم. اكەم كەدەي كىسى بولعان. ەندەشە, مەن دەكابردە تۋعانمىن. دەكابردىڭ قاي كەزى – باسى ما, ورتاسى ما, الدە اياعى ما؟ با­سىنا دا, اياعىنا دا جاقىن ورتاسىن الايىن. وسى­لاي دەپ ەسەپتەپ, ەس بىلگەننەن كەيىن 1922 جىلى 15 دەكابردە تۋدىم دەپ جازاتىن بولدىم».

ومىرگە عاشىق بولىپ كەلىپ, عاشىق بولىپ كەتكەن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ كوركەم ادەبيەتتىڭ كوركى بولدى.

ءۋاليحان قاليجانوۆ,

ۇعا اكادەميگى,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى