مايا مەن دەنسماا

«موڭعوليادا تۇراردىڭ تۋعان قىزى بار ەكەن». بۇل ءسوز ايتىلعالى قاشان. بىراق ەشكىم مۇنى تاپ باسىپ, دالەلدەي العان جوق. رىسقۇلوۆتىڭ ءومىر-تاريحىن ينە-جىبىنە دەيىن جۇلگەلەپ رومان-حامسا جازعان جازۋشى شەرحان مۇرتازا مارقۇم دا «تۇراردىڭ قىزى» تۋرالى ء«ميفتىڭ» شەت جاعاسىن بىلگەن. ءتىپتى, شاعىن ورتادا اۋىزەكى ايتىپ تا جۇرگەن. كەزىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جۇقالاپ جازدى دا. بۇل جايلى كەيىندەۋ ءسوز قوزعايمىز.

ال جوعارىداعى ماقالا اۆتورى سۇ­را­عان راحمەت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, 1968 جىلى ەل استاناسى ۇلانباتىر قالا­سى­نان باي-ولكە ايماعىنا ءبىر توپ ونەر ادامدارى ات باسىن بۇرادى. بۇلار­دى اقىلىنا كوركى ساي تانىمال سازگەر مايا دەگەن ايەل باستاپ كەلەدى. وسى كىسى ارەدىكتە ولگەي قالالىق قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىنىڭ باستىعى قايىن­جامال باقىشقىزى دەگەن زامانداسىنا سىبىرلاپ: «مەنىڭ تۋعان اكەم تۋرار ەريسكۋلوۆ اتتى قازاق» دەپتى ء(ما­تىننىڭ تولىق نۇسقاسىن گازەتتەن وقۋعا بولادى). جانە قازاقتىڭ كەڭ ەتەكتى بۇر­مەلى كويلەگىن كيىپ, باسىنا ۇكى تاققان دوڭگەلەك تاقيا قويىپ تۇسكەن فوتوسى ساقتالعان (بۇل فوتو «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 1 جەلتوقسان كۇنگى №230 سانىندا جاريالاندى). وسى ماقالادان كەيىن ءبىز پاقىرىڭىز مايا مەن ونىڭ اناسى دەنسماا جايلى بىلەتىنىمىزدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك.

اڭگىمەنى مايانىڭ اناسى دۇعىرقىزى دەنسماادان باستايىق. ماقالادا بۇل كىسىنى 1906 جىلى قازىرگى بۋرياتيا رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى قياقتى (ترويتسكوساۆسك) قالاسىندا تۋعان دەپتى (كەيبىر دەرەكتەردە 1908 جىلى تۋعان دەلىنگەن). ول زاماندا قياقتى قالاسى بوعدا حاندىق موڭعول ەلىنىڭ (بوگدا-حانسكايا مونگوليا) شەكارا بەكەتى بولاتىن. تۇرار موڭعولياعا وسى بەكەت ارقىلى كەلگەن. بۇلار قالاي تانىسقانى جايلى گازەتتەگى ماقالادا ايتىلعان...

دەنسماا ارۋ تۋرالى موڭعوليالىق باسىلىمداردا بىرقانشا دەرەك جاريا­لانىپتى. وسىلارعا ۇڭىلسەك, بۇل قىز ۇلانباتىر قالاسىندا ورىس كونسۋلدىعى اشقان باستاۋىش مەكتەپتى ءبىتىرىپ, 1925 جىلى شىعىس ەڭبەكشىلەرى كوممۋ­نيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە (كۋتۆ) ءبىلىمىن جالعاستىرادى. ونى 1928 جىلى بىتىرگەن. وسى جىلدان باس­تاپ موڭعول حالىق پارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە ايەلدەر ىسىنە جاۋاپتى نۇسقاۋشى, ورتالىق پارك ديرەكتورى, قارجى تەحنيكۋمىنىڭ باستىعى قاتارلى قىزمەتتەر اتقارعان. 1935 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنان اشىلىپ, جەدەلدەتىلگەن تۇردە كىشى دارىگەر دايارلايتىن وقۋ ورنىنا قابىلدانادى. وقۋدى ورىس ماماندارى جۇرگىزەتىندىكتەن ورىسشا جاقسى بىلەتىن ادامدار قابىلدانعان سىڭايلى. وسىلاي دارىگەرلىك جولعا بەت بۇرعان دەنسماا اپاي 1950 جىلى موڭعوليا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دارىگەرلىك فاكۋلتەتىن «تابيعي اراسان سۋلارىمەن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ءىسى» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىعادى.

1954 جىلدان باستاپ, ماماندىعى بويىنشا ەلدىڭ اراسان سۋلارى قۇجىرتى, جانچيۆلان, ورگيل ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىن قۇرىپ, العاش رەت اراسان سۋلارى ارقىلى زاماناۋي ەمدەۋدىڭ مەديتسينالىق ءتاسىلىن ويلاستىرىپ, وسى سالانى يگەرگەن ماماندار دايارلايدى.

ناتيجەسىندە, 1962 جىلى مەديتسينا عىلىمى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن كەڭەس وداعىندا قورعايدى. حالىق اراسىندا بۇل ادامدى اراسىن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ىسىمەن كوپ اينالىسقاندىقتان «اراسان دەنسماا» دەپ اتاعان. مەديتسينا سالاسىنا قاتىستى «قان قىسىمى اۋرۋىن اراسان سۋىمەن ەمدەۋ», «جۇرەك قان-تامىرلارى جانە اسقازان اۋرۋلارىن ەمدەۋ جولدارى», «موڭعول جەرىندەگى اراسان سۋلارى» اتتى بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى. ونىڭ سىرتىندا موڭعوليانىڭ العاشقى «ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى» اتاعىن العانداردىڭ ءبىرى ەكەن.

دەنسماا اپامىز تۇراردان كەيىن يادامسۇرەن دەگەن ادامعا تۇرمىسقا شىققان ەكەن. بۇل كىسى حالىق جاۋى رەتىندە ۇستالعان سوڭ, سامبۋ دەگەن اسكەري سالانىڭ بىلىكتى قايراتكەرى, كورپۋس كومانديرىمەن كوڭىل قوسىپتى. اۋىزەكى ەستەلىكتەردە «كورپۋس كومانديرى سامبۋ اسقان سۇلۋ دەنسمااعا ۇيلەنۋ ءۇشىن ونىڭ كۇيەۋى يادامسۇرەنگە جالا جاۋىپ ۇستاتقان» دەگەن اڭگىمە ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلىپ ءجۇر. ءبىر قىزىعى, سامبۋ مەن يادامسۇرەن ەكەۋى ءبىر كۇنى, ياعني 1937 جىلى 2 قاراشاسىندا قاتار اتىلىپتى. ءسويتىپ, 31 جاسىندا جەسىر قالعان دەنسماا رادناابازار دەگەن اداممەن وتباسىلىق ءومىرىن جالعاستىرعان كورىنەدى. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن قا­رامايسىز با, تۇراردى قوسقاندا ءتورت كۇيەۋىنەن بەس بالا ءسۇيىپتى. تۇڭعىشى مايا سامبۋقىزى دەپ اتالسا, سامبۋدان تاپقان ۇلىنىڭ اتى – زوريگ ەكەن. سوڭعى كۇيەۋى رادناابازاردان ەنحبايار, ەنحتۋياا, نارانتۋياا ەسىمدى بالالارى بولىپتى. وسىلاردىڭ ىشىندە مايا مەن زوريگ حالىققا تانىمال تۇلعا. مايا اتاقتى سازگەر بولسا, ءىنىسى زوريگ بوكستان موڭعوليانىڭ 11 دۇركىن چەمپيونى جانە حالىقارالىق جارىستاردىڭ جۇلدەگەرى اتانعان سپورتشى. زوريگتىڭ التاي دەگەن ۇلى تانىمال جۋرناليست ءھام ديپلومات. 2012-2016 جىلدارى موڭعوليا اتىنان شۆەتسيادا ەلشى قىزمەتىن اتقارعان.

ايتپاقشى, ەندى ەسكە ءتۇسىپ وتىر, بۇل وقيعانى بىلەتىن ادامنىڭ ءبىرى – تۇركولوگ عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى. ۇلكەن جازۋشى شەرحان مۇرتازا كەيىپكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ جايىندا دەرەك جيناپ 1979 جىلى ۇلانباتىر قالاسىنا بارادى. وسى ساپارىندا جازۋشى قاسىنا جاس عالىم قارجاۋبايدى ەرتىپ الىپ, ارحيۆكە كىرەدى. قارجەكەڭ ۇيعىر-موڭعول جازۋىنىڭ مامانى بولعاندىقتان, 1924 جىلى كۇرە قالاسىندا تۇراردىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن موڭعوليانىڭ العاشقى قۇرىلتاي ماتەريالدارىن تۇگەلدەي دەرلىك ارحيۆتەن الىپ, شەراعاڭا قازاقشاعا اۋدارىپ ۇستاتادى. ءبىر ارەدىكتە شەرحان اعا قارجاۋبايدان «ۇلانباتىردا تۇراردىڭ قىزى بار دەيدى بىلەسىڭ بە؟», دەپ سۇرايدى. قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى «بىلەم» دەيدى. «قايدان ەستىدىڭ؟». قارجاۋباي بۇل قىز تۋرالى العاش موڭعولدىڭ اتاقتى عالى­مى, ارحەولوگ-تاريحشى, 1911 جىلى تۋ­عان دامدينى پەرلەەدەن ەستىگەن ەكەن. «پەرلەە وتىرىك ايتپايتىن ادام, تۇرار­دىڭ جەسىرى دەنسماا كوزى ءتىرى, وسى قالادا تۇرادى» دەپ شەراعاڭا باياندايدى.

قىسقاسى, قارجەكەڭ شەرحان مۇرتازانى دەنسماا جەڭگەسىنە ەرتىپ بارىپ, جولىقتىرعان. انا كىسى ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىندىكتەن ەكەۋى ەركىن سويلەسكەن. – ءيا, مەن تۋرار ەريسكۋلوۆتى جاقسى بىلەم, ول كىسى كۇرەگە كەلەردەن بەس اي بۇرىن مەملەكەت بيلەۋشى بوعدا حان قايتىس بولىپ, ول ءمىنىپ جۇرگەن «شيلەن فورد» جەڭىل كولىگى يەسىز قالعاندىقتان موڭعولدار ونى كومينتەرن وكىلى تۇرارعا مىنگىزدى. ەكەۋمىز سول ماشينامەن بىرگە جۇرەتىن ەدىك,  دەپ دەنسماا جەڭگەي اڭگىمە باستاعان ساتتە, شەراعاڭ قارجەكەڭە «شىعىپ كەت» دەپ يەك قاققان ەكەن. ودان كەيىن شەرحان مەن دەنسماا نە جايلى اڭگىمەلەستى ول جاعى بەيمالىم. بىراق قايراتكەر جازۋشى دەنسماامەن قوشتاسىپ شىققاندا مۇرتى كوككە شانشىلىپ ريزا كەيىپتە بولدى دەيدى.

بۇل جەردە ەسكەرەتىن وقيعا: 1938 جىلى دەنسماا جەڭگەي دە «حالىق جاۋى» دەگەن جەلەۋمەن تۇرمەگە قامالعان. 2021 جىلى ۇلانباتىردا جارىق كورگەن «قۋعىن-سۇرگىن جانە اقتاۋ» («حەلمەگدەل با تساگااتگال») اتتى كىتاپتا: «مەن ۇستالعاندا ىشىمدە ەكى ايلىق بالام بار ەدى. تەرگەۋشى تسەندە ماعان كورسەتپەگەندى كورسەتتى. وسى قورلىقتىڭ سالدارىنان تۇسىك تاستادىم» دەگەن دەنسماانىڭ ەستەلىگى جاريالانىپتى. ونى وقىپ كوپ جايعا قانىققانداي بولدىق.

ءبىزدىڭ ويىمىزشا, رىسقۇلوۆ 1937 جىلى 21 مامىر كۇنى «حالىق جاۋى» رەتىندە تۇتقىندالىپ, 1938 جىلى 10 اقپاندا اتىلۋى دەنسماا ارۋدى اينالىپ وتپەگەن. ونىڭ سىرتىندا كەيىنگى ەكى كۇيەۋىنە دە وسى جالا جابىلعان. دەمەك, دەنسماا باسىن امان الىپ قالۋ ءۇشىن تۇرارعا قاتىستى وقيعالاردان باس تارتقان بولۋى ابدەن مۇمكىن. ياعني شەراعاڭا دا وسىنى ايتقان. ءسويتىپ, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالعان. بۇلاي بولۋى موڭعولدار ءۇشىن دە, دەنس­ماانىڭ ابىرويى ءۇشىن دە قاجەت ەكەنى انىق. باسقا جول جوق.

* * *

دەنسماا جەڭگەي وسىمەن تۇرا تۇرسىن, ەندى مايا قىز جايلى ءسوز قوزعايىق. «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالادا ءبارى جازىلعان. بۇعان الىپ-قوسارىمىز جوق. ويتكەنى ماقالا اۆتورى بۇل تاقىرىپتى كوپ جىل زەرتتەگەن, الدى-ارتىن باجايلاي الاتىن تۇلعا. وسى ورايدا, موڭعول باسپاسوزدەرىندە مايا جايلى نە جازىلدى ەكەن دەپ ىزدەپ كورسەك, بارشىلىق كورىنەدى. سونىڭ ىشىندە 2016 جىلى ۇلانباتىردا جارىق كورگەن «حالقىنىڭ اتاقتى ارۋلارى» («حالحىن سايحان ءحۇۇحنۇۇد») اتتى كىتاپتا: – موڭعول ونەرىنە سونىڭ ىشىندە مۋزىكا سالاسىنا قولتاڭباسىن قالدىرعان ايگىلى قىزداردىڭ ءبىرى – مايا سامبۋقىزى,  دەپ باستالىپ, ول جاس كەزىندە مەملەكەتتىك تسيركتە اكروبات, كەرىلگەن ارقان ۇستىندە قۇلاماي جۇرەتىن ءارتىس جانە جانۋارلاردى ۇيرەتەتىن ۇستاز قاتارلى بىرنەشە قىزمەتتى قاتار اتقارعانى جايلى باياندالىپتى. مايا جاس ورتاسىنا كەلگەندە سازگەرلىك ونەردى كاسىپ قىلدى. جان جولداسى تانىمال ديپ­لومات دەندەۆين شاراۆتىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, افريكا قۇرلىعىندا ورنالاسقان الجير, گۆينەي ەلدەرىندە جانە «مىڭ ارال ەلى» ۇلىسى يندونەزيادا ءومىر ءسۇرىپ, وسى مەملەكەتتىڭ پرەمەرى دجوۋانداي جانە ۆەتنام كوسەمى حو شي مين, كامبودجا حانزاداسى سيانۋح قاتارلى قايراتكەرلەرمەن ءدام-تۇزداس بولعان ەكەن. ال مايانىڭ سازگەرلىك تالانتىنا كەلەر بولساق, 1970-80 جىلدارى حيت بولعان اندەر «الا تاكسي», «جولايرىق مۇڭى», «كەزدەسۋ», ت.ب. ءالى كۇنى كوپشىلىك كوڭىلىنەن وشكەن جوق.

مايا اپامىز ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «اكەم سامبۋ ۇستالعاندا مەن 12 جاستا ەدىم. كەلەسى 1938 جىلى بەيۋاقتا ەكى ادام ۇيگە كىرىپ كەلىپ, انامدى تۇتقىندادى. وزىمنەن كەيىنگى باۋىرىم زوريگ ەكەۋمىز ەڭىرەپ كەلىپ ەتەگىنە جابىستىق. ءسويتىپ, ءىنىم ەكەۋمىز يەسىز قالدىق. سول كۇندەرى ەشكىمگە كەرەكسىز دالادا قالعان ءبىزدى ليانحۋا اتتى باستاۋىش مەكتەپتىڭ مۋزىكا مۇعالىمى پانالاتتى. انام تۇرمەدە كوپ قورلىق كورىپتى...» دەگەن ەكەن.

* * *

ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, پەندە بالاسىندا تاعدىر دەگەن بولادى. اتالارىمىز «ماڭدايىڭا جازىلعاندى كورمەي, كورگە كىرمەيسىڭ» دەگەن. راسىندا سولاي. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وقيعالار تۇراردىڭ دا, دەنسماانىڭ دا, قىزى مايانىڭ دا تاعدىرىنا جازىلعان ءومىر-تاريحى. قازىر بۇل ادامدار ومىردە جوق. دەنسماا دۇعىرقىزى 1985 جىلى باقيلىق بولسا, قىزى مايا 2002 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن.