تۇگەل تۇركىنىڭ باسى قوسىلدى

ءسىم باسشىسى قازاقستاننىڭ تۇركى ىنتىماقتاستىق ۇيىمدارى شەڭبەرىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىنە بەرىك ۇستانىمىن اڭگىمەلەپ بەردى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدىڭ مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋعا, ەكونوميكالىق جانە مادەني ءوزارا ءىس-قيمىلىن نىعايتۋعا, سونداي-اق ۇيىمنىڭ تيىمدىلىگىن ارت­تى­رۋ­عا ۇلەس قوسۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

وتىرىس بارىسىندا قاتىسۋشىلار تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن IX ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلادى. اتاپ ايتقاندا, وسى ءىس-شارا بارىسىندا قول قويۋعا جانە قابىلداۋعا جوسپارلانعان قۇجاتتار مەن شەشىمدەردىڭ جوبالارى بەكىتىلدى.

ايتا كەتەرلىگى, بۇگىن وزبەكستاننىڭ سامارقاند قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ IX ءسامميتى باستالدى. ىرگەلى جيىن بارىسىندا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ ماسەلەسى تالقىلانباق.

اقپارات قۇرالدارىندا تارالعان مالىمەتكە سۇيەنسەك, سامميتتە تۇرىك­مەنس­تان ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشەسى اتانباق. سونداي-اق تۇركى مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى جاڭادان تاعايىندالماق. جوسپار بويىنشا ءىس-شاراعا قازاقستان, ازەربايجان, تۇر­كيا, قىرعىزستان جانە وزبەكستان پرەزي­دەنت­تەرى, سونداي-اق ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاتىسادى. سامميتتە گۋ­مانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى, ەكونوميكالىق سەرىكتەستىكتى كۇشەيتۋ, كەدەن, كولىك بايلانىسى جانە تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى دە تالقىلانباق.

جالپى, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلى ناحچىۆان قالاسىندا (ازەربايجان) قۇرىلدى. ونىڭ حاتشىلىعى ىستانبۇل قالاسىندا ورنالاسقان. قازىرگى ۋاقىتتا ۇيىمعا ازەربايجان, قازاقستان, قىر­عىزستان, تۇركيا جانە وزبەكستان كى­رەدى. ماجارستان مەن تۇرىكمەنستان باقى­لاۋشى مارتەبەگە يە.

تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتى­ماق­تاستىعىن نىعايتۋعا, ۇيىمنىڭ ىرگەتاسىن قۇرۋعا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيىتقى بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. سونداي-اق تۇركى ينتەگراتسياسى باعىتىندا العاشقى قادامداردى جاساۋدا تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزال دا كورنەكتى ءرول اتقاردى. جالپى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى 1991 جىلدان باستاپ ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ جۇرەتىن. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساپارلارىنان كەيىن ءوزارا الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ايرىقشا قارقىن الدى. كەيىنىرەك تۇرعىت ءوزالدىڭ باستاماسىمەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ العاشقى ءسامميتى ءوتتى.

وسىلايشا, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. 1998 جىلى الماتىدا وتكەن كەزەكتى القالى باسقوسۋدا كەز­دەسۋلەردىڭ ناقتى ناتيجە بەرۋى ءۇشىن تۇراقتى حاتشىلىق قۇرىلدى. الايدا قۇبىلمالى جاھاندا بۇل باستامانى بىردەن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. ازەربايجان استاناسىندا 2005 جىلدىڭ مامىرىندا «باكۋ-تبيليسي-جەيحان» مۇناي قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى.

بەس جىل ۇزىلىستەن كەيىن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ VIII ءسامميتى ءوتىپ, وعان ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا باسشىلارى قاتىستى. جيىندا تۇركى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كو­تە­رىلدى. سونداي-اق كەزدەسۋدەگى باس­تى وقيعا – تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پار­لامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋعا ۋاع­دا­لاس­تى. كەشىكپەي ول دا جۇزەگە استى. جاڭا قۇرىلىمنىڭ العاشقى جينالىسى 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە – باكۋدە, ەكىنشىسى 2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە استانادا ءوتتى.

تۇركى ىنتىماقتاستىعىنىڭ دامۋىن­دا ناحچىۆان ءسامميتىنىڭ ماڭىزى جو­عا­رى. تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باس­شى­لارى 2009 جىلدىڭ قازانىندا ازەر­بايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا كەز­دەستى. تۇركى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسى­نىستى وسى قۇرىلتايدا جۇزەگە اسى­رۋ­دىڭ ءساتى ءتۇستى. ءسويتىپ, تۇركىتىلدەس مەم­لەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى جانە تۇركى اكادەمياسى قۇرىلدى. ناتي­جە­سىندە, تۇركى ينتەگراتسياسى جاڭا بەلەس­كە كوتەرىلدى.

ناحچىۆانداعى كەلىسىم تۇركىتىلدەس حا­لىقتاردىڭ تاريحىندا ەرەكشە ما­ڭىزعا يە كەزدەسۋگە اينالدى دەسەك, قاتە­لەسپەيمىز. ماسەلەن, سول كەلىسىمگە سايكەس, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى قۇرىلدى. كەيى­نىرەك, 2010 جىلعى 25 مامىردا قۇجاتتا اي­تىلعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ەلوردادا تۇركى اكادەمياسى اشىلدى.

تۇركى اكادەمياسى كونە داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى تۇركى الەمىنىڭ تاريحىن, ءتىلى مەن ادەبيەتىن جانە مادەنيەتىن زەرتتەپ, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ورنى مەن ەرەكشە ۇلەسىن ءتولتۋما دەرەكتەر نەگىزىندە اشا وتىرىپ, جالپى تۇركى الەمىنە قاتىستى عىلىمي-زەرت­تەۋلەردى ۇيلەستىرەتىن بىرەگەي ورتا­لىق­قا اينالۋدى ماقسات تۇتتى.

تاريح شاڭىنا كومىلگەن ورتاق مۇرا­لارىمىزدى ارشىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءبىزدىڭ ءوزارا باۋىر ەكەنىمىزدى ءسىڭىرۋ باعىتىندا بۇل ۇيىمنىڭ اتقارىپ جاتقان قىزمەتى زور. تەك قانا «ورتاق تۇركى تاريحى», «ورتاق تۇركى ادەبيەتى», «ورتاق تۇركى گەوگرافياسى» جوبالارىن قاراستىرعاننىڭ وزىندە, ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە ايرىقشا ۇلەس قوسىلعانىن بايقايمىز. بۇل جوبالار جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا باۋىرلاس حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەردى ءسىڭىرىپ, ولاردىڭ كەيىن ءبىر-بىرىنە تىلەۋلەس بولىپ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ياعني مادەني-گۋمانيتارلىق جوبالار الداعى جىلدارداعى تۇركى ينتەگ­را­تسيا­سىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ جاتىر.

تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماق­تاستىعىن ودان ءارى نىعايتقان تاعى ءبىر باستاما بىلتىر تۇركيادا, VIII سامميت بارىسىندا قابىلداندى. ىرگەلى ءىس-شارادا جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى تاقىرىپتار بويىنشا ورتاق ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ەكپىن بەرىلگەن-ءدى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ بولاشاعىنا قا­تىستى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا شەشىم قابىلدادى. تۇركى كەڭەسىنىڭ اتاۋى «تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى» دەپ وزگەرتىلدى.

بۇدان بولەك, جيىن كەزىندە ءۇشىنشى تاراپتارمەن جانە ينستيتۋتتارمەن ىن­تىماقتاستىقتىڭ جاڭا ادىستەرىن انىقتاۋ, تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ تۋرالى ايتىلدى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسى بەكىتىلدى.

قىسقاسى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىسى نىعايىپ كەلە جاتىر دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. بيىلعى سامميتتە تۇرىكمەنستاننىڭ ۇيىم قاتارىنا تولىققاندى مۇشە رەتىندە قوسىلۋى بۇل ءسوزىمىزدى ايعاقتاسا كەرەك. تۇگەل تۇركىنىڭ تورگە وزاتىن, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ باسى بىرىگەتىن كۇن دە الىس ەمەس.