تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن وتكەنىمىز بەن وشتەسىپ, اسىلىمىزدى تانىماي, اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ كەلدىك. بۇل «كورمەس – تۇيەنى دە كورمەستىڭ» كەبى بولاتىن. ءيا, بۇعان ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ەنجارلىق پەن تاريحتى تارازىلاي الماعان سانامىزدىڭ, تالعامىمىزدىڭ تومەندىگى (ادەيى تومەندەتكەنى) كىنالى. ءتىپتى, بۇرىنعى كۇنىمىز قاراڭ ەدى, جاپپاي ساۋاتسىز قارا قازاق عاسىرلار بويى قارا تانىماي تەكسىز كۇي كەشتى دەپ وتكەنىمىزدى كۇيەلەپ كەلگەنىمىز دە راس.
قۇنارلى توپىراق, قابىلەتتى حالىق, ەڭبەككەر ەل ەر تۋدىرماي تۇرسىن با, حح عاسىر دا تولعاعىن توقتاتپاي دۇنيەگە ەلىنىڭ عىلىمى مەن سالتىن, ابىرويى مەن داڭقىن شىعاراتىن, ونەرى مەن مادەنيەتىن وسىرەتىن ۇرپاقتارىن الا كەلدى. ولار جيىرماسىنشى عاسىردىڭ اق تاڭى الدىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىق ويلى ينتەلليگينتتەرىنىڭ كوشىن باستاعان پيونەرلەر. ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيامىزدىڭ ءۇشىنشى بۋىنىنا جاتاتىن, ءبىلىمدى تەكتىلەردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, اق باتاسىن العان كەشەگى زەينوللا جارقىنباەۆ ەدى.
زەكەڭ قازاق اراسىنان شىققان ەڭ العاشقى جوعارى ءبىلىمدى كاسىپكەر جۋرناليستەر قاتارىنان بولاتىن. سۇراپىل سوعىس قارساڭىندا قالام ۇستاپ, ەلگە جەڭىسپەن ورالىسىمەن باسپاسوزگە قايتا ورالعان, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كۇرت دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ۇلكەن ءبىر شوعىر بار. سولاردىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە وسى كىسى. ول ەل ءباسپاسوزى تاريحىنا اتتارى التىن ارىپپەن جازىلعان ق. ءشارىپوۆ, ك. ۇسەباەۆ, ا. ارىستانوۆ, ت.ب. قاتار قالامداس بولعان. العاش كيج-دەن جوعارى ءبىلىم الىپ, سوعىستان كەيىن سول ءبىلىمىن ماسكەۋدەگى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە تەرەڭدەتىپ قايتقان. سونىمەن, ول – جۋرناليست... ون ءتورت جىلدىق ءومىرىن وسى قيىندىعى قىم-قۋات, قىزىعى قىرۋار قىزمەتكە سارپ ەتكەن. سول تۇستا زەكەڭ قازاقستان جۋرناليستەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر توبىنا تاربيە دارىتتى. قازاقتىڭ حاميت ەرعاليەۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, سەيدىلدا تولەشەۆ, تولەۋباي ىدىرىسوۆ, ءابىراش جامىشەۆ, ءابىلماجىن جۇماباەۆ, مۇقان يمانجانوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, ۇزاق باعاەۆ, ءناسرەددين سەراليەۆ سياقتى العاشقى قادامدارىن گازەتتەن باستاپ, كەيىن كورنەكتى قالامگەر بولعان تالانتتار دا زەينوللا كوشتاي ۇلىنىڭ «تاياعىن جەپ» ىسىلعاندار. ال, سىر بويىنا كەلسەك, س.الدابەرگەنوۆ, س.ءالجىكوۆ, ق.ابەنوۆ, ق.اجاروۆ, س.سەيتەنوۆ, ش.ەراليەۆ, ن.ۋاليەۆ, ج.بەكحوجاەۆ, د.سمايىلوۆ, م. يساەۆ, ق. مىرزاحمەتوۆتەر ابزال اعانىڭ «كۇرتەسىنەن» شىققاندار.
ءبىر نارسەگە تاڭ قالماسقا بولمايدى. زەكەڭنىڭ ەڭبەك ءوتىلى پايعامبار جاسىنا تەڭ بولاتىن. تۋعان ەلىنىڭ يگىلىگىنە 63 جىل قىزمەت ەتتى. ايتسە دە وسى جىلداردىڭ بىرىندە دە جانعا جايلى, ماڭدايىنان سيپاعان مەيىرىمدى جىلدار دەۋگە بولمايدى. بوزبالا شاعى كوللەكتيۆتەندىرۋ, اشتىق جىلدارىنا تۇستاس كەلدى. ودان كەيىن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن, عاززابات سوعىس, جەكە ادامعا تابىنۋ, قيت ەتسەڭ تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, جالتاقتاتىپ قويعان جالاڭ قىلىش ساياسات... وسىنىڭ ءبارى ءتاندى دە, جاندى دا جارالادى. وعان ەردىڭ ەرى عانا توتەپ بەرەر ەدى. زەكەڭ وسى كەزەڭدەردىڭ, سولاقاي ساياساتتاردىڭ كۋاگەرى-ءتىن. الدىمەن جۋرناليست جارقىنباەۆ سول سولقىلداق باسپالداقتاردان سۇرىنبەي ءوتتى. ويتكەنى ىسىنە, تىلىنە, دىنىنە بەرىك ەدى. ادال بولدى — الا ءجىپ اتتامادى. باسشى رەتىندە تالاپشىل بولدى. قامقورلىق شۋاعىن قاراماعىنداعىلارعا اياماي توكتى. الا قويدى بولە قىرىققان جوق.
رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى (قازىرگى “ەگەمەن قازاقستان”) رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ءجۇرىپ ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جولداۋىمەن زەكەڭ 10 جىلداي پارتيالىق قىزمەتتە ءجۇردى. وڭتۇستىك قازاقستان وبكومىنىڭ حاتشىسى كەزىندە دە ادام تاربيەسىندەگى, جۇرتشىلىق بويىنا رۋحاني قازىنا ۇرىعىن سىڭىرۋدەگى, ۇگىت-ناسيحات, ۇيىمداستىرۋ-كوپشىلىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەگى ەڭبەگى دە سول كەزەڭ تالابىنان شىعىپ وتىردى. ءسويتىپ, ءار قادامى ەسەپتەۋلى تۇستىڭ وزىندە جالاسى كوپ وڭىردەن تەرى تەستىرمەي كەتتى. بۇل تۇستا دا ونى سول ادالدىعى, تازالىعى امان الىپ شىعىپ ەدى.
تازالىق دەگەننەن شىعادى, زەكەڭ رەسپۋبليكاداعى بىلىكتى كەڭەس قىزمەتكەرى بولعانى دا كوپكە ايان. ون سەگىز جىل بويى تابان اۋدارماي قىزىلوردا وبلاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن اتقاردى. تالاي بىلىك-ءبىلىمى تەرەڭ, ادامگەرشىلىگى مول ادامدارمەن, اۋىزدىعىن شايناعان تارپاڭدارمەن دە قىزمەتتەس بولدى. وبلىستا سول تۇستا اتقارىلعان شارالاردىڭ بارىندە ول كىسىنىڭ سۇبەلى ۇلەسى بار. جاڭا ينستيتۋت, ورتالىق ستاديون, تەاتر, وبلىستىق, قالالىق اۋرۋحانا, ءباسپاسوز ءۇيى, پەرزەنتحانا, ت.ب. جۇزدەگەن مەكتەپ, ونداعان مادەني اعارتۋ مەكەمەلەرى زەكەڭنىڭ ارالاسۋىمەن, مۇقتاجىن ىزدەپ زىر جۇگىرۋىمەن سالىنىپ, قالىپتاسىپ كەتتى. تىڭداۋشىسىن تامساندىرعان «سىر سۇلۋى» باستاعان ونەر وتاۋلارى دا ونىڭ تىكەلەي باسشىلىق, جاناشىرلىق جاساۋىمەن دۇنيەگە كەلدى. اعامىز ول قىزمەتتەن دە, ول كەزەڭنەن دە ابىرويىنا داق تۇسىرمەي زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ ەدى. ومىراۋىن ءۇش وردەن, بەس مەدالعا تولتىرىپ, جوعارى كەڭەستىڭ كۇرمەت گراموتاسىمەن ءتورت رەت ماراپاتتالىپتى.
زەكەڭ وكتەم ساياساتتىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان تۇستا ەلىنە 63 جىل قىزمەت ەتتى دەدىك. بىراق وسىنشا ۋاقىت ىشىندە ءبىر دە ءبىر رەت پارتيالىق نەمەسە اكىمشىلىك جازا الماعان ەكەن. شىنىندا دا بويتۇمارداي قاسيەتتەپ, كيە تۇتار ۇلگى-ونەگە.
اسىلى بۇل ادامي ادال قاسيەت, تاتاۋسىز تازالىق, سىرباز سىپايىلىق, بەكزاتتىق ونىڭ بويىنا شىققان تەگىنەن, انا سۇتىمەن كەلسە كەرەك. اكەسى كوشتاي اقساقال ەسكىشە ساۋاتى بار, كوكىرەگى وياۋ, حالقىنا قالاۋلى, ىسىنە تياناقتى, سەيىس تە سەرى ادام ەكەن. بالاسىنا: «جوعارى ءبىلىم الماي, اسكەرگە بارماي ۇيلەنبە. اباي ايتقان: وسەكتەن, وتىرىكتەن, ماقتاننان, ەرىنشەكتىكتەن, داراقىلىقتان, وعان قوسارىم – ىشىمدىكتەن, ناسىباي مەن شىلىمنان اۋلاق بول», دەگەن ەكەن. اتا اقىلى كەسىمدى ەدى, بالاسى دا ءمارت ەكەن. ومىردەن وزعانشا زەكەڭ اكەگە بەرگەن سول انتىن اتتاماي كەتتى. مۇنىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ ج.شاياحمەتوۆ, ن.وڭداسىنوۆ, د.قوناەۆ, ءى.وماروۆ, م.ابدىقالىقوۆ, ي.تاجيەۆ, س.توقتامىسوۆ, م.سۋجيكوۆ, م.ىقسانوۆ, ح.بەكتۇرعانوۆ, ءى.ەدىلباەۆ سياقتى زيالى قايراتكەرلەرىمەن ۇزەڭگىلەس, سىيلاس, پىكىرلەس, كوبىمەن قىزمەتتەس بولۋى دا ونىڭ بويىنا ءتالىمدى ءنار جۇگىرتىپ ەدى.
زەينوللا جارقىنباەۆ قالانىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە كوممۋنالدىق ۇيدە تۇردى. ەرتەلى-كەش جۇبايىن — رەسپۋبليكاعا ەڭبەگى سىڭگەن ۇستاز بالحيا اپايدى قولتىقتاپ, بالالارىن ەرتىپ, نەمەرە, شوبەرەلەرىن كۇشاقتاپ, ەڭسەسى ەڭكەيگەنمەن بويى سىرىقتاي, ءبىر قاراعاندا ءجۇزى سۋىقتاۋ اقسارى اقساقال سەرۋەنگە شىعاتىن. ايتپاقشى, زەكەڭ مەن بالحيا اپايدىڭ دەمالىسىنداگى قاريالىق تىرلىگى ءتىپتى قىزىق بولدى. كوشەگە شىقسا دوس-جارمەن, اعايىن-تۋىسپەن, شاكىرت قاۋىممەن سالەمدەسۋدەن اۋىزدارى دا, قولدارى دا بوسامايتىن. ۇيگە كەلسە وزدەرىنەن ورگەن 8 بالا, 15 نەمەرە, 2 شوبەرە, بارىنە جوعارى ءبىلىم اپەرگەن.
جوعارىدا اتالعان ەڭبەك جولدارى ءوز الدىنا اڭگىمە ەتۋگە تۇرارلىق ونەگەلى كەزەڭ. ايتسە دە ز.جارقىنباەۆ جۋرناليست رەتىندە قازاقستان ءباسپاسوزى تاريحىنان ورنىقتى ورىن الاتىن قالامگەر. الدا ايتقانىمداي, «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتى رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, 7 جىل قىزىلوردا وبلىستىق «لەنين جولى» («سىر بويى) گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان تۇستا اياۋلى اعانىڭ شاكىرتى, قالامداس ءىنىسى رەتىندە بۇگىنگى جاس جۋرناليستەرگە, باق قۇرالدارى جەتەكشىلەرىنە ءتالىم بولسىن دەگەن نيەتپەن زەكەڭنىڭ جۋرناليستىك قىزمەتتەگى ەرەكشەلىكتەرىنە قالام ۇشىن بۇرايىن. بۇل ورايدا ونىڭ گازەت جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى, ادىلدىگى, باتىلدىعى, قىزمەتكەرلەرىنە جاساعان قامقورلىق ەرەكشەلىگى جەكە-جەكە ۇيرەنۋگە, عيبرات الۋعا تۇرارلىق قاسيەتتەر. الدىمەن اڭگىمەنى ۇيىمداستىرۋ قابىلەت-بىلىگىنەن باستاعان ءجون بولار. «لەنين جولىنا» زەكەڭ باسشى بولىپ كەلىسىمەن گازەتتىڭ بەزەندىرىلۋ بەت-بەينەسى, مازمۇنى مەن تاقىرىبى كۇرت وزگەردى. رەداكتوردىڭ باتىلدىعىنا دالەل: گازەت بەتىندە ءادىل دە شىندىقتى ارقاۋ ەتكەن سىن كوبەيدى. گازەتتىڭ بىردە-ءبىر سانى ناقتى فاكتىگە قۇرىلعان سىندارلى سىنسىز شىقپايتىن ەدى. وتكىر دە, قىرعي تىلمەن تۇزدىقتالعان فەلەتون جانرى ءجيى كورىنەتىن.
بۇل قادام گازەتتىڭ دە, ونىڭ جۋرناليستەرىنىڭ دە بەدەلىن كوتەردى. وسى تۇستا ءبىر مىسالدى جوعارىداعى سوزىمە دايەك ەتە كەتەيىن. سول كەزدە ۇلكەن ءبىر شارۋاشىلىقتى باسقارىپ وتىرعان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, سىر بويىنا اسا قادىرلى ت.داۋىتباەۆ دەگەن كىسى ءزارۋ شارۋامەن قىزىلوردا تەمىرجول باسشىلارىنا بارادى. بىراق ونداعى تاڭمويىن باسشىلار ونى دۇرىس قابىلدامايدى. بۇل جاعداي تۋرالى رەداكتسياعا دابىل تۇسەدى. رەداكتور ز.جارقىنباەۆ دەرەۋ ادام جىبەرىپ, الگى ادەپسىزدىكتى ءجىتى تەكسەرتەدى. ايتقانداي-اق, حات دەرەگىندە شىندىق بار ەكەن. جۋرناليست ايعاقتارىن سارالاپ, فەلەتون جازادى.
ۋاقىت وتە بەرەدى. سىن اياقسىز قالعانداي بولادى. قورىتىندى حابار جوق. جەرگىلىكتى پارتيا, كەڭەس ورگاندارى, رەسپۋبليكاداعى باسشىلارى سەلت ەتەتىن ەمەس. سوسىن گازەت رەداكتورى تەمىرجولدىڭ وداقتاعى باسشىلارىنا حات جازادى. وبلپارتكوم پلەنۋمىندا گازەت دابىلى جونىندە سويلەپ, ارنايى ماسەلە كوتەرەدى. سودان ۇزاماي تەمىرجول بولىمشەسىنىڭ الگى ورەسىز باستىعى قىزمەتىنەن الىنىپ, پارتيالىق جازاعا تارتىلادى.
تاعى ءبىر جاعداي. بىردە وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسياسىندا جاڭاقورعان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى «لەنين جولى» ءبىزدىڭ اۋدان ءومىرىن وتە از جازادى» دەپ سىن ايتادى. سودان زەكەڭ گازەت تىگىندىسىن اقتارىپ, ەسەپتى كەزەڭدە بۇل اۋداننان قانشا ماقالا جازىلعانىن, ولاردا نە ايتىلعانىنىڭ ءتىزىمىن الادى دا ەرتەڭىنە جارىسسوزگە شىعىپ, جاعدايدى تولىق ايتىپ, اۋدان باسشىسىنىڭ گازەت وقىمايتىنىن, ايتقان سىنىنىڭ دالەلسىز ەكەنىن بەتىنە باسادى. اقىرى سىن ايتقان اۋدان باسشىسى ءبىر كۇنى كەلىپ گازەت ۇجىمىنان كەشىرىم سۇرايدى. ءسويتىپ, گازەتتىڭ دە, قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە وبلىستا ىقپال-بەدەلى ءوسىپ, جاريالانعان ماقالالاردىڭ اسەرى كۇشەيدى. بۇل رەداكتور ز.جارقىنباەۆتىڭ سىنشىلدىعىنىڭ ء(ادىل سىن), شىنشىلدىعىنىڭ, باتىلدىعىنىڭ انىق ايعاعى.
زەكەڭ «تاكاپپار» ادام-تىن. ونىڭ بۇل مىنەزى ءوزىمشىل قاراۋلىقتان ءتىپتى ادا. ءون بويىنداعى سىپالىق پەن تالعامشىلدىق, نازىكتىك پەن دەگدارلىق, مەيىرىمدىلىك پەن كەكسىز سۇستىلىق ءبىر-بىرىمەن استاسىپ, ازاماتتىق كەلبەتىن ايشىقتاپ تۇراتىن. ونىسى وزىنە عانا قونىپ, جاراسىپ جاتاتىن. قىسقاسى, تاكاپپارلىعى – تاقۋالىعى, تەكتىلىگى, بەكزاتتىعى ەدى عوي.
مەن دە جاقسى اعانىڭ بىرەر شاراپاتىن كورىپ ەدىم. ۋاقىت بايىز تاپپايتىن كەرۋەن دەگەن وسى عوي, ارىپتەس ۇستازدىڭ ومىردەن وزعانىنا دا جيىرما جىلعا جۋىقتادى. ءتىرى بولعاندا وسى كۇندەرى 100 جىلدىعىن اتاپ جاتار ەدىك. كوزى جوق بولسا دا جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتۋدى وزىمە پارىز سانادىم.
وتەگەن جاپپارحان,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى.
قىزىلوردا.