اەس: الەمدىك جانە وڭىرلىك تاجىريبە

اەس-ءتى نەگىزىنەن دامىعان ەلدەر پايدالانادى. اسىرەسە فران­تسيانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندى­رۋدەگى اەس ۇلەسى – 69 پايىز. بۇل – ەڭ جوعارى كورسەتكىش. وزگە ەل­دەر­دىڭ دە كورسەتكىشى تومەن ەمەس, بەل­گيادا – 50,8, شۆەتسيادا – 30,8, شۆەي­تساريادا – 28,8, وڭتۇستىك كورەيا­دا – 28, اقش-تا – 19,6, ۇلى­ب­ريتانيادا – 14,8, كانا­دادا – 14,3 پايىز. ءدال قازىر اقش 92 رەاكتوردى پايدالانىپ وتىر­سا, كانادا – 19, قىتاي – 55, فرانتسيا – 56, جاپونيا 21 رەاكتور بار.

جالپى العاندا, اتوم ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 2020 جىلى پاندەمياعا بايلانىستى قىسقا مەرزىمدى قۇلدىراۋدان ءوتىپ, قايتادان قارقىن الدى, 100 تۆت/ساع ارتىپ, 2021 جىلى 2 653 تۆت ساعات بولدى. 2020 جىلعى پاندەميا كەزىندەگى قۇلدىراۋدى ەسەپكە الماعاندا, 2012 جىلدان بەرى اتوم ەنەرگيا­سىن ءوندىرۋدىڭ سەرپىندى ءوسۋى بايقالادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەلەشەكتە اتوم ەنەرگەتيكاسى قارقىندى داميدى جانە ەلەكترمەن قامتۋدا باستى رولگە يە بولا باستايدى.

قازىر الەمنىڭ 18 ەلىندە جالپى قۋاتتىلىعى 57,6 گۆت بولاتىن 56 رەاكتوردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بەلارۋس, ءباا, بانگلادەش جانە تۇركيا العاشقى اەس-تەرىن سالۋدا. تاعى 5 ەل – ەستونيا, پولشا, مىسىر, ساۋد ارابياسى جانە وزبەكستان العاشقى اەس قۇرىلىسىنا قا­جەتتى ينفراقۇرىلىمدى دا­يىن­داۋ كەزەڭىندە. چەحيا, بول­گاريا, فرانتسيا, ماجارستان, ار­گەنتينا جانە برازيليا قو­سىمشا رەاكتورلار سالۋ بويىنشا جوسپارلارى بار ەكەنىن جاريا ەتكەن.

«جالپى, يادرولىق تەحنولو­گيالاردىڭ بەلسەندى دامۋى باي­قالادى. بۇل دەكاربوني­زا­تسيانىڭ جاھاندىق باعىتىمەن, سونداي-اق ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلاردىڭ تاپشىلىعىمەن جانە گلازگوداعى COP26 شەڭبەرىندە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندەگى ەلدەردىڭ مىندەت­تەمەلەرىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى. 2008-2009 جىلدارداعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى جانە 2011 جىلعى فۋكۋسيما­داعى يادرولىق اپات كەزىندەگى قۇلدىراۋدان يادرولىق گەنەراتسيا بەلسەندى تۇردە قالپىنا كەلۋدە. ماگاتە ورتالىق جانە شىعىس ازيا وڭىرىندەگى اتوم گەنەراتسياسى اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋىن كۇتەدى. بۇل ءوسىمنىڭ باستى درايۆەرى قىتايدا قالا بەرەدى. العاشقى ەنەرگەتيكالىق رەاكتور قىتايدا 1991 جىلى سالىندى. 30 جىل ىشىندە قحر-دا اەس سانى 55-كە جەتتى جانە تاعى 15-ءى سالىنىپ جاتىر», دەپ جازادى Ranking ساراپشىلارى.

قازاقستاندا دا اەس سالۋعا قاتىستى دايىندىق قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. قازىر ءبىز الەم­دىك تاجى­ريبەنى زەردەلەۋ كەزەڭىن­دەمىز. بيىل ماۋسىمدا ەلىمىزدىڭ دەلە­گاتسياسى وڭتۇستىك كورەياعا بارىپ, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ۇيىم­دارمەن كەزدەستى جانە سالىنىپ جاتقان اەس تەرريتوريالارىندا بولدى. «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسياسى» جشس مەن Korea Hydro & Nuclear Power اراسىندا ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول دا قويىلدى. بۇدان بولەك, قازاقستاندىق ماماندار فرانتسيا, تۇركيا, ماجارستان ەلدەرىنە دە ساپار شەكتى. ءبارىنىڭ دە ماقساتى ءبىر – اەس-ءتى قالاي سالۋ كەرەكتىگىن تانىپ, ءبىلۋ, تاجىريبە جيناۋ. ال انىقتاپ ايتقاندا, ساپار بارىسىندا مىنا ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلدى: رەاكتوردىڭ تەحنولوگيالىق جانە جوبالىق شەشىمدەرى, ينۆەستيتسيانى قاي­تارۋ جانە قارجى تارتۋ مە­حا­نيزمى, قاداعالاۋشىلىق بازانى دا­مىتۋ جانە قاجەتتى كادرلاردى دايىنداۋ.

ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»

قازىر قازاقستاندا اەس سالۋعا 5 ەلدىڭ – قىتاي, كورەيا, رەسەي, اقش, فرانتسيانىڭ ىرگەلى كومپانيالارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ولار قۋاتتىلىعى مەن سالىنۋ تەحنولوگياسى ءارتۇرلى 13 نۇسقا ۇسىنعان. سولاردىڭ ىشىنەن ىرىكتەي كەلە, قىسقا تىزىمگە 4 جوبا كىرگىزىلگەن: وڭتۇستىك كورەيا (KHNP), قىتاي (CNNC), رەسەي («روساتوم») جانە فرانتسيا (EDF). قازىر بۇل ءتورت كومپانيا­عا تەحنيكالىق-كوممەرتسيا­لىق ۇسى­نىستىڭ وزەكتىلىگى, ۇسى­نى­لىپ وتىرعان جوبانىڭ الدىن الا قۇنىن ءبىلۋ بويىنشا قو­سىمشا سۇرانىم جىبەرىلگەن. الەۋەتتى كانديدات كومپانياعا تەحنولوگيالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە سەنىمدىلىگى تۇرعىسىنان اسا جوعارى تالاپ قويىلماق. الدىن الا اقپاراتقا سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جالپى قۋاتتىلىعى 2,8 گۆت بولاتىن ەكى رەاكتور سالىنۋى مۇمكىن.

بىلتىردان بەرى ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ تاپشىلىعى تۋرالى ءجيى ايتىلا باستادى. قازىر قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسى تۇرعىسىنان پروفيتسيت بار. ياعني ەنەرگيا ارتىلىپ قالىپ جاتىر. الايدا بۇل ۋاقىتشا. پروفيتسيت ۇلەسى بىرتىندەپ تومەندەي بەرمەك. ويتكەنى ەلەكتر ستانسالارىن­داعى جابدىقتار تۇگەل توزعان, سالا­داعى مامان تاپشىلىعى دا شا­رۋاعا قولبايلاۋ. ونىڭ ۇستىنە كومىرسۋتەگى ەسەبىنەن ەنەرگيا ءوندى­رۋ ەكولوگياعا زيان. قور­شاعان ورتانى ءبۇلدىرىپ وتىرعان ەلگە ينۆەستورلار دا قارجى سالۋ­عا ىقىلاستى ەمەس. ال اەس تابي­عاتقا زالال كەلتىرمەيدى. الدىن الا ەسەپتەۋ بويىنشا, اەس جىلىنا ورتا ەسەپپەن 8 ملن توننا كومىرقىشقىل گازىنىڭ جالپى كولەمىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بولەك اەس-ءتىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى ارالاس سالالاردا مىڭداعان ازامات جۇمىس تابادى. اەس-ءى بار ەلدە عىلىمي زەرتتەۋلەر كەڭىنەن دامىپ, يادرولىق مەديتسينا مەن بيوفيزيكانىڭ جولى اشىلادى.