ادىلەتتى قالانى حالىق جاسايدى

ەلىمىزدە قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى ءوسىپ كەلە جاتقان قازىرگى كەزەڭدە قالا ساۋ­لەتى, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى, كولىك قا­تىناسى, الەۋمەتتىك نىساندار قۇرى­لىسىن جوسپارلاۋدا كوپتەگەن كۇردەلى ماسە­لە تۋىنداپ جاتىر. وسى رەتتە اقتوبە قالاسىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى كوپ­تەگەن ماسەلە پايدا بولدى. كوپ سۇراق­تىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى قالا قۇرىلىسىن جوس­پار­لاۋ­دان باستالادى. وسى جاعدايدى ءوڭىر باسشىسى ەرالى توعجانوۆ بىلاي دەپ باعالادى: «سوڭعى بەس جىل ىشىندە اقتوبە قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 20%-عا ءوسىپ, بۇگىندە 552 مىڭ ادامعا جەتتى.  باسقاشا ايتقاندا, بۇگىندە وبلىستاعى ون ادامنىڭ التاۋى اقتوبە قالاسىندا تۇرادى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ 90%-ى, وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ 80%-ى  وبلىس ورتالىعىندا شوعىرلانعان. سول سە­بەپتى تاياۋ ۋاقىتتا اقتوبەنى جان-جاق­تى دامىعان جايلى قالا رەتىندە قالىپ­تاسىرۋ كۇن تارتىبىنە كوتەرىلدى», دەدى.

جاڭا جىلدان باستاپ اگلومەراتسيا تۋرالى زاڭ جوباسى دەپۋتاتتاردىڭ تالقىلاۋىنا تۇسەدى. وسى زاڭ جوباسىندا استانا, الماتى, اقتوبە, قاراعاندى جانە شىمكەنت قالالارى ەلىمىزدىڭ اگلومەراتسيالق ورتالىقتارىنا اينالادى. جاڭا زاڭ بويىنشا وسى قالالار توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەندەرىمەن قوسا  اگلو­مەراتسيا ورتالىعى رەتىندە قاراستى­رىلىپ, بيۋدجەتتى ءبولۋ, قالا ىشىندەگى كولىك مارشرۋتى, تۇرعىن ۇيلەر, مەكتەپ, بالاباقشا, مادەني نىساندار قۇرىلىسىن تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ جوسپارلاۋ قاراستىرىلادى.

اقتوبە قالاسىن كولىك حابى رەتىندە دامىتۋ – ساپالى جولدار, جاقسى جولعا قويىلعان اۋە جانە تەمىر جول بايلانىسى ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىنە جول اشادى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزى ارقىلى جىل سايىن جۇك تاسىمالى 10%-عا ۇلعايىپ كەلەدى. وعان قوسا «قازاقستان تەمىرجولى» اق-مەن بىرلەسە اقتوبە قالاسىندا جىلىنا 1 ملن توننا جۇك اينالىمى وتەتىن كولىك كلاستەرى قۇرىلماق. بيىل اقتوبەدەن دۋباي, تايلاندقا تىكەلەي اۋە رەيسى اشىلدى. ەندى تاشكەنت, سامارا, پراگا جانە ەلىمىزدىڭ كوكشەتاۋ, شىمكەنت, وسكەمەن قالالارىنا اۋە  رەيسىن اشۋ كوزدەلگەن. «سىرتتان كەلەتىن ينۆەستور ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءوڭىردىڭ  لوگيستيكاسىنا نازار اۋدارادى. اۋە جولاۋشىلار تاسىمالى 8%-عا ۇلعايعان جاعدايدا جەرگىلىكتى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ وسۋىنە جانە ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ارتۋىنا جول اشىلادى», دەدى ءوڭىر باسشىسى.

اقتوبە – ەلىمىزدەگى اۋا ساپاسى ناشار قالالاردىڭ ءبىرى. قالا ەكولوگياسىن ءبۇلدىرىپ كەلە جاتقان اقتوبە فەررو­­قورتىپا زاۋىتى مەن حروم قوسىن­دى­لارى زاۋىتىنان شىعاتىن «تاريحي» زياندى قالدىقتار. الداعى جىلى «قازحروم» تۇك» اق-ى «اقتوبە­فەررو­قورىتپا» زاۋىتىنىڭ 14 پەشىن قايتا جاراقتاندىرىپ, 2025 جىلعا دەيىن كاسىپ­ورىن فەرروقورىتپا گازىنىڭ ۋلى قال­دىقتارىنا تۇتقىشتار ورناتادى. سونداي-اق حرومتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسى­نەن فەرروقورىتپا گازىنان 100 مۆت ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ستانسا قۇرىلى­سىن باستادى.  كومپانيانىڭ ەكولو­گيالىق ساۋىقتىرۋ جوباسىنا جىلدامداتا كىرىسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – 2026 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان اقش, ەۋرووداق, جاپونيا كومىرتەگىنە سالىق ەنگىزبەكشى. بۇل دەگەنىڭىز, وندىرىستە ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتامايتىن, «جاسىل ەكونو­ميكاعا» بەت بۇرماعان كومپانيالار حالىقارالىق نارىققا كىرە المايدى.

ۋرباندانۋ جوباسىنىڭ اۆتورلارى وبلىس ورتالىعىنداعى كىتاپحانالار, «ونەر ورتالىعى» مەن باسقا دا مادەنيەت ۇيلەرىن جاستاردىڭ  كوۆوركينگ جانە كرەاتيۆتى شىعارماشىلىق ورتالىعىنا اينالدىرۋدى كوزدەيدى. ياعني مادەنيەت وشاقتارىن  جاستاردىڭ پايدالى ىسپەن اينالىساتىن ورتالىقتارى رەتىندە قۇرۋ وزەكتى. بۇگىندە قالاداعى مۋزەي, مادەنيەت ۇيلەرى مەن كىتاپحانالار ەسىكتەرىن تەك كونتسەرتتەر مەن بۇقارالىق ءىس-شارالار كەزىندە عانا اشاتىنى جاسىرىن ەمەس.

قالا ىرگەسىندەگى ەلدى مەكەندەردەگى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن قاداعالاۋ دا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. ويتكەنى الىس ەلدى مەكەندەر­دەگى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردە ءبىر مۇعالىمنىڭ 5-6 ءپاندى وقىتۋى قالىپتى جاعدايعا اينالعان. بۇل كەلەڭسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن اۋىل بالالارىنىڭ ءبىلىم ساپاسى تومەندەپ, اقتوبە وبلىسىنداعى قالا جانە اۋىل مەكتەپتەرى وقۋشىلارىنىڭ اراسىنداعى ءبىلىم الشاقتىعى قازىرگى ۋاقىتتا 15%-عا جەتتى. وعان اسەر ەتۋشى نەگىزگى فاكتور – ينتەرنەت بايلانىسىنىڭ السىزدى­گىنەن مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار­دىڭ قو­سىمشا ءبىلىم رەسۋرستارىنا قولجە­تىم­سىزدىگى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ءبىر اي بۇرىن اقتوبە وبلىسىندا شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردە ونلاين فورماتتا ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەرگە كونكۋرس جاريالاندى. ناتيجەسىندە ينتەرنەتتە جوعارى ساپالى جاريالانىمدارى بار 35 مۇعالىم  تاڭداپ الىنىپ, ولار شاعىن جيناقتى مەكتەپتەردە ونلاين ساباق بەرۋدى باستاپ كەتتى.

الداعى جىلى اقتوبە قالاسىنىڭ قيىن جول ۋچاسكەلەرىنىڭ قيىلىسىنا, مەكتەپ, بالاباقشالارعا 2 مىڭ بەينەكامەرا ورناتىلادى.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى الماز ىدىرىسوۆ الداعى جەتى جىلدا ەلىمىزدە 111 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانعانىن ايتا كەلىپ, قالا قۇرىلىسىن جوسپارلاۋ جانە ۋربانداۋ ەلىمىزدەگى وزەكتى ماسەلەگە اينالعانىن جاسىرمادى. قازىرگى ۋاقىتتا قالا كەڭىستىگى تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەگىنە سايكەس كەلمەيدى, قۇرىلىس جۇرگىزۋ قاعيدالارى ەسكىردى, نورماتيۆتىك قۇجاتتاردا سايكەسسىزدىكتەر كوپ. سول ءۇشىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جاڭا قۇرىلىس كودەكسىن ازىرلەپ جاتىر. ەندىگى جەردە قۇرىلىس-جوبالاۋ جۇمىستارى ەلىمىزدىڭ كليماتتىق-گەوگرافيالىق جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, بىرىڭعاي  ستاندارت نەگىزىندە ىسكە اسىرىلادى. بۇل بويىنشا سالىناتىن  نىسان ەڭ الدىمەن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا ساراپتامادان وتەدى. ينفراقۇرىلىمدار بازاسى بويىنشا گەوپورتال قۇرىلىپ, قۇرىلىستى جوسپارلاعان كەزدە جولدار, كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدار نازارعا الىنادى.

سوڭعى جىلدارى تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سىندا ايرىقشا ءوسىم بار. 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي سالۋ كولەمى 15 ەسە ۇلعايدى. يندۋستريا جانە ينف­را­قۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرە­گىنە قاراعاندا, سوڭعى وتىز جىلدا ەلىمىزدە 186 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنعان.

ۋربانيستەر جيىنىندا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق اۆتوكولىك تاسىمالىن ۇل­عاي­تۋ ءۇشىن قابىلداناتىن شارالار تۋرالى دا ايتىلدى. قازىرگى كەزدە الەمدە ورناعان گەوساياسي احۋالعا سايكەس قازاقستان مەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى حالىقارالىق كولىك تاسىمالىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ جولدارىن ويلاستىرىپ جاتىر. بۇگىندە قازاقستان اۋماعىنان 13 حالىقارالىق كولىك ءدالىزى وتەدى, ونىڭ بەسەۋى – تەمىر جول قاتىناسى, سەگىزى – اۆتوكولىك تاسىمالى. سوڭعى ون ەكى جىلدا ەلىمىزدىڭ كولىك سالاسىنا 35 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ, ەل اۋماعىندا 2 500 شاقىرىم تەمىر جول, 13 مىڭ شاقىرىم اۆتوكولىك جولى سالىندى.

توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان, جان-جاققا تارماقتالعان كولىك دالىز­دەرىمەن ەرەكشەلەنەتىن اقتوبە ءوڭىرى قازاق­ستاننىڭ عانا ەمەس, ورتالىق ازيا مەن رەسەي فەدەرتسياسىنىڭ شەكارالاس وبلىستارى اراسىنداعى كولىك-لوگيستيالىق حاب بولا الادى. جالپى, ەلىمىزدىڭ باتىس وبلىستارى كاسپي تەڭىزى ايماعى ارقىلى سولتۇستىك-وڭتۇستىك كولىك ءدالىزىن بايلانىستىرۋعا قاۋقارلى. ەلىمىزدىڭ باتىس وبلىستارىن ورتالىقپەن بايلا­نىس­­تىرۋشى «اقتوبە –قاندىاعاش – ماقات» اۆتوكولىك جولى اياقتالۋعا جا­قىن. 2023 جىلى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك ءدالىزىنىڭ ماڭىزدى ۋچاس­كەسى «اقتوبە – ۇلعايسىن» تاسجولى تورت­جو­لاقتى بولىپ كەڭەيىلەدى. ودان كەيىنگى جىل­دارى تاسجولدى  ۇلعايسىننان قىزىل­ورداعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپاردا بار. ەل ەكو­نو­ميكاسى دامۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى كور­­سەت­كىشى – ساپالى جولدار. سول ءۇشىن ەلى­مىز­دىڭ تاسجولدارىن حالىقارالىق ستان­­دارت­تارعا ساي ەتىپ قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جول قۇرىلىسىنا بەدەلدى كومپانيا­لاردى تارتۋ, كومپانيالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاتاڭ­داتۋ, دۇرىس جوس­پارلاۋ جانە  جەم­قور­لىققا قاتىستى زاڭدى كۇشەيتۋ قاجەت.

اقتوبە وبلىسى