تەاتردىڭ ميسسياسى – رۋحاني تازارتۋ

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى, رەجيسسەر حۇسەيىن ءامىر-تەمىردىڭ تاعدىرىن تەاترمەن بايلانىستىرعانىنا 60 جىلعا جۋىقتاپتى. الماتىداعى ونەر ينستيتۋتىن بىتىرگەن جاس قاراعاندى, قىزىلوردا تەاترلارى ساحناسىنا تالاي كەيىپكەردى الىپ شىقتى. «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» قويىلىمى ارقىلى رەجيسسەر رەتىندە تانىلدى.

– ماسكەۋدەگى گيتيس-ءتى ءبىتىرىپ كەل­گەن­نەن كەيىنگى قويعان تىرناقالدى دۇ­نيەم ت.احتانوۆتىڭ «ماحاببات مۇڭى» بولدى عوي. ال وعان دەيىن ءوزىم باسقا سپەك­تاكلدەردە وناي ءجۇرىپ, جاستاردىڭ با­سىن قوسىپ ساحناعا شىعارعان وسى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ» ورنى بولەك, – دەيدى رەجيسسەر. – ودان بەرى قان­شاما سۋ اقتى, كوپ دۇنيە وزگەردى. كە­زىن­دە تەاترداعى ءار قويىلىم قاداعا­لا­نىپ, ونىڭ تاربيەلىك جاعىنا باسا ءمان بەرىلەتىن. قازىر ونداي تالاپ جوق. اقسا­قا­لىمىز ءسابيت ورازباەۆتىڭ ءبىر تۋىندىسى «تازارعىڭ كەلسە – تەاترعا بار» دەپ اتالماي ما؟ سول ايتقانداي, تەاتردىڭ نەگىزگى ميسسياسى رۋحاني تازارتۋ بولۋى كەرەك.

تەاترعا جۇزدەگەن كورەرمەن كەلەدى. ولار­­دىڭ ارقايسىسى ونەر وشاعى تابال­دىرىعىن ءتۇرلى ويمەن اتتايدى. مىنە, سولار بار ۋايىم-قايعىسىن, كۇندە­لىكتى كۇي­بىڭدى ۇمىتىپ, سپەكتاكلدىڭ ءون بو­يىندا ساحناداعى اكتەرلەرمەن بىرگە ء­«ومىر سۇرسە», سولار كۇلسە – جىميىپ, جى­لاسا – كورەرمەننىڭ دە قاباعىنا مۇڭ ۇيالاسا, ۇيىنە ويلانىپ قايتسا, ءبىزدىڭ ماقسات­تىڭ ورىندالعانى.

رەجيسسەر سويلەپ وتىر. جالپى بۇل تەاتردىڭ تاريحى سوناۋ 1955 جىلى جەتىسۋ وڭىرىندەگى ەڭبەكشىقازاق, اقسۋ, قاراتال كولحوز-سوۆحوز تەاترلارىنىڭ نە­گىزىندە قۇرىلعان كەزدەن باستالادى. سول كەزدە-اق م.اۋەزوۆ پەن ل.سوبو­لەۆتىڭ «اباي», م.اۋەزوۆتىڭ «قارا­كوز», «قاراقىپشاق قوبىلاندى», ع.مۇ­سىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سەكىلدى سۇبەلى پەسالارىن قويعان تەاتر­دىڭ باس رەجيسسەرى قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جاقىپ ابىلتاەۆ ەدى.

تالدىقورعان وبلىسىنىڭ تاراۋىنا بايلانىستى تەاتر 1960 جىلى قازاقستان مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس سىر وڭىرىنە قونىس اۋدارىپ, شىمىلدىعىن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» تراگەدياسىمەن اشتى.

جەتىسۋدان سىرعا قونىس اۋدارعان ارتىس­تەر قۇرامىندا كەيىن ەسىمدەرى تەاتر تاريحىندا التىن ارىپپەن جا­زىل­­عان بايمولدا بايمۇقانوۆ, كادەن بال­­عىنباەۆ, شولپان باكىروۆا, ابدىعۇمار كانەتوۆ, ساعىمبەك راقىشەۆ, قىدىرما كوپباەۆ, كاشيفا كوپباەۆا, ايناتاي ماناسباەۆا, ءشارىپ ماردەنوۆ, حالىق ساۋ­رىقوۆ, رايسا تاشىباەۆا, جىبەك باعىسوۆا, سەرىك شوتىقوۆ, رىستاي الدامجاروۆا, تۇرىسجان ايناقۇلوۆتار تابىستى شىعارماشىلىق ەڭبەك ەتتى. كەيىن ارتىستەر قۇرامى پاحراددين قۋانىشەۆ, ىزباسقان شاكىروۆ, جورابەك شۇلەنباەۆ, ۇلباتاي ءبايادىلوۆا, ايىم­تورى تايعارينوۆا, قالماحان بيسەم­بينوۆ, ورالبەك ءابدىمومىنوۆ, ىبى­راحىم رامانقۇلوۆ, زاعيپا ساۋلەباەۆا, وراز ءناسىمحانوۆ, ءسانىم ماسينا سەكىلدى ونەرپازدارمەن تولىقتى.

ونەر كوشىنىڭ العاشقى لەگىندە قىزىل­ورداعا جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولىپ كەلىپ, كەيىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن يەلەنگەن تالانتتى ءارتىس, مارقۇم سەرىك شوتىقوۆ اعامىز سول كەزەڭ جايلى ەستەلىگىندە بىلايشا تولعانار ەدى.

«قىزىلورداعا 1960 جىلدىڭ 16 ناۋ­رىزىندا كەلدىك. العاشقىدا توسىر­قا­ساق تا تەز ۇيرەندىك, اسىرەسە, ءبىزدى ونەر­گە سۋساعان سىر ەلىنىڭ ىقىلاسى قانات­تاندىردى. سول كەزدە وبكوم قىزمەت­كەر­لەرى ءۇشىن سالىنىپ جاتقان 3 قاباتتى ءۇي كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىلىپ, قۇرىلىس اياقتالا سالىسىمەن بىزگە, تەاتر ارتىستەرىنە بەرىل­دى. اسقار اقىننىڭ اتىن يەلەنگەن قا­زىرگى مادەنيەت ءۇيىنىڭ ساحناسىنا العاش شىق­قان دا ءبىز بولدىق. وسىلايشا قىزىل­وردا قايتادان تەاترلى قالاعا اينالدى».

وسى جىلدارى قازاقتىڭ تۇڭعىش كا­سىبي رەجيسسەرى, قازاق كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى اسقار توقپانوۆتىڭ «اباي» سپەك­تاكلىن ساحنالاۋى جەرگىلىكتى ونەر ۇجى­مىنىڭ العاشقى تابىسى بولسا, 1967 جىلى بەلگىلى رەجيسسەر مامان بايسەركەنوۆ ساحنالاعان ۆسەۆولود ۆيش­نەۆسكيدىڭ «وپتيميستىك تراگەديا» سپەك­تاكلى ءۇشىن قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعانى ونەر وشاعىنىڭ تۇڭعىش بەلەسى ەدى.

 بۇرىنعى مەن بۇگىنگىنى سالىستىرعان رەجيسسەر اڭگىمەسى كەشەگى كۇننىڭ سۋرەت­تەرىن كوز الدىمىزعا اكەلگەندەي.

– ءبىز جاس كەزىمىزدە كوپ جاڭالىقتى كا­دىمگى راديودان تىڭدايتىنبىز. ءتىپ­تى كەشەگى توقسانىنشى جىلعا دەيىن قىزىل­وردادا جەرگىلىكتى تەلەارنا بولعان جوق. ال قازىر شە... ءار ءۇيدىڭ تورىندە اۋقىمىنا جۇزدەگەن ارنانى سىيدىرعان تەلەارنا قوسىلىپ تۇر. الەمدى كوز الدىڭا اكەلىپ توساتىن ينتەرنەتىڭ تاعى بار. وسىنىڭ ءبارى تەاتر كورەرمەندەرىنىڭ تالعامىنا اسەر ەتەدى. وسىدان 20-30 جىل بۇرىنعى مەن قازىرگى كورەرمەننىڭ اراسىندا اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىق بار. بۇل تەاتردى توقىراۋعا ۇشىرات­پاي, قام­شىلاپ وتىرادى. ونەر ورداسىنا كەل­گەن ادامنىڭ تالعامىنان شىعۋ ءۇشىن ىز­دەنەسىڭ. تاريحي درامالاردىڭ ءوزىن قا­زىرگى قۇبىلىسقا بايلانىستىرىپ قويۋعا تى­رىساسىڭ. ايتپەسە, كورەرمەن جوعالتامىز.

ۇجىم وسىدان 10 جىل بۇرىن تۇر­كيانىڭ كونيا قالاسىندا وتكەن «مىڭ تىنىس جانە ءبىر داۋىس» اتتى تۇركىتىلدەس تەاترلاردىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە تۇرىك دراماتۋرگى تورعاي ناردىڭ «توبە­كوز» سپەكتاكلىمەن قاتىسىپ, ار­­نايى ديپ­لوممەن ماراپاتتالدى. ءسال كە­­يىندەۋ ۇلىبريتانيادا وتكەن قازاق ونە­رىنىڭ كۇن­دەرى اياسىندا دۋلات يسا­بەكوۆتىڭ «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋ» دراماسىن ­ان­گليا استاناسى لوندوننىڭ تورىن­دە ­ور­نالاسقان بريتان كورولدىك مۋزى­كا­لىق تەاتر ساحناسىندا تالعامپاز اعىل­­­شىن كورەرمەندەرىنە ۇسىندى. بۇل قو­­يى­لىم شەتەل ساحناسىنداعى قازاق تى­لىن­دە كورسەتىلگەن تۇڭعىش سپەكتاكل. سىر بو­يىن­داعى ورەسى بيىك ونەر ۇجى­مىنىڭ بۇل قادامى قازاق ۇلتتىق دراماتۋرگياسىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن كورسەتتى.

كوپ ۇزاماي تەاتر ۇجىمى شوتلان­ديانىڭ ەدينبۋرگ قالاسىندا وتكەن حا­لىق­­­ارالىق «فريندج» ونەر فەستيۆا­لىنە شاقىرتۋ الدى. عابيت مۇسىرە­پوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» پە­ساسىنىڭ جەلىسى بويىنشا ساحنا­لانعان «اقبايان» قويىلىمى جوعارى باعا­لانىپ, سپەكتاكل رەجيسسەرى حۇسەيىن ءامىر-تەمىر, ارتىستەر ءزاليپا تولەپوۆا, قانات ارحاباەۆتار ەۋروپانىڭ «التىن كىتابىنا» ەندى.

رەجيسسەردى تىڭدايىقشى...

– كەيبىر جازۋشىلارىمىزدىڭ «قو­عامداعى قۇبىلىستاردى جىلدار بويى ابدەن قورىتىپ, شىعارماعا اينالدىر­عا­نى دۇرىس» دەگەن پىكىرىن ەستىپ قالا­مىن. بىراق بۇل دراماتۋرگياعا جۇر­مەي­دى. ساح­نادان بۇگىنگىنى كورسەتپەسەڭ, كورەر­مەن تەرىس اينالادى. مىسالى, وسى «فريندج» فەستيۆالىننىڭ باستى شارتى – قويىلىم 55 مينۋتتان اسپاۋ كەرەك. دەكو­راتسيانىڭ قويىلىپ, جينالۋىنىڭ دا بەلگىلەنگەن ۋاقىتى بار. وسىلايشا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدىڭ» جەلىسىمەن قويىلعان دۇنيەمىزگە ۇلتتىڭ مادەنيەتىن كورسەتۋ ءۇشىن ءان-جىر, ايتىس, بي قوستىق. قويىلىمدا جانتىق مۇلدەم جوق. قوزى مەن بايان ولمەيدى, ەكەۋى قوسىلىپ, مۇرا­تىنا جەتەدى. فەستيۆالدە ءۇش كۇن قا­تارىنان قويىلعاندا كورەرمەن قاتارى كەمىگەن جوق.

سپەكتاكلدەن ءدال وسى ۋاقىتتاعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرۋى كەرەك. مىسالى, تالدىقورعان تەاترىن­دا جۇرگەنىمدە «ەڭلىك – كەبەكتى» قويدىم دا, ءبىرىنشى پلانعا كەڭگىرباي ءبيدى شى­عاردىم. ول ساحنادا ەكى جاسقا قاتاڭ كە­سىم ايتقان ادىلەتسىز جان ەمەس, ەلدىڭ بىر­لىگى بۇزىلماس ءۇشىن نەدەن دە تايىن­بايتىن بي رەتىندە كورىندى. سول تۇستا جەتىسۋدا قازاقتار مەن شەشەن ۇلتىنىڭ جاستارى اراسىندا توبەلەس بولىپ, ماسەلەنىڭ ۋشىعىڭقىراپ تۇرعان ۋاقىتى ەدى. سول جاعدايدى ساحنا ارقىلى كوپكە وسى­لايشا ۇقتىردىق. كورەرمەن وتە جاق­سى قابىلدادى. ايگىلى تەاترتانۋشى باعىبەك قۇنداقباەۆتىڭ «بۇل – «ەڭلىك – كەبەك» جايىنداعى جاڭا ءسوز» دەگەن باعاسى مەرەيىمىزدى ءوسىردى.

قازىرگى كورەرمەنگە زاماناۋي دۇنيە­لەر جاقىن دەدىك قوي. وسى تەاتر ساحناسىندا ءجۇرىپ جاتقان «ناشاقور تۋرالى نوۆەللا», «كەزدەسۋ مەن قوشتاسۋ», «ايەل تاعدىرى» سپەكتاكلدەرىنە جۇرت­تىڭ قى­زىعۋشىلىعى ايرىقشا.

تەاتر دەسە كوز الدىمىزعا جۇزدەگەن ادام جينايتىن كەڭ زال, اتشاپتىرىم ساحنا كەلە قالادى. مۇمكىن بىزگە دە با­تىس­تاعىداي جيىرما-وتىز كورەرمەن جيناپ, پودۆالدا قويىلىم قويا بەرەتىن ءۇردىس كەرەك شىعار. مىسالى, وسى تەاتر­دىڭ جەرتولەسىنەن اشقان لابوراتو­ريامىزدا 3 سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتىر. كورەرمەنى 50 ادامنان اسپايدى. سولاردىڭ ىشىندەگى «ۇبت كىلتى» قويىلىمىنىڭ كورەرمە­نى مۇعالىمدەر مەن جوعارعى سىنىپ وقۋ­شىلارى.

ءار قويىلىمىن ءوزىنىڭ كوكەيدەگى ويىنىڭ ءبىر پاراسى سانايتىن رەجيس­سەر وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇزدەگەن قويى­­لىم ساحنالاپتى. «ال وسىنىڭ ىشى­نەن كوڭىلىڭىزدى الابوتەن تەربەگەنى قاي­سىسى؟» دەي قالساڭىز التى-جەتەۋىن عانا سا­ناپ بەرەر ەدى. تاعدىرىن تەاترعا تەلى­گەن جاننىڭ تالابى وسىنداي.

تاعدىر دەمەكشى, وسىدان ون جىل بۇرىن ونەردە دە, ومىردە دە قاتار جۇرگەن جارى ءاليادان ايىرىلىپ قالعاندا وسى تەاتردان جۇبانىش تاپتى. قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا قالعانداي قالتىراعان جانىن وسىلايشا جىلىتتى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءاليا ارىسباەۆا قىرىق جىلدىق ونەر جولىندا جۇزدەگەن كەيىپكەردى كورەرمەن الدىنا الىپ شىققان دارىن يەسى ەدى.

ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ەكى بىردەي ونەر ادامىنىڭ عۇمىر كەشۋى وڭاي ەمەس. بىراق وتباسىنان تاربيە, حاديشا بوكەەۆاداي ۇلكەن ونەر يەسىنەن ءتالىم العان جارى حۇسەكەڭنىڭ قاباعىنا كىربىڭ, ۇستىنە قىلاۋ جۇقتىرمادى. قىزىلوردا مەن تالدىقورعان تەاترلارىنىڭ بەدەلدى اكتريساسى بولدى. دەرتىمەن ارپالىسىپ جاتقاندا دا ازاماتىنىڭ جاعدايىن ويلاپ كەتكەن سىردىڭ سۇلۋ ءالياسىنىڭ ونەرى مەن ءومىرى جايلى ايتىلار اڭگىمە ءالى الدا.

– تۋىپ-وسكەن ورتا, ونەردەگى جول تۋرالى جالعاستىرا جازىپ كەلە جاتقان دۇنيەلەرىمنىڭ العاشقىسى ء«بىر ساحنا – ەگىز عۇمىر» ءاليا ەكەۋمىزگە ارنالعان. ودان كەيىن «سەن جانە مەن» دەگەن تاعى ءبىر كىتاپ جازدىم. ويىڭدى اق قاعازعا تۇسىرسەڭ, ساعىنىشىڭ سايابىرسىپ, بويىڭ جەڭىلدەپ قالادى ەكەن. عۇمىرىم جەتكەنشە ءاليانىڭ ءومىر ءھام ونەر بايانىن جازۋعا بەل بايلادىم.

رەجيسسەر قابىرعاداعى قاز-قاتار تىزىل­­گەن سۋرەتتەرگە قاراپ ويلانىپ قال­دى. تى­قىلداعان ساعات ءتىلى ۋاقىتتىڭ تۇس­كە تار­ماسقانىن كورسەتىپ تۇر. ول ورنى­­نان تۇردى دا ەسىككە بەتتەدى. ساحنادا ارتىستەر كۇتىپ تۇر.

ەرتەڭ – پرەمەرا.

قىزىلوردا